Adhyaya 7

Verse 1

अपन का छा | अकाल सप्तमो<्ध्याय: द्रोणाचार्यका सेनापतिके पदपर अभिषेक

ദ്രോണൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഞാൻ ഷഡംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദവും, മനുപ്രണീതമായ അർത്ഥവിദ്യ (രാജനീതിശാസ്ത്രം)യും അറിയുന്നു. കൂടാതെ ത്ര്യംബകൻ (ശിവൻ) നൽകിയ അസ്ത്രവിദ്യയും, നാനാവിധ ശസ്ത്രാസ്ത്രങ്ങളുടെയും ജ്ഞാനവും എനിക്കുണ്ട്।

Verse 2

ये चाप्युक्ता मयि गुणा भवद्धिर्जयकाड्क्षिभि: । चिकीर्षुस्तानहं सर्वान्‌ योधयिष्यामि पाण्डवान्‌

ദ്രോണൻ പറഞ്ഞു—വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന നിങ്ങൾ എന്നിൽ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയ ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം സഫലമാക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ഞാൻ പാണ്ഡവരോടു യുദ്ധം ചെയ്യും।

Verse 3

पार्षत॑ तु रणे राजन्‌ न हनिष्ये कथंचन । स हि सृष्टी वधार्थाय ममैव पुरुषर्षभ:

രാജാവേ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ പൃഷതപുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ഞാൻ യാതൊരു വിധത്തിലും വധിക്കുകയില്ല; കാരണം ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ എന്റെ വധത്തിനായിട്ടാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്.

Verse 4

योधयिष्यामि सैन्यानि नाशयन्‌ सर्वसोमकान्‌ । नच मां पाण्डवा युद्धे योधयिष्यन्ति हर्षिता:

ഞാൻ സൈന്യങ്ങളോടു യുദ്ധം ചെയ്ത് സമസ്ത സോമകരെയും പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കും; എന്നാൽ പാണ്ഡവർ യുദ്ധത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ എന്നെ നേരിടുകയില്ല.

Verse 5

संजय उवाच स एवमभ्यनुज्ञातश्षक्रे सेनापतिं ततः । द्रोणं तव सुतो राजन्‌ विधिदृष्टेन कर्मणा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇങ്ങനെ (ദ്രോണാചാര്യന്റെ) സമ്മതം ലഭിച്ചതിനുശേഷം, നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ദ്രോണനെ സേനാപതി പദവിയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു.

Verse 6

अथाभिषिषिचुद्रोंणं दुर्योधनमुखा नृपा: । सैनापत्ये यथा स्कन्दं पुरा शक्रमुखा: सुरा:

അതിനുശേഷം ദുര്യോധനനെ മുൻനിർത്തിയ രാജാക്കന്മാർ ദ്രോണനെ സേനാപതി പദവിയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു—പണ്ടുകാലത്ത് ശക്രനെ മുൻനിർത്തിയ ദേവന്മാർ സ്കന്ദനെ സേനാപതി പദവിയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തതുപോലെ.

Verse 7

ततो वादित्रघोषेण शड्खानां च महास्वनै: । प्रादुरासीत्‌ कृते द्रोणे हर्ष: सेनापतौ तदा,उस समय वाद्योंके घोष तथा शंखोंकी गम्भीर ध्वनिके साथ द्रोणाचार्यके सेनापति बना लिये जानेपर सब लोगोंके हृदयमें महान्‌ हर्ष प्रकट हुआ इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि द्रोणपराक्रमे सप्तमो5ध्याय: ।।

അതിനുശേഷം വാദ്യങ്ങളുടെ ഘോഷവും ശംഖങ്ങളുടെ ഗംഭീര മഹാനാദവും മുഴങ്ങുമ്പോൾ, ദ്രോണൻ സേനാപതിയായി നിയമിക്കപ്പെട്ടതോടെ അന്നേരം യോദ്ധാക്കളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ മഹാ ഹർഷം ഉദിച്ചു.

Verse 8

ततः पुण्याहघोषेण स्वस्तिवादस्वनेन च । संस्तवैर्गीतशब्दैश्व सूतमागधवन्दिनाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ‘പുണ്യാഹ’ എന്ന മംഗളഘോഷങ്ങളും ‘സ്വസ്തി’ എന്ന ആശീർവാദധ്വനികളും, സൂത‑മാഗധ‑വന്ദിജനങ്ങളുടെ സ്തോത്രഗീതശബ്ദങ്ങളും, വിധിപൂർവ്വം പുണ്യാഹ‑സ്വസ്തിവാചനങ്ങളും, ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണരുടെ ‘ജയ ജയ’ നിനാദവും, നർത്തകിമാരുടെ നൃത്തവും നിറഞ്ഞിടയിൽ കൗരവർ ദ്രോണാചാര്യനെ യഥാവിധി ആദരിച്ചു. പിന്നെ ഹൃദയത്തിൽ—ഇപ്പോൾ പാണ്ഡവർ പരാജിതരായി എന്നു കരുതി।

Verse 9

जयशब्दे्द्धिजाग्रयाणां सुभगानर्तितिस्तथा | सत्कृत्य विधिना द्रोणं मेनिरे पाण्डवाञ्जितान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണരുടെ ‘ജയ’ ഘോഷവും മംഗളനൃത്തവും കൂടെ, കൗരവർ ദ്രോണനെ വിധിപൂർവ്വം ആദരിച്ചു. ഇങ്ങനെ യഥാരീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ആഘോഷിച്ച് അവർ കരുതി—പാണ്ഡവർ ജയിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന്।

Verse 10

सैनापत्यं तु सम्प्राप्प भारद्वाजो महारथ: । युयुत्सु्व्यूह् सैन्यानि प्रायात्‌ तव सुतैः सह

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സേനാപതിപദം പ്രാപിച്ച ഭരദ്വാജപുത്രനായ മഹാരഥൻ ദ്രോണൻ, യുദ്ധത്തിനുത്സുകനായി, സൈന്യത്തെ വ്യൂഹമായി ക്രമപ്പെടുത്തി, രാജാവേ, നിന്റെ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം സമരത്തേക്കു മുന്നേറി।

Verse 11

सिन्धुराज जयद्रथ, कलिंगनरेश और आपके पुत्र विकर्ण--ये तीनों उनके दक्षिण पार्वका आश्रय ले कवच बाँधकर खड़े हुए

