Adhyaya 21
द्रोणविक्रमदर्शनम् / The Display of Droṇa’s Onslaught and the Debate on Pāṇḍava Regrouping
Upa-parva: Droṇa-abhivartanīya (Regrouping and Return against Droṇa) Episode
Dhṛtarāṣṭra opens by asking Sañjaya whether any warrior turned back to face Droṇa after the Pāṇḍavas and allied forces were shaken in the great engagement (1–6). Sañjaya describes the coalition—Pāñcālas, Pāṇḍavas, Matsyas, Sṛñjayas, Cedis, and Kekayas—being driven and scattered by Droṇa’s dense arrow-release, compared to boats swept by a river-flood (7–8). Kaurava forces encircle them with roars, instruments, and mixed arms (9). Duryodhana, positioned amid his troops, speaks to Karṇa with visible confidence, likening Droṇa’s effect to a lion routing wild animals and asserting the enemy will not return to battle (10–15). He points out Bhīma, isolated and surrounded, interpreting his state as despair under ‘Droṇa’s world’ (16–17). Karṇa counters: Bhīma will not abandon combat alive, and the Pāṇḍavas are not easily broken; remembering past hardships, they will not shrink from battle (18–20). He forecasts Bhīma’s destructive capacity against elite charioteers and groups of troops (21–22), notes allied chariots following Bhīma, and warns that a unified assault could dangerously burden Droṇa like moths swarming an unguarded lamp (23–26). Karṇa advises rapid reinforcement toward Droṇa to prevent his being overwhelmed; Duryodhana proceeds with his brothers, as the battlefield noise rises with renewed intent to strike Droṇa (27–29).
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—ज्यों ही युधिष्ठिर ने द्रोणाचार्य को अपने निकट आते देखा, उन्होंने निर्भय होकर बाणों की घोर वर्षा से आचार्य को रोकने का प्रयत्न किया। → युधिष्ठिर की रक्षा-पंक्ति में सत्यजित, शतानीक, दृढसेन, क्षेम, वसुदान आदि वीर आगे बढ़ते हैं; सत्यजित विशेष वेग से द्रोण पर चढ़ आता है, पर द्रोण सहस्रों शरों से रथ, ध्वज, घोड़े और सारथियों तक को ढँक देते हैं। → द्रोण का प्रचण्ड प्रतिघात निर्णायक बनता है—वे शतानीक का कुण्डल सहित सिर क्षुर से काट गिराते हैं और आगे बढ़कर शिखण्डी, उत्तमौजा आदि को तीव्र बाण-वृष्टि से विदीर्ण करते हुए वसुदान को भल्ल से यमसादन भेज देते हैं। → कौरवों से घिरे द्रोण युद्ध में सात्यकि, चेकितान तथा अनेक जनपदेश-नरेशों सहित बहुतों को पराजित करते हैं; पाञ्चाल, केकय, मत्स्य आदि दल इन्द्र द्वारा मारे जाते दानवों की भाँति कम्पित होकर पीछे हटते हैं। → कौरवों को विजय-लाभ होता है और पाण्डव-सेना सर्वत्र द्रवित दिखती है—अब प्रश्न यह है कि युधिष्ठिर की रक्षा-व्यवस्था इस द्रोण-प्रलय को कैसे रोकेगी।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ६४ “लोक हैं।) पम्प बछ। आर: एकविशो< ध्याय: द्रोणाचार्यके द्वारा सत्यजित
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ദ്രോണൻ അടുത്തേക്ക് വരുന്നതു കണ്ടു, ഭയമില്ലാത്തവനെപ്പോലെ മഹത്തായ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് അവനെ തടഞ്ഞു.
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर युधिष्ठिरने द्रोणको अपने समीप आया देख एक निर्भय वीरकी भाँति बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा करके उन्हें रोक दिया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ദ്രോണൻ അടുത്തേക്ക് വരുന്നതു കണ്ടു, ഭയമില്ലാത്ത വീരനെപ്പോലെ മഹത്തായ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് അവനെ തടഞ്ഞു. അപ്പോൾ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ സൈന്യത്തിൽ മഹാ കോലാഹലം ഉയർന്നു. മഹാസിംഹം ആനക്കൂട്ടത്തിന്റെ നേതാവിനെ പിടിക്കുവാൻ ശ്രമിക്കുന്നതുപോലെ, ദ്രോണാചാര്യൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ വശീകരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
Verse 3
दृष्टवा द्रोणं तत: शूर: सत्यजित् सत्यविक्रम: । युधिष्ठटिरमभिप्रेप्सुराचार्य समुपाद्रवत्
അപ്പോൾ ദ്രോണനെ കണ്ട സത്യവിക്രമനായ വീരൻ സത്യജിത്, യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ സമീപിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് ആചാര്യ ദ്രോണന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു.
Verse 4
यह देख सत्यपराक्रमी शूरवीर सत्यजित् युधिष्ठिरकी रक्षाके लिये द्रोणाचार्यपर टूट पड़ा ३ ।।
ഇതു കണ്ട സത്യപരാക്രമിയായ വീരൻ സത്യജിത് യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ രക്ഷിക്കുവാൻ ദ്രോണാചാര്യന്റെ മേൽ സഹസാ പാഞ്ഞുകയറി. തുടർന്ന് ആചാര്യനും പാഞ്ചാലരാജകുമാരനും—ഇരുവരും മഹാബലികൾ—ഇന്ദ്രനും വിരോചനനും പോലെ ആ സൈന്യത്തെ കലക്കിക്കൊണ്ട് പരസ്പരം ഭീകരയുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 5
ततो द्रोणं महेष्वास: सत्यजित् सत्यविक्रम: । अविध्यन्निशिताग्रेण परमास्त्रं विदर्शयन्
അപ്പോൾ സത്യവിക്രമനായ മഹാധനുർധരൻ സത്യജിത് തന്റെ പരമാസ്ത്രകൗശലം പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രമുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് ദ്രോണാചാര്യനെ വേധിച്ചു പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 6
तथास्य सारथे: पठ्च शरान् सर्पविषोपमान् | अमुञ्चदन्तकप्रख्यान् सम्मुमोहास्य सारथि:
പിന്നീട് അവൻ ദ്രോണാചാര്യന്റെ സാരഥിയിലേക്കു സർപ്പവിഷംപോലെയും അന്തകനുപമമായും ഭയങ്കരമായ അഞ്ചു അമ്പുകൾ വിട്ടു. ആ അമ്പുകളുടെ പ്രഹരത്തിൽ ദ്രോണന്റെ സാരഥി മൂർഛിച്ചു വീണു.
Verse 7
अथास्य सहसाविध्यद्धयान् दशभिराशुगै: । दशभिर्दशश्ि: क्रुद्ध उभौ च पार्ष्णिसारथी
അതിനുശേഷം സത്യജിത് സഹസാ പത്തു വേഗമേറിയ അമ്പുകളാൽ അവന്റെ കുതിരകളെ വേധിച്ചു; പിന്നെ ക്രോധത്തോടെ പിന്നാമ്പുറ രക്ഷകരായ ഇരുപാർഷ്ണിസാരഥികളെയും പത്തു പത്തു അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 8
मण्डलं तु समावृत्य विचरन् पृतनामुखे । ध्वजं चिच्छेद च क्रुद्धो द्रोणस्यामित्रकर्षण:
തുടർന്ന് അമിത്രകർഷകനായ സത്യജിത് അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ സൈന്യത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ വൃത്താകാരമായി സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് തന്റെ അമ്പുകളാൽ ദ്രോണാചാര്യന്റെ ധ്വജവും വെട്ടിവീഴ്ത്തി.
Verse 9
द्रोणस्तु तत् समालोक्य चरितं तस्य संयुगे । मनसा चिन्तयामास प्राप्तकालमरिंदम:,तब शत्रुओंका दमन करनेवाले द्रोणाचार्यने युद्धस्थलमें उसका वह पराक्रम देख मन- ही-मन समयोचित कर्तव्यका चिन्तन किया
അപ്പോൾ ശത്രുദമകനായ ദ്രോണാചാര്യൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആ യോദ്ധാവിന്റെ പെരുമാറ്റവും പരാക്രമവും കണ്ടു, ഈ സമയത്ത് ഏത് നടപടി കാലോചിതവും യുക്തവുമാണെന്ന് മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു.
Verse 10
ततः सत्यजितं ती&णैर्दशभिर्मर्म भेदिभि: । अविध्यच्छीघ्रमाचार्यश्छित्त्वास्य सशरं धनु:
അതിനുശേഷം ആചാര്യ ദ്രോണൻ ആദ്യം സത്യജിതന്റെ അമ്പോടുകൂടിയ വില്ല് വെട്ടിമുറിച്ചു; പിന്നെ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ ഭേദിക്കുന്ന പത്തു മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ അവനെ വേഗത്തിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 11
स शीघ्रतरमादाय धनुरन्यत् प्रतापवान् | द्रोणमभ्यहनद् राजंस्त्रिंशता कड़गकपत्रिभि:
രാജാവേ! വില്ല് മുറിഞ്ഞതോടെ പ്രതാപശാലിയായ സത്യജിത് ഉടൻ മറ്റൊരു വില്ലെടുത്തു; കൊക്ക്-പക്ഷങ്ങളോടുകൂടിയ മുപ്പത് അമ്പുകളാൽ ദ്രോണാചാര്യനെ കഠിനമായി പ്രഹരിച്ചു.
Verse 12
दृष्टवा सत्यजिता द्रोणं ग्रस्यमानमिवाहवे । वृक: शरशतैस्तीक3्ष्णै: पाज्चाल्यो द्रोणमार्दयत्
യുദ്ധഭൂമിയിൽ സത്യജിതന്റെ അമ്പുകൾ ദ്രോണാചാര്യനെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ കാണപ്പെട്ടപ്പോൾ, പാഞ്ചാല വീരനായ വൃകനും നൂറുകണക്കിന് മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ കൊണ്ട് ദ്രോണനെ കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചു.
Verse 13
संछाद्यमानं समरे द्रोणं दृष्टया महारथम् । चुक्ुशु: पाण्डवा राजन् वस्त्राणि दुधुवुश्च ह
രാജാവേ! സമരഭൂമിയിൽ മഹാരഥനായ ദ്രോണാചാര്യൻ അമ്പുവർഷത്തിൽ മൂടപ്പെടുന്നതു കണ്ട പാണ്ഡവസൈന്യം ഉച്ചത്തിൽ ആർത്തുവിളിച്ചു; ആനന്ദത്തിൽ വസ്ത്രങ്ങൾ വീശുകയും ചെയ്തു.