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥൻ, കലിംഗാധിപൻ, നിന്റെ പുത്രൻ വികർണൻ—ഈ മൂന്നുപേരും ദ്രോണന്റെ ദക്ഷിണ പാർശ്വം ആശ്രയിച്ച്, കവചം കെട്ടി, ഉറച്ചുനിന്നു।

Verse 12

प्रपक्ष: शकुनिस्तेषां प्रवरैर्हपसादिभि: । ययौ गान्धारकै: सार्थ विमलप्रासयोधिभि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ സഹായപക്ഷമായി ശകുനി ഗന്ധാരസേനയോടൊപ്പം മുന്നേറി; ഹപസ മുതലായ ഗന്ധാരരുടെ പ്രമുഖ യോദ്ധാക്കളും, തിളങ്ങുന്ന കുന്തങ്ങളാൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരും, അവനോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഗന്ധാരരാജൻ ശകുനി ആ ദക്ഷിണ പാർശ്വം ശക്തിപ്പെടുത്താൻ തന്റെ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുത്തു।

Verse 13

सैन्धवश्नलृ कलिड्रश्न विकर्णश्र॒ तवात्मज: । दक्षिण पाश्वमास्थाय समतिष्ठन्त दंशिता:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൈന്ധവൻ, ശല്യൻ, കലിംഗരാജൻ, വികർണൻ—നിന്റെ പുത്രനോടൊപ്പം—വലതുപാർശ്വത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, പൂർണ്ണായുധസജ്ജരായി ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ നിന്നു. ഇടതുപക്ഷം കൃപൻ, കൃതവർമ്മൻ, ചിത്രസേനൻ, വിവിംശതി, ദുഃശാസനപ്രമുഖർ എന്നിവർ ജാഗ്രതയോടെ കാത്തു. ഇങ്ങനെ ദ്രോണന്റെ വ്യൂഹം ഇരുവശത്തും ദൃഢരക്ഷകരാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 14

तेषां प्रपक्षा: काम्बोजा: सुदक्षिणपुर:सरा: । ययुरश्वैर्महावेगै: शकाश्न यवनै: सह

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർക്കു സഹായികളായി സുദക്ഷിണന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള കാംബോജ യോദ്ധാക്കൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. അവർ ശകരോടും യവനരോടും കൂടി മഹാവേഗമുള്ള കുതിരകളിൽ കയറി യുദ്ധത്തിനായി മുന്നേറി.

Verse 15

मद्रास्त्रिगर्ता: साम्बष्ठा: प्रतीच्योदीच्यमालवा: । शिबय: शूरसेनाश्व शूद्राश्न मलदै: सह

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മദ്രർ, ത്രിഗർത്തർ, സാമ്ബഷ്ടർ, പടിഞ്ഞാറും വടക്കുമുള്ള മാലവർ, ശിബികൾ, ശൂരസേനർ, ശൂദ്രർ, മലദർ—ഇവരും എല്ലാം അവിടെ സന്നിഹിതരായിരുന്നു.

Verse 16

सौवीरा: कितवाः प्राच्या दाक्षिणात्याश्ष सर्वश: । तवात्मजं पुरस्कृत्य सूतपुत्रस्थ पृष्ठत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൗവീരർ, കിതവർ, കിഴക്കൻ ദേശക്കാരും എല്ലാ ദക്ഷിണദേശക്കാരും—നിന്റെ പുത്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, സൂതപുത്രൻ കർണനെ അവന്റെ പിന്നിൽ വെച്ച്—ഒരുമിച്ച് മുന്നേറി.

Verse 17

हर्षयन्तः स्वसैन्यानि ययुस्तव सुतैः सह । मद्र, त्रिगर्त, अम्बष्ठ, प्रतीच्य, उदीच्य, मालव, शिबि, शूरसेन, शूद्र, मलद, सौवीर, कितव, प्राच्य तथा दाक्षिणात्य वीर--ये सब-के-सब आपके पुत्र दुर्योधनको आगे करके सूतपुत्र कर्णके पृष्ठभागमें रहकर अपनी सेनाओंको हर्ष प्रदान करते हुए आपके पुत्रोंके साथ चले ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്വസ്വ സൈന്യങ്ങളെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവർ നിന്റെ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം നീങ്ങി. മദ്രർ, ത്രിഗർത്തർ, അംബഷ്ടർ, പടിഞ്ഞാറും വടക്കുമുള്ള മാലവർ, ശിബികൾ, ശൂരസേനർ, ശൂദ്രർ, മലദർ, സൗവീരർ, കിതവർ, പ്രാച്യർ, ദക്ഷിണാത്യ വീരർ—ഇവരെല്ലാം—ദുര്യോധനനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, സൂതപുത്രൻ കർണന്റെ പിന്നിൽ നിലകൊണ്ട്—ഒരുമിച്ച് മുന്നേറി; നീങ്ങുന്തോറും തങ്ങളുടെ ദളങ്ങളെ ഉത്സാഹപ്പെടുത്തി. പിന്നെ, എല്ലാ യോദ്ധാക്കളിലും ശ്രേഷ്ഠൻ സൈന്യങ്ങളിൽ ബലം പകർന്നു.

Verse 18

तस्य दीप्तो महाकाय: स्वान्यनीकानि हर्षयन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധതേജസ്സാൽ ജ്വലിച്ച ആ മഹാകായ വീരൻ തന്റെ തന്നെ സൈന്യവ്യൂഹങ്ങളെ ഉത്സാഹിപ്പിച്ചു, രണമധ്യേ അവരുടെ ധൈര്യവും ദൃഢനിശ്ചയവും കൂടുതൽ ജ്വലിപ്പിച്ചു।

Verse 19

न भीष्मव्यसनं कश्रिद्‌ दृष्टया कर्णममन्यत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കർണനെ കണ്ടപ്പോൾ ആരും ഭീഷ്മന്റെ ദുരന്തത്തെ നിർണായകമെന്നു കരുതിയില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പതനം കൗരവകാര്യത്തിന്റെ അന്ത്യമെന്നു തോന്നിയില്ല, കാരണം കർണന്റെ സന്നിധി അവരുടെ ആത്മവിശ്വാസം വീണ്ടും ഉണർത്തി।