Verse 14
वृकस्तु परमक्रुद्धो द्रोणं षष्ट्या स्तनान्तरे । विव्याध बलवान राज॑स्तदद्भुतभिवाभवत्,नरेश्वर! बलवान् वृकने अत्यन्त कुपित होकर द्रोणाचार्यकी छातीमें साठ बाण मारे। वह अद्भुत-सी बात थी
അപ്പോൾ അത്യന്തക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ബലവാനായ വൃകൻ, ഹേ രാജാവേ, ദ്രോണാചാര്യന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ അറുപത് അമ്പുകൾകൊണ്ട് ശക്തിയായി കുത്തിവെച്ചു. അത് അത്ഭുതകരമായ ദൃശ്യമായി തോന്നി.
Verse 15
द्रोणस्तु शरवर्षेण च्छाद्यमानो महारथ: । वेग॑ चक्रे महावेग: क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी
ശരവർഷം കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിട്ടും മഹാരഥനായ ദ്രോണൻ, ക്രോധത്തിൽ കണ്ണുകൾ വിസ്താരപ്പെടുത്തി, അതിലും മഹാവേഗം പ്രകടിപ്പിച്ചു.
Verse 16
ततः सत्यजितक्चापं छित्त्वा द्रोणो वृकस्य च । षड्भि: ससूतं सहयं शरैद्रोणो5वधीद् वृकम्,आचार्य द्रोणने सत्यजित् और वृक दोनोंके धनुष काटकर छ: बाणोंद्वारा उन्होंने सारथि और घोड़ोंसहित वृकको मार डाला
പിന്നീട് ദ്രോണൻ സത്യജിതന്റെയും വൃകന്റെയും—ഇരുവരുടെയും വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു; ആറു അമ്പുകളാൽ സാരഥിയെയും കുതിരകളെയും കൂട്ടി വൃകനെ വധിച്ചു.
Verse 17
अथान्यद् धनुरादाय सत्यजिद् वेगवत्तरम् | साश्वंं ससूतं विशिखैद्रोणं विव्याध सध्वजम्
അതിനിടെ സത്യജിത് കൂടുതൽ വേഗമുള്ള മറ്റൊരു വില്ലെടുത്തു; മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കുതിരകളും സാരഥിയും ധ്വജവും സഹിതം ദ്രോണാചാര്യനെ കുത്തിവെച്ചു.
Verse 18
स तन्न ममृषे द्रोण: पाञ्चाल्येनार्दितो मृधे । ततस्तस्य विनाशाय सत्वरं व्यसृजच्छरान्
യുദ്ധത്തിൽ പാഞ്ചാലരാജകുമാരനായ സത്യജിത്തിന്റെ ആക്രമണത്തിൽ പീഡിതനായ ദ്രോണൻ അത് സഹിച്ചില്ല; അതിനാൽ അവന്റെ നാശത്തിനായി ഉടൻ തന്നെ അമ്പുകളുടെ മഴ വിട്ടു.
Verse 19
हयान् ध्वजं धनुर्मष्टिमुभी च पार्ष्णिसारथी । अवाकिरत् ततो द्रोण: शरवर्षै: सहस्रश:,द्रोणने सत्यजित॒के घोड़ों, ध्वज, धनुषकी मुष्टि तथा दोनों पार्श्वरक्षकोंपर सहस्रों बाणोंकी वर्षा की
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദ്രോണാചാര്യൻ സഹസ്രശഃ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് കുതിരകളെയും ധ്വജത്തെയും ധനുസ്സിന്റെ മുഷ്ടിയെയും ഇരുപാർശ്വരക്ഷകരെയും സാരഥികളെയും വെട്ടിത്തുളച്ചു।
Verse 20
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീണ്ടും വീണ്ടും അവന്റെ ധനുസ്സുകൾ മുറിക്കപ്പെടുമ്പോഴും, പരമാസ്ത്രജ്ഞനായ പാഞ്ചാലവീരൻ സത്യജിത് ചുവന്ന കുതിരയുള്ള ദ്രോണനോട് (ശോണമശ്വ) യുദ്ധം തുടർന്നു।
Verse 21
स सत्यजितमालोक्य तथोदीर्ण महाहवे । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद शिरस्तस्य महात्मन:,उस महासमरमें सत्यजितको प्रचण्ड होते देख द्रोणाचार्यने अर्धचन्द्राकार बाणके द्वारा उस महामनस्वी वीरका मस्तक काट डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാസമരത്തിൽ സത്യജിത് ഉഗ്രമായി പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട ദ്രോണാചാര്യൻ അർദ്ധചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള ബാണംകൊണ്ട് ആ മഹാത്മാവിന്റെ ശിരസ് ഛേദിച്ചു।
Verse 22
तस्मिन् हते महामात्रे पज्चालानां महारथे । अपायाज्जवनैरश्रैद्रोणात् त्रस्तो युधिष्ठिर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാഞ്ചാലരുടെ ആ മഹാമാത്രനായ മഹാരഥൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ദ്രോണന്റെ വേഗമേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ ഭീതനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ദ്രോണനിൽ നിന്ന് പിന്മാറി।
Verse 23
उस महाबली महारथी पांचाल वीरके मारे जानेपर युधिष्ठिर द्रोणाचार्यसे अत्यन्त भयभीत हो गये और वेगशाली घोड़ोंसे जुते हुए रथके द्वारा युद्धस्थलसे दूर चले गये ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാബലവാനായ മഹാരഥി പാഞ്ചാലവീരൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ദ്രോണാചാര്യനെ അത്യന്തം ഭയന്ന് വേഗമേറിയ കുതിരകൾ കെട്ടിയ രഥത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് ദൂരേക്ക് പിന്മാറി। തുടർന്ന് യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ രക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച പാഞ്ചാല, കേകയ, മത്സ്യ, ചേദി, കാരൂഷ, കോസല ദേശങ്ങളിലെ യോദ്ധാക്കൾ ദ്രോണനെ കണ്ടയുടൻ തന്നെ അവന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി।
Verse 24
ततो युधिष्टिरं प्रेप्सुराचार्य: शत्रुपूगहा । व्यधमत् तान्यनीकानि तूलराशिमिवानल:
അപ്പോൾ ശത്രുസമൂഹങ്ങളെ സംഹരിക്കുന്ന ആചാര്യ ദ്രോണൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ പിടിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, ആ എല്ലാ വ്യൂഹങ്ങളെയും അഗ്നി പരുത്തിക്കൂമ്പാരത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തകർത്തു നശിപ്പിച്ചു।
Verse 25
निर्दहन्तमनीकानि तानि तानि पुन: पुनः । द्रोणं मत्स्यादवरज: शतानीको<भ्यवर्तत,उन समस्त सैनिकोंको बार-बार बाणोंकी आगसे दग्ध करते देख विराटके छोटे भाई शतानीक द्रोणाचार्यपर चढ़ आये
ദ്രോണൻ ആ ആ വ്യൂഹങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും അമ്പുകളുടെ അഗ്നിയാൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, മത്സ്യവംശജനായ വിരാടന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ ശതാനീകൻ ദ്രോണാചാര്യനോട് പാഞ്ഞെത്തി।
Verse 26
सूर्यरश्मिप्रतीकाशै: कर्मारपरिमार्जिति: । षड्भि: ससूतं सहयं द्रोणं विद्ध्वानदद् भूशम्
കമ്മാരൻ മിനുക്കിയ സൂര്യകിരണങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തമായ ആറു അമ്പുകളാൽ അവൻ സാരഥിയെയും കുതിരകളെയും കൂടെ ദ്രോണനെ വേദിച്ചു; പിന്നെ മഹാവൃഷഭംപോലെ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജ്ജിച്ചു।
Verse 27
क्रूराय कर्मणे युक्तश्चिकीर्षु: कर्म दुष्करम् । अवाकिरच्छरशतैर्भरद्वाजं महारथम्
പിന്നീട് ദുഷ്കരമായ വീരകൃത്യം സാധിക്കണമെന്നാഗ്രഹിച്ച്, ക്രൂരകർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു, ഭരദ്വാജപുത്രനായ മഹാരഥൻ ദ്രോണന്റെ മേൽ നൂറ് അമ്പുകൾ വർഷിച്ചു।
Verse 28
तस्य चानदतो द्रोण: शिर: कायात् सकुण्डलम् | क्षुरेणापाहरत् तूर्ण ततो मत्स्या: प्रदुद्रुवु:
അവൻ ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ തന്നെ, ദ്രോണൻ ‘ക്ഷുര’ എന്ന ക്ഷുരധാര അമ്പുകൊണ്ട് കുണ്ഡലങ്ങളോടുകൂടി അവന്റെ തല ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ക്ഷണത്തിൽ വെട്ടി വീഴ്ത്തി. അത് കണ്ട മത്സ്യദേശത്തിലെ യോദ്ധാക്കൾ പാഞ്ഞോടി ചിതറിപ്പോയി।
Verse 29
मत्स्याज्चित्वा3जयच्चेदीन् करूषान् केकयानपि । पज्चालान् सृज्जयान् पाण्डून् भारद्वाज: पुनः पुन:
മത്സ്യദേശ യോദ്ധാക്കളെ കീഴടക്കി, ചേദി, കരൂഷ, കേകയരെയും പരാജയപ്പെടുത്തി, ഭാരദ്വാജനന്ദനൻ ദ്രോണൻ പാഞ്ചാല, സൃഞ്ജയ, പാണ്ഡവ സേനകളെ വീണ്ടും വീണ്ടും തകർത്തു.
Verse 30
त॑ दहन्तमनीकानि क्रुद्धमग्निं यथा वनम् | दृष्टवा रुक्मरथं वीर॑ समकम्पन्त सूंजया:
ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി വനത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ക്രോധത്തോടെ ശത്രുസൈന്യവ്യൂഹങ്ങളെ കത്തിച്ചുതീർക്കുന്ന സ്വർണ്ണരഥാരൂഢനായ വീര ദ്രോണനെ കണ്ടപ്പോൾ സൃഞ്ജയവംശീയർ വിറച്ചു.
Verse 31
उत्तमं ह्वाददानस्य धनुरस्याशुकारिण: । ज्याघोषो निध्नतोअमित्रान् दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे
ഉത്തമധനുസ്സെടുത്തു അതിവേഗം അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ച് ശത്രുക്കളെ നിഘ്നനമാക്കുന്ന ദ്രോണന്റെ ധനുര്ജ്യാനാദം സർവ്വദിക്കുകളിലും മുഴങ്ങി കേട്ടു.