Verse 20

हृष्टाश्ष बहवो योधास्तत्राजल्पन्त वेगत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ പല യോദ്ധാക്കളും ഹർഷോന്മാദത്തോടെ വേഗത്തിൽ, പെട്ടെന്ന് പെട്ടെന്ന് സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി; രണതാപവും രണവേഗവും ഉണർത്തിയ വാക്കുകളുടെ പ്രവാഹം അവരിൽ നിന്നുയർന്നു।

Verse 21

कर्णो हि समरे शक्तो जेतुं देवान्‌ सवासवान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ കർണൻ സത്യമായും ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെയും ജയിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവൻ; അവന്റെ പരാക്രമം ദൈവിക ക്രമത്തെയേയും വെല്ലുവിളിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി।

Verse 22

भीष्मेण तु रणे पार्था: पालिता बाहुशालिना

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണത്തിൽ ബാഹുശാലിയായ ഭീഷ്മൻ പൃഥാപുത്രന്മാരെ കാത്തു; ഒരു മഹാവീരന്റെ രക്ഷാകവചം കൊണ്ടുതന്നെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി വിധിപോലെ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നതായി തോന്നി।

Verse 23

एवं ब्रुवन्तस्तेडन्योन्यं हृष्टरूपा विशाम्पते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രജാനാഥാ! ഇങ്ങനെ പരസ്പരം ആനന്ദഭരിത മുഖങ്ങളോടെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ട്, രാധാനന്ദനൻ കർണ്ണനെ പ്രശംസിക്കുകയും ആദരിക്കുകയും ചെയ്ത് നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ദ്രോണാചാര്യൻ നമ്മുടെ സൈന്യത്തെക്കൊണ്ട് ശകട (വണ്ടി) ആകൃതിയിലുള്ള വ്യൂഹം ഒരുക്കിച്ചു.

Verse 24

राधेयं पूजयन्तश्न प्रशंसन्तश्न निर्ययु: । अस्माकं शकटबव्यूहो द्रोणेन विहितो&$भवत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാധേയൻ (കർണ്ണൻ)നെ പൂജിക്കുകയും പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട് നമ്മുടെ യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു. ഹേ പ്രജാനാഥാ! അപ്പോൾ ദ്രോണൻ നമ്മുടെ സൈന്യത്തെ ശകടവ്യൂഹമായി ക്രമപ്പെടുത്തി.

Verse 25

परेषां क्रौज्च एवासीदू व्यूहो राजन्‌ महात्मनाम्‌ । प्रीयमाणेन विहितो धर्मराजेन भारत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! എതിര്‍പക്ഷത്തിലെ മഹാത്മാക്കളായ യോദ്ധാക്കളുടെ വ്യൂഹം ക്രൗഞ്ചമായിരുന്നു. ഹേ ഭാരതാ! ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സന്തോഷചിത്തത്തോടെ സ്വയം ആ വ്യൂഹം സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 26

राजन! हमारे महामनस्वी शत्रुओंकी सेनाका क्रौंचव्यूह दिखायी देता था। भारत! धर्मराज युधिष्ठिरने स्वयं ही प्रसन्नतापूर्वक उस व्यूहकी रचना की थी ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! നമ്മുടെ മഹാത്മാക്കളായ ശത്രുക്കളുടെ സൈന്യം ക്രൗഞ്ചവ്യൂഹമായി ദൃശ്യമായിരുന്നു. ഹേ ഭാരതാ! ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സന്തോഷത്തോടെ സ്വയം ആ വ്യൂഹം ഒരുക്കിയിരുന്നു. ആ വ്യൂഹത്തിന്റെ മുൻഭാഗത്ത് വാനരധ്വജം ഉയർത്തി, പുരുഷശ്രേഷ്ഠരായ വിഷ്വക്സേനൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും ധനഞ്ജയൻ അർജുനനും നിലകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 27

ककुदं सर्वसैन्यानां धाम सर्वधनुष्मताम्‌ । आदित्यपथग: केतु: पार्थस्यामिततेजस:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ സർവ്വസൈന്യങ്ങളുടെയും കകുദം, സർവ്വധനുർധരന്മാരുടെയും ദീപ്തമായ ആശ്രയം ആയിരുന്നു. സൂര്യപഥത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന കേതുവിനെപ്പോലെ, അമിതതേജസ്സുള്ള പാർഥൻ അർജുനൻ തന്റെ പക്ഷത്തിനൊരു ജ്വലിക്കുന്ന ചിഹ്നമായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 28

यथा प्रज्वलित: सूर्यो युगान्ते वै वसुंधराम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുഗാന്തത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യൻ ഭൂമിയെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, അങ്ങനെ ആ രണഭൂമിയിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രചണ്ഡവേഗം എല്ലാ ഭേദങ്ങളും ചുട്ടെരിച്ച്, ആര്ക്കും അഭയം ശേഷിക്കാത്തതുപോലെ ആക്കി।

Verse 29

योधानामर्जुन: श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुषां वरम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യോദ്ധാക്കളിൽ അർജുനൻ ശ്രേഷ്ഠൻ; ധനുസ്സുകളിൽ ഗാണ്ഡീവം ഉത്തമം।

Verse 30

वासुदेवश्व भूतानां चक्राणां च सुदर्शनम्‌ । समस्त योद्धाओंमें अर्जुन श्रेष्ठ है, धनुषोंमें गाण्डीव श्रेष्ठ है, सम्पूर्ण चेतन सत्ताओंमें सच्चिदानन्दघन वसुदेवनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्ण श्रेष्ठ हैं और चक्रोंमें सुदर्शन श्रेष्ठ है ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സകല ജീവികളിലും വാസുദേവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) ശ്രേഷ്ഠൻ; ചക്രായുധങ്ങളിൽ സുദർശനം ശ്രേഷ്ഠം; യോദ്ധാക്കളിൽ അർജുനൻ ശ്രേഷ്ഠൻ; ധനുസ്സുകളിൽ ഗാണ്ഡീവം ശ്രേഷ്ഠം. ഈ നാലു തേജസ്സുകളും വഹിച്ച ശ്വേതാശ്വയുക്ത രഥം ശത്രുക്കളുടെ മുന്നിൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട കാലചക്രംപോലെ നിലകൊണ്ടു. ഇങ്ങനെ മഹാത്മാക്കളായ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും തങ്ങളുടെ സേനയുടെ അഗ്രഭാഗത്ത് ദീപ്തിമാന്മാരായി തിളങ്ങി।