Verse 32
नागानश्वान् पदातींक्ष रथिनो गजसादिन: । रौद्रा हस्तवता मुक्ता: प्रमथ्नन्ति सम सायका:
വേഗമേറിയ കൈചലനത്തോടെ ദ്രോണൻ വിട്ട ഭീകരശരങ്ങൾ ആനകളെയും കുതിരകളെയും പദാതികളെയും രഥികളെയും ഗജാരോഹികളെയും ഒരുപോലെ മഥിച്ച് തകർത്തു.
Verse 33
नानद्यमान: पर्जन्यो मिश्रवातो हिमात्यये । अश्मवर्षमिवावर्षत् परेषां भयमादधत्
ഹേമന്തത്തിന്റെ അവസാനം കാറ്റോടുകൂടിയ മേഘം ഭയങ്കരമായി ഗർജിച്ച് കല്ലുമഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ, ദ്രോണൻ ശത്രുക്കളിൽ ഭയം നിറച്ച് അവരുടെ മേൽ അമ്പുമഴ പെയ്തു.
Verse 34
सर्वा दिश: समचरत् सैन्यं विक्षोभयन्निव । बली शूरो महेष्वासो मित्राणाम भयंकर:
ബലവാനും ശൂരനും മഹാധനുര്ധരനും മിത്രങ്ങൾക്ക് അഭയം നൽകുന്നവനുമായ ദ്രോണാചാര്യൻ, സൈന്യമെല്ലാം കലക്കുന്നതുപോലെ സർവ്വദിക്കുകളിലും സഞ്ചരിച്ചു।
Verse 35
तस्य विद्युदिवा भ्रेषु चापं हेमपरिष्कृतम् । दिक्षु सर्वासु पश्यामो द्रोणस्पामिततेजस:
മേഘങ്ങളിൽ മിന്നൽ മിന്നുന്നതുപോലെ, അമിതതേജസ്സുള്ള ദ്രോണാചാര്യന്റെ സ്വർണ്ണാലങ്കൃത ധനുസ്സിനെ ഞങ്ങൾ സർവ്വദിക്കുകളിലും ദീപ്തമായി കണ്ടു।
Verse 36
शोभमानां ध्वजे चास्य वेदीमद्राक्ष्म भारत । हिमवच्छिखराकारां चरत: संयुगे भूशम्
ഭാരതാ! യുദ്ധത്തിൽ അതിവേഗം സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന ആചാര്യന്റെ പതാകയിൽ വേദിയുടെ ചിഹ്നം ഞങ്ങൾ കണ്ടു; അത് ഹിമാലയശിഖരത്തെപ്പോലെ ദീപ്തമായി ശോഭിച്ചു।
Verse 37
द्रोणस्तु पाण्डवानीके चकार कदनं महत् | यथा दैत्यगणे विष्णु: सुरासुरनमस्कृत:
ദേവാസുരന്മാർ വന്ദിക്കുന്ന വിഷ്ണു ദൈത്യസൈന്യത്തിൽ ഭീകരസംഹാരം നടത്തുന്നതുപോലെ, ദ്രോണാചാര്യൻ പാണ്ഡവസൈന്യത്തിൽ മഹാവധം വരുത്തി।
Verse 38
स शूर: सत्यवाक् प्राज्ञो बलवान् सत्यविक्रम: । महानुभाव: कल्पान्ते रौद्रां भीरुविभीषणाम्
ആ ശൂരൻ—സത്യവാക്യൻ, പ്രാജ്ഞൻ, ബലവാൻ, സത്യവിക്രമൻ, മഹാനുഭാവൻ ആയ ദ്രോണൻ—രണഭൂമിയിൽ പ്രളയകാല പ്രവാഹംപോലെ രൗദ്രവും ഭീരുക്കളെ വിറപ്പിക്കുന്നതുമായ ഭയങ്കര മഹാപ്രവാഹം ഉയർത്തി।
Verse 39
कवचोर्मिध्वजावर्ता मर्त्यकूलापहारिणीम् । गजवाजिमहाग्राहामसिमीनां दुरासदाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശൗര്യസമ്പന്നനും സത്യനിഷ്ഠനും പണ്ഡിതനും ബലവാനും യഥാർത്ഥ പരാക്രമശാലിയുമായ ദ്രോണൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ രക്തത്തിന്റെ ഭയങ്കരമായ ഒരു നദി ഒഴുക്കി; അത് പ്രളയകാല ജലരാശിപോലെ തോന്നി. അത് ഭീരുക്കളെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തി. അതിന്റെ തരംഗങ്ങൾ കവചങ്ങൾ, ചുഴികൾ പതാകകൾ; മർത്ത്യദേഹങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ട തീരങ്ങളെ അത് പറിച്ചെറിഞ്ഞു. അതിൽ ആനകളും കുതിരകളും മഹാഗ്രാഹങ്ങളെപ്പോലെ, വാളുകൾ മീനുകളെപ്പോലെ മിന്നി. ആ നദി കടക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം—യുദ്ധത്തിന്റെ വിഴുങ്ങുന്ന ശക്തിയുടെ രൂപം; നാശത്തിനിടയിൽ ശൗര്യവും ധർമ്മവും പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന സ്ഥലം.