Verse 31

परेषामग्रतस्तस्थौ कालचक्रमिवोद्यतम्‌ | एवं तौ सुमहात्मानौ बलसेनाग्रगावुभौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുസേനയുടെ അഗ്രഭാഗത്ത് ആ രഥം ഉയർത്തപ്പെട്ട കാലചക്രംപോലെ നിലകൊണ്ടു. ഇങ്ങനെ ആ രണ്ടു സുമഹാത്മാക്കൾ—ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും—തങ്ങളുടെ സേനയുടെ അഗ്രഭാഗത്ത് ശോഭിച്ചു।

Verse 32

तावकानां मुखे कर्ण: परेषां च धनंजय: । ततो जयाभिसंरब्धौ परस्परवधैषिणौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങളുടെ സേനയുടെ മുൻനിരയിൽ കർണ്ണൻ, എതിര്‍സേനയുടെ മുൻനിരയിൽ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) നിലകൊണ്ടു. പിന്നെ ജയലാലസയിൽ ഉഗ്രമായി ഉത്തേജിതരായി, പരസ്പരവധം ആഗ്രഹിച്ച്, അവർ ഇരുവരും തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടാൻ മുന്നേറി।

Verse 33

ततः प्रयाते सहसा भारद्वाजे महारथे

അപ്പോൾ മഹാരഥനായ ഭാരദ്വാജൻ പെട്ടെന്നു പുറപ്പെട്ടതോടെ യുദ്ധഭൂമിയിലെ സംഭവഗതി ക്ഷണത്തിൽ മാറി. യുദ്ധധർമ്മസങ്കടത്തിനിടയിൽ കാര്യങ്ങൾ അതിവേഗം നിർണായകമായ വഴിത്തിരിവിലേക്കു നീങ്ങി.

Verse 34

आर्तनादेन घोरेण वसुधा समकम्पत । तदनन्तर सहसा महारथी द्रोणाचार्य आगे बढ़े। फिर तो भयंकर आर्तनादके साथ सारी पृथ्वी काँप उठी ।।

ഭീകരമായ ആർ‍ത്തനാദത്തോടെ ഭൂമി കുലുങ്ങി. ഉടൻതന്നെ മഹാരഥനായ ദ്രോണാചാര്യൻ മുൻനിരയിലേക്കു പാഞ്ഞുവന്നു. പിന്നെ കലഹക്കൊലാഹലത്തിൽ പൊടിയുടെ കട്ടിയാർന്ന മറ ഉയർന്ന് സൂര്യനോടുകൂടിയ ആകാശം മൂടി. മേഘങ്ങളില്ലാതിരുന്നിട്ടും പ്രകൃതി മറിഞ്ഞതുപോലെ—മാംസം, രക്തം, അസ്ഥികൾ മഴയായി വീണു; യുദ്ധാധർമ്മത്തിന്റെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും അശുഭ നിമിത്തം.

Verse 35

वातोद्धूतं रजस्तीव्रं कौशेयनिकरोपमम्‌ । ववर्ष द्यौरनभ्रापि मांसास्थिरुधिराण्युत

പ്രചണ്ഡ കാറ്റിൽ ഉയർന്ന കഠിനമായ പൊടി പാറ്റുവസ്ത്രങ്ങളുടെ കൂട്ടംപോലെ തോന്നി. മേഘമില്ലാത്ത ആകാശത്തിൽ നിന്നുപോലും ആ പൊടി മഴയായി വീണതുപോലെ, കൂടെ മാംസം, അസ്ഥികൾ, രക്തം എന്നിവയും പതിച്ചു—ഭീകരമായ അശുഭ നിമിത്തങ്ങൾ.

Verse 36

गृध्रा: श्येना बका: कड्का वायसाश्न सहस्रश: । उपर्युपरि सेनां ते तदा पर्यपतन्‌ नूप

ഹേ രാജാവേ, അപ്പോൾ കഴുകന്മാർ, പരുന്തുകൾ, കൊക്കുകൾ, കങ്കപ്പക്ഷികൾ, ആയിരക്കണക്കിന് കാക്കകൾ—ഇവയെല്ലാം നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിനുമീതെ വീണ്ടും വീണ്ടും വട്ടമിട്ട് പറന്നു.

Verse 37

नरेश्वर! उस समय गीध, बाज, बगले, कंक और हजारों कौवे आपकी सेनाके ऊपर- ऊपर उड़ने लगे ।। गोमायवदश्च प्राक्रोशन्‌ भयदान्‌ दारुणान्‌ रवान्‌ | अकार्षुरपसव्यं च बहुश: पृतनां तव

കുറുക്കന്മാരും ഭയം വിതയ്ക്കുന്ന കഠിനമായ നിലവിളികൾ മുഴക്കി. അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും അപസവ്യമായി (ഇടത്തോട്ടു) നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ ചുറ്റി നടന്നു—ഇത് മഹാ ദുരന്തത്തിന്റെ സൂചനയായി തോന്നി.

Verse 38

अपतद्‌ दीप्यमाना च सनिर्घाता सकम्पना

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത് അഗ്നിപ്രഭയിൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് വീണു; കൂടെ ഭയങ്കര ഗർജ്ജനവും ഭൂകമ്പനവും ഉണ്ടായി. യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള അപശകുനങ്ങൾ ഭയവും ആശയക്കുഴപ്പവും വർധിപ്പിക്കുന്നു—ഹിംസ മനുഷ്യനിയന്ത്രണത്തിന് അതീതമായ ശക്തികളെ ഉണർത്തുന്നു എന്നും, അധർമ്മഭാരിതമായ സംഘർഷം ഭീകര സൂചനകളെ ക്ഷണിക്കുന്നു എന്നും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 39

परिवेषो महांश्वापि सविद्युत्स्तनयित्नुमान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“വലിയൊരു പരിവേഷവും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—മിന്നലോടും ഇടിമുഴക്കത്തോടും കൂടി.” യുദ്ധവൃത്താന്തത്തിൽ ഇത് അപശകുനമായ ആകാശസൂചനയാണ്; പ്രകൃതി തന്നെ ഈ സംഘർഷത്തിന്റെ നൈതിക ഗുരുത്വവും അടുത്തുവരുന്ന ദുരന്തവും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 40

एते चान्ये च बहव: प्रादुरासन्‌ सुदारुणा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഇവയും, ഇതുകൂടാതെ അനേകവും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—അതീവ ഭീകരവും അപശകുനഭാവമുള്ളതുമായ രൂപത്തിൽ.”