Verse 40
वीरास्थिशर्करां रौद्रां भेरीमुरजकच्छपाम् । चर्मवर्मप्लवां घोरां केशशैवलशाद्धलाम्
ആ ഭയങ്കര പ്രവാഹത്തിൽ വീരന്മാരുടെ അസ്ഥികൾ മണലും കല്ലുകഷണങ്ങളും പോലെ തോന്നി; ഭേരിയും മുരജവും പോലുള്ള യുദ്ധമൃദംഗങ്ങൾ ആമകളെപ്പോലെ കണ്ടു; പരിചകളും കവചങ്ങളും വള്ളങ്ങളെന്നപോലെ ഒഴുകി. മുടി അവിടെ ശൈവലവും പുല്ലുമായി മാറി. ഇത് വിജയം പാടുന്ന ചിത്രം അല്ല—യുദ്ധത്തിന്റെ നൈതിക ഭീകരതയെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ഉപമ; കഴിവ് ഹിംസയായി വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യുമ്പോൾ, ആ രണധാര ധീരനെയും ഭീരുവിനെയും ഒരുപോലെ കൊണ്ടുപോകുന്നു.
Verse 41
शरौधिणीं धनु:स््रोतां बाहुपन्नगसंकुलाम् । रणभूमिवहां तीव्रां कुरुसूजजयवाहिनीम्
ആ നദിയിൽ അമ്പുകളായിരുന്നു അതിന്റെ പ്രവാഹം; വില്ലുകൾ അതിന്റെ സ്രോതസ്സുകളെന്നപോലെ; മുറിഞ്ഞ കൈകൾ ജലസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ അവിടെ നിറഞ്ഞുകിടന്നു. അത് യുദ്ധഭൂമിയിലൂടെ ഉഗ്രവേഗത്തിൽ ഒഴുകി കൗരവരെയും സൂജയരെയും—ഇരു പക്ഷത്തെയും ഒരുപോലെ കൊണ്ടുപോയി.
Verse 42
मनुष्यशीर्षपाषाणां शक्तिमीनां गदोडुपाम् । उष्णीषफेनवसनां विकीर्णान्त्रसरीसृपाम्
ആ രണനദിയിൽ മനുഷ്യശിരസ്സുകൾ പാറക്കഷണങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നി; ശക്തികൾ (ഭല്ലങ്ങൾ) മീനുകളെപ്പോലെ നീങ്ങി; ഗദകൾ വള്ളങ്ങളെന്നപോലെ; ഉഷ്ണീഷങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും നുരപോലെ മിന്നി; ചിതറിക്കിടന്ന ആന്ത്രങ്ങൾ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ പുളഞ്ഞു. ഈ ഉപമ യുദ്ധത്തിന്റെ നൈതിക ഭീകരതയെ കൂടുതൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു—വധത്തിന്റെ ഈ പ്രവാഹം എല്ലാവരെയും ഒരേ ദിശയിൽ, മരണത്തിലേക്ക്, തള്ളിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു.
Verse 43
वीरापहारिणीमुग्रां मांसशोणितकर्दमाम् । हस्तिग्राहां केतुवृक्षां क्षत्रियाणां निमज्जनीम्
ആ ഉഗ്ര നദി വീരന്മാരെ കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ; മാംസവും രക്തവും ചേർന്ന ചെളിയാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. അതിൽ ആനകൾ ഗ്രാഹങ്ങളെപ്പോലെ, പതാകകൾ വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ നിലകൊണ്ടു; അത് ക്ഷത്രിയരെ തന്റെ ഉള്ളിൽ മുങ്ങിച്ചു. ഈ രൂപകം യുദ്ധത്തിന്റെ മാനുഷ്യത്വഹീനമായ ഗതിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു—ശൗര്യം ഉണ്ടെങ്കിലും, ഹിംസയുടെ വേഗത്തിൽ ധർമ്മവും മുങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 44
क्रूरां शरीरसंघट्टां सादिनक्रां दुरत्ययाम् । द्रोण: प्रावर्तयत् तत्र नदीमन्तकगामिनीम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ദ്രോണൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ രക്തത്തിന്റെ ഒരു ക്രൂര നദി പ്രവഹിപ്പിച്ചു—ചതഞ്ഞ ശരീരങ്ങൾ കൊണ്ട് നിറഞ്ഞത്, മുതലകളും മറ്റു ഹിംസ്ര ജീവികളും നിറഞ്ഞത്, കടക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരം; അത് മനുഷ്യരെ അന്തകൻ (മരണം) തന്നെയിലേക്കു ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്ന നദിപോലെ തോന്നി।
Verse 45
क्रव्यादगणसंजुष्टां श्वशृूगालगणायुताम् | निषेवितां महारौद्रै: पिशिताशै: समन्तत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ (രക്തമയ റണനദി) മാംസഭക്ഷകരുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; നായകളും കുറുക്കന്മാരും കൂട്ടമായി ചുറ്റിനിന്നു; എല്ലാടവും അത്യന്തം ഭീകരമായ, മാംസാശികളായ പിശാചുകൾ അതിനെ ആശ്രയിച്ചു നടന്നു।
Verse 46
त॑ दहन्तमनीकानि रथोदारं कृतान्तवत् । सर्वतो<भ्यद्रवन् द्रोणं कुन्तीपुत्रपुरोगमा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൃതാന്തൻ (മരണം)പോലെ ഭീകരനും, രഥയുദ്ധത്തിൽ മഹിമയുള്ളവനുമായ ദ്രോണൻ സൈന്യവ്യൂഹങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, യുധിഷ്ഠിരൻ മുൻപിൽ നിന്നുകൊണ്ട് കുന്തീപുത്രർ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് അവന്റെമേൽ പാഞ്ഞുകയറി।
Verse 47
ते द्रोणं सहिता: शूरा: सर्वतः प्रत्यवारयन् । गभस्तिभिरिवादित्यं तपन्तं भुवनं यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ വീരർ ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന് ദ്രോണനെ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് തടഞ്ഞുനിർത്തി; ലോകങ്ങളെ ചൂടാക്കുന്ന സൂര്യൻ തന്റെ തന്നെ കിരണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 48
उन सभी शूरवीरोंने एक साथ आकर द्रोणाचार्यको सब ओरसे उसी प्रकार घेर लिया, जैसे जगत्को तपानेवाले भगवान् सूर्य अपनी किरणोंसे घिरे रहते हैं ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ പക്ഷത്തിലെ രാജാക്കളും രാജകുമാരന്മാരും ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, ആ ശൂരനായ മഹാധനുര്ധര ദ്രോണനെ സംരക്ഷിക്കാനായി എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് ചുറ്റിനിന്നു—സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 49
शिखण्डी तु ततो द्रोणं पठचभिर्नतपर्वभि: । क्षत्रवर्मा च विंशत्या वसुदानश्च पञठ्चभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ശിഖണ്ഡി വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ ദ്രോണാചാര്യനെ കുത്തിവെച്ചു. തുടർന്ന് ക്ഷത്രവർമ്മൻ ഇരുപതും വസുദാനൻ അഞ്ചും അമ്പുകളാൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണാചാര്യനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 50
उत्तमौजास्त्रिभिाणिे: क्षत्रदेवश्च सप्तभि: । सात्यकिश्न शतेनाजौ युधामन्युस्तथाष्टभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധത്തിൽ ഉത്തമൗജൻ മൂന്നു അമ്പുകളാലും ക്ഷത്രദേവൻ ഏഴു അമ്പുകളാലും ദ്രോണാചാര്യനെ കുത്തിവെച്ചു. സാത്യകി യുദ്ധത്തിൽ നൂറു അമ്പുകളാലും യുധാമന്യു എട്ടു അമ്പുകളാലും അദ്ദേഹത്തെ ഭേദിച്ചു.
Verse 51
युधिष्ठिरो द्वादशभिद्रोणं विव्याध सायकै: । धष्टय्युम्नश्व॒ दशभिश्लेकितानस्त्रिभि: शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരൻ പന്ത്രണ്ടു അമ്പുകളാൽ ദ്രോണാചാര്യനെ ഭേദിച്ചു. ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പത്തു അമ്പുകളാലും ചേകിതാനൻ മൂന്നു അമ്പുകളാലും അദ്ദേഹത്തെ കുത്തിവെച്ചു.
Verse 52
ततो द्रोण: सत्यसंध: प्रभिन्न इव कुझ्जर: । अभ्यतीत्य रथानीकं दृढसेनमपातयत्,तदनन्तर सत्यप्रतिज्ञ द्रोणने मदकी धारा बहानेवाले गजराजकी भाँति रथ-सेनाको लाँघकर दृढसेनको मार गिराया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അനന്തരം സത്യസന്ധനായ ദ്രോണൻ, ബന്ധനം പൊട്ടിച്ചിറങ്ങിയ മദിച്ച കുഞ്ജരത്തെപ്പോലെ, രഥസൈന്യത്തെ ചാടി കടന്ന് ദൃഢസേനനെ വീഴ്ത്തി.
Verse 53
ततो राजानमासाद्य प्रहरन््तमभीतवत् । अविध्यन्नव्ि: क्षेमं स हतः प्रापतद् रथात्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് ഭയമില്ലാതെ പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാജാവ് ക്ഷേമന്റെ അടുത്തെത്തി ദ്രോണൻ അവനെ ഒമ്പതു അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു. ആ അമ്പുകളാൽ പരിക്കേറ്റ ക്ഷേമൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് താഴെ വീണു.