Verse 41

ततः प्रववृते युद्ध परस्परवधैषिणाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം പരസ്പരവധം ആഗ്രഹിച്ചവരുടെ യുദ്ധം യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരംഭിച്ചു. എതിരാളി വീരർ ഒരുമറ്റൊരുവന്റെ നാശം ലക്ഷ്യമാക്കി ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ അടുത്തുവന്നു—ഇരുപക്ഷത്തിനും കൊല്ലാനുള്ള സംकल्पം. ഇത് സംയമത്തിന്റെ തകർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ക്രൂര ദൃശ്യം; വൈര്യം ഇവിടെ പങ്കിട്ട സംഹാര-ഇച്ഛയായി കട്ടിയാകുന്നു.

Verse 42

ते त्वन्योन्यं सुसंरब्धा: पाण्डवा: कौरवै: सह

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവർ കൗരവരോടൊപ്പം പരസ്പരം ഉഗ്രകോപത്തിൽ കത്തിക്കൊണ്ടു മുഖാമുഖം ഏറ്റുമുട്ടി. ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ദൃഢനിശ്ചയം ജ്വലിച്ചു; യുദ്ധത്തിന്റെ നൈതിക സമ്മർദ്ദവും കടമയാൽ ബന്ധിതമായ ഹിംസയും കൂടുതൽ മുറുകിപ്പിടിച്ചു.

Verse 43

अभ्यघ्नन्‌ निशितै: शस्त्रैर्जयगृद्धा: प्रहारिण: । क्रोधमें भरे हुए पाण्डव तथा कौरव विजयकी अभिलाषा लेकर एक-दूसरेको तीखे अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा मारने लगे। वे सभी योद्धा प्रहार करनेमें कुशल थे || ४२ ई ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിജയലോഭത്തിൽ പ്രേരിതരായി, പ്രഹാരത്തിൽ നിപുണരായ പാണ്ഡവരും കൗരവരും ക്രോധം നിറഞ്ഞ് പരസ്പരം മേൽ പാഞ്ഞു. മൂർച്ചയുള്ള അസ്ത്ര-ശസ്ത്രങ്ങളാൽ അവർ തമ്മിൽ തമ്മിൽ വധം ആരംഭിച്ചു.

Verse 44

वेगेनाभ्यद्रवत्‌ सेनां किरज्छरशतै: शितै: । महाधनुर्धर महातेजस्वी द्रोणाचार्यने पाण्डवोंकी विशाल सेनापर सैकड़ों पैने बाणोंकी वर्षा करते हुए बड़े वेगसे आक्रमण किया ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാധനുർധരനും മഹാതേജസ്വിയും ആയ ദ്രോണാചാര്യൻ നൂറുകണക്കിന് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ ചിതറിച്ചുകൊണ്ട് മഹാവേഗത്തിൽ സൈന്യത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുകയറി. ദ്രോണൻ ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി ഉയർന്നുവരുന്നത് കണ്ട പാണ്ഡവർ സൃഞ്ജയരോടൊപ്പം അവനെ നേരിടാൻ തയ്യാറായി.

Verse 45

प्रत्यगृह्लंस्तदा राजज्छरवर्ष: पृथक्‌ पृथक्‌ । राजन! उस समय द्रोणाचार्यको युद्धके लिये उद्यत देख सूंजयोंसहित पाण्डवोंने पृथक्‌-पृथक्‌ बाणोंकी वर्षा करते हुए उनका सामना किया ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ ദ്രോണാചാര്യൻ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങിയിരിക്കുന്നതു കണ്ട പാണ്ഡവർ സൃഞ്ജയരോടൊപ്പം ഓരോരുത്തരും താന്താന്റെ രീതിയിൽ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് അവനെ നേരിട്ടു. എങ്കിലും ദ്രോണന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ ആ മഹാസൈന്യം കുലുങ്ങി പിളർന്ന് തകർന്നുതുടങ്ങി.

Verse 46

बहूनीह विकुर्वाणो दिव्यान्यस्त्राणि संयुगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെ യുദ്ധമദ്ധ്യേ അവൻ പലതവണ അനേകം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും പ്രയോഗിക്കുകയും ചെയ്തു.

Verse 47

अपीडयत्‌ क्षणेनैव द्रोण: पाण्डवसृज्जयान्‌ | द्रोणने युद्धमें बहुत-से दिव्यास्त्रोंका प्रयोग करके क्षणभरमें पाण्डवों तथा सूंजयोंको पीड़ित कर दिया ।। ते वध्यमाना द्रोणेन वासवेनेव दानवा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഒരു ക്ഷണത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ദ്രോണൻ പാണ്ഡവരെയും സൃഞ്ജയരെയും പീഡിപ്പിച്ച് അടക്കി. ദ്രോണന്റെ കൈകളാൽ വധിക്കപ്പെടുന്ന അവർ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) ദാനവരെ സംഹരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.

Verse 48

ततो दिव्यास्त्रविच्छूरो याज्ञसेनिर्महारथ:

അപ്പോൾ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ പ്രയോഗത്തിൽ ജ്വലിച്ച മഹാരഥി യാജ്ഞസേനി യുദ്ധത്തിലേക്ക് മുന്നേറി; അവന്റെ പരാക്രമം യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരഗതിയെയും, അസാധാരണ ശക്തി വഹിക്കുന്നവർക്കുള്ള ഗുരുതര ഉത്തരവാദിത്വത്തെയും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിച്ചു।

Verse 49

अभिनच्छरवर्षेण द्रोणानीकमनेकधा । तब दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता यज्ञसेनकुमार शूरवीर महारथी धृष्टद्युम्नने अपने बाणोंकी वर्षासे द्रोणाचार्यकी सेनाको बारंबार घायल किया || ४८ $ ।।

പൃഷതപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണന്റെ ശരവർഷത്തെ തന്റെ ശരവർഷംകൊണ്ട് തന്നെ പ്രതിരോധിച്ചു; ദ്രോണസേനയെ അവൻ ആവർത്തിച്ച് മുറിവേൽപ്പിച്ചു. അവിടെ ആയുധനൈപുണ്യത്തിന് ആയുധനൈപുണ്യവും, ധൈര്യത്തിന് ധൈര്യവും മറുപടിയായി—ക്ഷാത്രധർമ്മം നയിച്ച കഠിന പരസ്പരവിനിമയം തുടർന്നു।

Verse 50

संयम्य तु ततो द्रोण: समवस्थाप्य चाहवे

അപ്പോൾ ദ്രോണൻ തന്റെ സേനയെ നിയന്ത്രിച്ച് സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, നിയമാനുസൃതമായി വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനായി ക്രമീകരിച്ചു—കലാപത്തിനിടയിലും ശാസനയും ക്രമവും പുനഃസ്ഥാപിച്ച്।

Verse 51

स्वमनीकं महेष्वास: पार्षतं समुपाद्रवत्‌ । तब महाथनुर्धर द्रोणाचार्यने अपनी सेनाको काबूमें करके उसे युद्धस्थलमें स्थिरभावसे खड़ा कर दिया और ट्रुपदकुमारपर धावा किया || ५० $ ।।

മഹാധനുർധരനായ ദ്രോണൻ തന്റെ സേനയെ നിയന്ത്രിച്ച് യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഉറപ്പിച്ചു നിർത്തി, പാർഷതനായ—ദ്രുപദപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ—മേൽ പാഞ്ഞുകയറി. തുടർന്ന് അവന്റെ നേരെ അത്യന്തം ഭീകരമായ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ഇത് ക്ഷാത്രധർമ്മത്തിന്റെ കഠിന നയം കാണിക്കുന്നു—സേനയിൽ ശാസനം, പ്രധാന ശത്രുവിനോടുള്ള ഏകാഗ്ര ഏറ്റുമുട്ടൽ।

Verse 52

ते कम्प्यमाना द्रोणेन बाणै: पाण्डवसृञ्जया:

ദ്രോണന്റെ ബാണങ്ങളാൽ കുലുങ്ങി പാണ്ഡവരും സൃഞ്ജയരും യുദ്ധഭൂമിയിൽ കടുത്ത സമ്മർദ്ദത്തിലായി; യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രചണ്ഡതയിൽ ആയുധവിദ്യയിലെ ഒരു മഹാഗുരു ധർമ്മപക്ഷത്തിന്റെ സഖ്യത്തെയും കുലുക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് ഈ ചിത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 53

तथा पर्यचरद्‌ द्रोण: पाण्डवानां बले बली | अलातचक्रवद्‌ राज॑स्तदद्भुतमिवाभवत्‌,राजन! बलवान द्रोणाचार्य पाण्डवोंकी सेनामें अलातचक्रकी भाँति चारों ओर चक्कर लगाने लगे। यह एक 5 बात हुई

അപ്പോൾ ബലവാനായ ദ്രോണൻ പാണ്ഡവസേനയ്ക്കുള്ളിൽ അഗ്നിശലാകചക്രംപോലെ ചുറ്റി സഞ്ചരിച്ചു. രാജാവേ, അത് അത്ഭുതകരമായി തോന്നി.

Verse 54

खचरनगरकल्पं | शास्त्रदृष्टया चलदनिलपताकं ह्वादनं वल्गिताश्वम्‌ | स्फटिकविमलतकेतु त्रासनं शात्रवाणां रथवरमधिरूढ: संजहारारिसेनाम्‌

ശാസ്ത്രോക്തവിധിപ്രകാരം നിർമ്മിതമായ ആചാര്യ ദ്രോണന്റെ ആ ശ്രേഷ്ഠരഥം ആകാശചാരിയായ ഗന്ധർവനഗരത്തെപ്പോലെ തോന്നി. ചലിക്കുന്ന കാറ്റിൽ അതിന്റെ പതാക പാറി; അത് രഥിയുടെ ഹൃദയത്തെ ആഹ്ലാദിപ്പിച്ചു; അതിലെ കുതിരകൾ ചാടിച്ചാടിച്ച് പാഞ്ഞു; അതിന്റെ ധ്വജദണ്ഡം സ്ഫടികംപോലെ നിർമ്മലവും ദീപ്തവുമായിരുന്നു; ശത്രുക്കൾക്ക് ഭയം വിതറി. ആ ഉത്തമരഥത്തിൽ അധിരൂഢനായി ദ്രോണാചാര്യൻ ശത്രുസേനയെ സംഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 173

ययीौ वैकर्तन: कर्ण: प्रमुखे सर्वधन्विनाम्‌ । समस्त योद्धाओंमें श्रेष्ठ विकर्तनपुत्र कर्ण सारी सेनाओंमें नूतन शक्ति और उत्साहका संचार करता हुआ सम्पूर्ण धनुर्धरोंके आगे-आगे चला

എല്ലാ ധനുർധരന്മാരുടെയും മുൻനിരയിൽ വൈകർത്തനൻ കർണൻ മുന്നേറി—യോദ്ധാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; തന്റെ സാന്നിധ്യത്തോടെ സേനയിൽ പുതുവീര്യവും ഉത്സാഹവും പകരുന്നു.

Verse 186

हस्तिकक्ष्यो महाकेतुर्ब भौ सूर्यसमद्युति: । उसका अत्यन्त कान्तिमान्‌ विशाल ध्वज बहुत ऊँचा था। उसमें हाथीको बाँधनेवाली साँकलका चिह्न सुशोभित था। वह ध्वज अपने सैनिकोंका हर्ष बढ़ाता हुआ सूर्यके समान देदीप्यमान हो रहा था

ആനയെ കെട്ടുന്ന ചങ്ങലയുടെ ചിഹ്നമുള്ള ആ മഹാധ്വജം അത്യന്തം കാന്തിമാനായി സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തമായി തിളങ്ങി; സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ ഹർഷവും ആത്മവിശ്വാസവും വർധിപ്പിച്ചു.

Verse 206

न हि कर्ण रणे दृष्टवा युधि स्थास्यन्ति पाण्डवा: । हर्षमें भरे हुए बहुत-से योद्धा वहाँ वेगपूर्वक बोल उठे--“इस रणक्षेत्रमें कर्णको उपस्थित देख पाण्डवलोग ठहर नही सकेंगे

ഹർഷം നിറഞ്ഞ പല യോദ്ധാക്കളും വേഗത്തിൽ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു—“ഈ रणഭൂമിയിൽ കർണനെ കണ്ടാൽ പാണ്ഡവർ യുദ്ധത്തിൽ നിലകൊള്ളാൻ കഴിയില്ല.”

Verse 216

किमु पाण्डुसुतान्‌ युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान्‌ । “क्योंकि कर्ण समरांगणमें इन्द्रके सहित देवताओंको भी जीतनेमें समर्थ है। फिर

യുദ്ധത്തിൽ ബലപരാക്രമത്തിൽ ഹീനരായ പാണ്ഡുസുതന്മാരെ തോൽപ്പിക്കുന്നത് അവനു എന്ത് മഹാകൃത്യം? കാരണം കർണ്ണൻ സമരാങ്കണത്തിൽ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെയും ജയിക്കാൻ സമർത്ഥൻ; അതിനാൽ കർണ്ണനേക്കാൾ കുറഞ്ഞ ബലപരാക്രമമുള്ള പാണ്ഡവരെ പരാജയപ്പെടുത്തുന്നത് അവനു എന്ത് വലിയ കാര്യം?

Verse 226

तांस्तु कर्ण: शरैस्ती3्ैर्नाशयिष्यति संयुगे । “अपनी भुजाओंसे सुशोभित होनेवाले भीष्मने तो युद्धमें कुन्तीकुमारोंकी रक्षा की है; परंतु कर्ण अपने तीखे बाणोंद्वारा उनका विनाश कर डालेगा”

എന്നാൽ കർണ്ണൻ തന്റെ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ സമരത്തിൽ അവരെ നശിപ്പിക്കും. ഭുജശോഭിതനായ ഭീഷ്മൻ യുദ്ധത്തിനിടയിലും കുന്തീപുത്രന്മാരെ രക്ഷിച്ചിരുന്നു; പക്ഷേ കർണ്ണൻ തന്റെ നിശിതബാണങ്ങളാൽ അവരെ സംഹരിക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു.

Verse 276

दीपयामास तत्‌ सैन्यं पाण्डवस्य महात्मन: । अमित तेजस्वी अर्जुनका वह ध्वज सूर्यके मार्गतक फैला हुआ था। वह सम्पूर्ण सेनाओंके लिये श्रेष्ठ आश्रय तथा समस्त धनुर्धरोंके तेजका पुंज था। वह ध्वज पाण्डुनन्दन महात्मा युधिष्ठिरकी सेनाको अपनी दिव्य प्रभासे उद्भधासित कर रहा था

അപ്പോൾ മഹാത്മ പാണ്ഡവന്റെ ആ സൈന്യം ദീപ്തമായി. അമിതതേജസ്സുള്ള അർജുനന്റെ ധ്വജം സൂര്യപഥം വരെ വ്യാപിച്ചുനിന്നു. അത് എല്ലാ സൈന്യങ്ങൾക്കും ശ്രേഷ്ഠ ആശ്രയവും, എല്ലാ ധനുർധരന്മാരുടെയും തേജസ്സിന്റെ പുഞ്ചവുമായിരുന്നു. ആ ധ്വജം തന്റെ ദിവ്യപ്രഭയാൽ പാണ്ഡുനന്ദന മഹാത്മ യുധിഷ്ഠിരന്റെ സൈന്യത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു.

Verse 283

दीप्यन्‌ दृश्येत हि तथा केतु: सर्वत्र धीमत: । जैसे प्रलयकालमें प्रज्वलित सूर्य सारी वसुधाको देदीप्यमान करते दिखायी देते हैं

അങ്ങനെ ബുദ്ധിമാനായ അർജുനന്റെ ആ ധ്വജം എല്ലായിടത്തും ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് ദൃശ്യമാകുകയായിരുന്നു. പ്രളയകാലത്ത് പ്രജ്വലിതനായ സൂര്യൻ സർവ്വ ഭൂമിയെയും പ്രകാശത്തോടെ ജ്വലിപ്പിക്കുന്നതായി തോന്നുന്നതുപോലെ, ആ മഹാകേതു എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ദീപ്തമായി കാണപ്പെട്ടു.

Verse 323

अवेक्षेतां तदान्योन्यं समरे कर्णपाण्डवौ | राजन्‌! आपकी सेनाके प्रमुख भागमें कर्ण और शत्रुओंकी सेनाके अग्रभागमें अर्जुन खड़े थे। वे दोनों उस समय विजयके लिये रोषावेशमें भरकर एक-दूसरेका वध करनेकी इच्छासे रणक्षेत्रमें परस्पर दृष्टिपात करने लगे

അപ്പോൾ സമരമദ്ധ്യേ കർണ്ണനും പാണ്ഡവനും (അർജുനൻ) പരസ്പരം നോക്കി. രാജാവേ! നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ കർണ്ണൻ നിലകൊണ്ടിരുന്നു; ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ അർജുനനും. വിജയത്തിനായി ക്രോധാവേശത്തിൽ മുങ്ങി, പരസ്പരം വധിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവർ रणഭൂമിയിൽ തമ്മിൽ തമ്മിൽ ദൃഷ്ടി പതിപ്പിച്ചു.

Verse 373

चिखादिषन्तो मांसानि पिपासन्तश्न शोणितम्‌ । गीदड़ जोर-जोरसे दारुण एवं भयदायक बोली बोलने लगे और मांस खाने तथा रक्त पीनेकी इच्छासे बारंबार आपकी सेनाको दाहिने करके घूमने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീകരവും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായ കഠിനമായ നിലവിളി മുഴക്കിക്കൊണ്ട്, മാംസലോലുപരും രക്തപിപാസിതരുമായ കുറുനരികൾ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ വലതുവശത്ത് വെച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും അതിനെ ചുറ്റി കറങ്ങിത്തുടങ്ങി।

Verse 383

उल्का ज्वलन्ती संग्रामे पुच्छेनावृत्य सर्वश: । उस समय एक प्रज्वलित एवं देदीप्यमान उल्का युद्धस्थलमें अपने पुच्छभागद्वारा सबको घेरकर भारी गर्जना और कम्पनके साथ पृथ्वीपर गिरी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ജ്വലിച്ചും ദീപ്തമായും നിന്ന ഒരു ഉൽക്ക, തന്റെ അഗ്നിമയ വാലിനെ എല്ലാടവും പരത്തി എല്ലാം മൂടിയതുപോലെ, ഭീകരഗർജ്ജനത്തോടെയും ഭൂകമ്പനത്തോടെയും കൂടി ഭൂമിയിലേക്കു വീണു।

Verse 393

भास्करस्याभवद्‌ राजन्‌ प्रयाते वाहिनीपतौ । राजन! सेनापति द्रोणके युद्धके लिये प्रस्थान करते ही सूर्यके चारों ओर बहुत बड़ा घेरा पड़ गया और बिजली चमकनेके साथ ही मेघ-गर्जना सुनायी देने लगी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സേനാധിപൻ ദ്രോണൻ യുദ്ധത്തിനായി പുറപ്പെട്ട ഉടനെ സൂര്യനെ ചുറ്റി ഒരു മഹാവലയം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; മിന്നൽ മിന്നി, മേഘഗർജ്ജനവും കേൾക്കപ്പെട്ടു।

Verse 403

उत्पाता युधि वीराणां जीवितक्षयकारिण: । ये तथा और भी बहुत-से भयंकर उत्पात प्रकट हुए, जो युद्धमें वीरोंकी जीवन-लीलाके विनाशकी सूचना देनेवाले थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ വീരന്മാരുടെ ജീവക്ഷയം വരുത്തുന്ന ദുഷ്ശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അതുപോലെ തന്നെ അനേകം ഭീകര ഉത്പാതങ്ങളും കാണപ്പെട്ടു; അവ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രാണനാശത്തിന്റെ സൂചനകളായിരുന്നു।

Verse 413

कुरुपाण्डवसैन्यानां शब्देनापूरयज्जगत्‌ । तदनन्तर एक-दूसरेके वधकी इच्छावाले कौरवों तथा पाण्डवोंकी सेनाओंमें भयंकर युद्ध होने लगा और उनके कोलाहलसे सारा जगत्‌ व्याप्त हो गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുരു-പാണ്ഡവ സൈന്യങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനത്തോടെ ലോകം നിറഞ്ഞു. തുടർന്ന് പരസ്പരവധാഭിലാഷത്തോടെ കൗരവ-പാണ്ഡവ ബലങ്ങൾ തമ്മിൽ ഭീകരയുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; അവരുടെ കോലാഹലം ഭൂമിയൊട്ടാകെ വ്യാപിച്ചതുപോലെ തോന്നി।

Verse 453

व्यशीर्यत सपाञज्चाला वातेनेव बलाहका: । जैसे वायु बादलोंको उड़ाकर छिज्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार द्रोणाचार्यके द्वारा क्षत-विक्षत हुई पांचालोंसहित पाण्डवोंकी विशाल सेना तितर-बितर हो गयी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാറ്റ് മേഘങ്ങളെ കീറി ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ, ദ്രോണാചാര്യന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ ക്ഷതവിക്ഷതമായ പാണ്ഡവരുടെ മഹാസേന പാഞ്ചാലരോടുകൂടി തകർന്നു ചിതറിപ്പോയി।

Verse 473

पड्चाला: समकम्पन्त धृष्टद्युम्नपुरोगमा: । जैसे इन्द्र दानवोंको पीड़ा देते हैं, उसी प्रकार द्रोणाचार्यसे पीड़ित हो धृष्टद्युम्म आदि पांचाल योद्धा भयसे काँपने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മുന്നിൽ നിന്ന പാഞ്ചാല യോദ്ധാക്കൾ ദ്രോണാചാര്യന്റെ പീഡനത്തിൽ വിറച്ചു; ഇന്ദ്രൻ ദാനവരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവർ ഭയത്തിൽ കുലുങ്ങി।

Verse 493

संनिवार्य ततः सर्वान्‌ कुरूनप्यवधीद्‌ बली । बलवान ट्रुपदपुत्रने अपने बाणोंकी वर्षसे द्रोणाचार्यकी बाणवृष्टिको रोककर समस्त कौरव सैनिकोंको मारना आरम्भ किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ ബലവാൻ എല്ലാവരെയും തടഞ്ഞുനിർത്തി കുരുക്കളെയുമെല്ലാം വധിക്കാൻ തുടങ്ങി. ദ്രുപദപുത്രൻ തന്റെ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് ദ്രോണാചാര്യന്റെ അമ്പുമഴ തടഞ്ഞ് സമസ്ത കൗരവസൈന്യത്തിന്റെ സംഹാരം ആരംഭിച്ചു।

Verse 513

मघवान्‌ समभिक्रुद्ध: सहसा दानवानिव । जैसे क्रोधमें भरे हुए इन्द्र सहसा दानवोंपर बाणोंकी बौछार करते हैं, उसी प्रकार द्रोणाचार्यने धृष्टद्युम्मपर बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा आरम्भ कर दी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച മഘവാൻ (ഇന്ദ്രൻ) ദാനവരിൽ പെട്ടെന്ന് അമ്പുമഴ ചൊരിയുന്നതുപോലെ, ദ്രോണാചാര്യൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനുമേൽ മഹത്തായ ശరవൃഷ്ടി ആരംഭിച്ചു।

Verse 526

पुन: पुनरभज्यन्त सिंहेनेवेतरे मृगा: । जैसे सिंह दूसरे मृगोंको भगा देता है, उसी प्रकार द्रोणाचार्यके बाणोंसे विकम्पित हुए पाण्डव तथा सूंजय बारंबार युद्धका मैदान छोड़कर भागने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിതറിപ്പോയി; സിംഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ മറ്റു മൃഗങ്ങൾ ചിതറുന്നതുപോലെ. ദ്രോണാചാര്യന്റെ അമ്പുകളാൽ വിറച്ച പാണ്ഡവരും അവരുടെ കൂട്ടാളികളും പുനഃപുനഃ യുദ്ധഭൂമി വിട്ട് ഓടിപ്പോയി।

Verse 1963

विशोकाश्वाभवन्‌ सर्वे राजान: कुरुभि: सह । कर्णको देखकर किसीको भी भीष्मजीके मारे जानेका दुःख नहीं रह गया। कौरवोंसहित सब राजा शोकरहित हो गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കർണ്ണനെ കണ്ടതോടെ ഭീഷ്മന്റെ വീഴ്ചയെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖം ആരിലും ശേഷിച്ചില്ല. കൗരവരോടുകൂടെ എല്ലാ രാജാക്കളും ശോകരഹിതരായി.