Verse 54
स मध्यं प्राप्य सैन्यानां सर्वा: प्रविचरन् दिश: । त्राता ह्भवदन्येषां न त्रातव्य: कथठ्चन
അവൻ സൈന്യങ്ങളുടെ നടുവിലേക്ക് കയറിച്ചെന്ന് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും സഞ്ചരിച്ചു. ശത്രുസേനയുടെ ഉള്ളിലായിട്ടും അവൻ മറ്റുള്ളവരുടെ രക്ഷകനായി; എന്നാൽ അവൻ തന്നെയോ ഒരുവിധത്തിലും ആരുടെയും സംരക്ഷണം ആവശ്യമായവനായില്ല।
Verse 55
शिखण्डिनं द्वादशभिवविंशत्या चोत्तमौजसम् । वसुदानं च भल्लेन प्रैषयद् यमसादनम्,उन्होंने शिखण्डीको बारह और उत्तमौजाको बीस बाणोंसे घायल करके वसुदानको एक ही भल्लसे मारकर यमलोक भेज दिया
അവൻ ശിഖണ്ഡിയെ പന്ത്രണ്ടു അമ്പുകളാലും ഉത്തമൗജനെ ഇരുപതു അമ്പുകളാലും കുത്തിവീഴ്ത്തി; പിന്നെ ഒരൊറ്റ ഭല്ലശരത്തോടെ വസുദാനനെ വധിച്ച് യമസദനത്തിലേക്ക് അയച്ചു।
Verse 56
अशीत्या क्षत्रवर्माणं षड्विंशत्या सुदक्षिणम् । क्षत्रदेव॑ तु भल्लेन रथनीडादपातयत्
പിന്നീട് അവൻ ക്ഷത്രവർമനെ എൺപതു അമ്പുകളാലും സുദക്ഷിണനെ ഇരുപത്താറു അമ്പുകളാലും ആഹതനാക്കി; തുടർന്ന് ഭല്ലശരത്തോടെ ക്ഷത്രദേവനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ച് രഥാസനത്തിൽ നിന്ന് താഴെ വീഴ്ത്തി।
Verse 57
युधामन्युं चतुःषष्ट्या त्रिंशता चैव सात्यकिम् । विद्ध्वा रुक्मरथस्तूर्ण युधिष्ठिरमुपाद्रवत्,युधामन्युको चौसठ तथा सात्यकिको तीस बाणोंसे घायल करके सुवर्णमय रथवाले द्रोणाचार्य राजा युधिष्ठिरकी ओर दौड़े
യുധാമന്യുവിനെ അറുപത്തിനാലും സാത്യകിയെ മുപ്പതും അമ്പുകളാൽ വേഗത്തിൽ കുത്തിവീഴ്ത്തിയ ശേഷം, സ്വർണ്ണരഥധാരി ആ യോദ്ധാവ് ഉടൻ രാജാ യുധിഷ്ഠിരന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു।
Verse 58
ततो युधिष्छिर: क्षिप्रं गुरुतो राजसत्तम: । अपायाज्जवनैरश्वै: पाज्चाल्यो द्रोणमभ्ययात्
അപ്പോൾ രാജശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ഗുരുവിന്റെ സമീപത്തിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ പിന്മാറി, ദ്രുതഗാമിയായ അശ്വങ്ങളാൽ അകലം പിടിച്ചു; പിന്നെ പാഞ്ചാലരുടെ ഒരു രാജകുമാരൻ ദ്രോണനെ നേരിടാൻ മുന്നോട്ട് വന്നു।
Verse 59
त॑ द्रोण: सथनुष्कं तु साश्वयन्तारमाक्षिणोत् | स हत: प्रापतद् भूमौ रथाज्ज्योतिरिवाम्बरात्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണൻ ആ രാജകുമാരനെ ധനുസ്സോടുകൂടി, കുതിരകളും സാരഥിയും സഹിതം യുദ്ധത്തിൽ തകർത്തു വീഴ്ത്തി. ദ്രോണന്റെ കൈയ്യാൽ ഹതനായ അവൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്ക്, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഉല്ക വീഴുന്നതുപോലെ പതിച്ചു.
Verse 60
तस्मिन् हते राजपुत्रे पज्चालानां यशस्करे । हत द्रोणं हत द्रोणमित्यासीज्नि:स्वनो महान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാഞ്ചാലരുടെ യശസ്സു വർധിപ്പിച്ച ആ രാജകുമാരൻ ഹതനായപ്പോൾ അവിടെ “ദ്രോണനെ കൊല്ലുക, ദ്രോണനെ കൊല്ലുക” എന്ന മഹാനാദം ഉയർന്നു.
Verse 61
तांस्तथा भृशसंरब्धान् पञ्चालान् मत्स्यकेकयान् | सृञ्जयान् पाण्डवांश्वैव द्रोणो व्यक्षो भयद् बली
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച പാഞ്ചാലർ, മത്സ്യർ, കേകയർ, സൃഞ്ജയർ, പാണ്ഡവർ എന്നീ യോദ്ധാക്കളെ ബലവാനായ ദ്രോണൻ കലക്കത്തിലാക്കി.
Verse 62
सात्यकिं चेकितानं च धृष्टद्युम्मशिखण्डिनौ । वार्थक्षेमिं चैत्रसेनिं सेनाबिन्दुं सुवर्चसम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൗരവർ ചുറ്റിനിന്നിരിക്കെ ദ്രോണാചാര്യൻ യുദ്ധത്തിൽ സാത്യകി, ചേകിതാനൻ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ശിഖണ്ഡി, വാർഥക്ഷേമി, ചിത്രസേനന്റെ പുത്രൻ, സേനാബിന്ദു, സുവർച്ചസ് എന്നിവരെയും, വിവിധ ദേശങ്ങളിലെ അനേകം രാജാക്കളെയും പരാജയപ്പെടുത്തി.
Verse 63
एतांश्षान्यांश्व सुबहूनू नानाजनपदेश्वरान् । सर्वान् द्रोणोड5जयद् युद्धे कुरुभि: परिवारित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുരുക്കൾ ചുറ്റിനിന്നിരിക്കെ ദ്രോണൻ യുദ്ധത്തിൽ ഇവരെയെല്ലാം, കൂടാതെ വിവിധ ജനപദങ്ങളുടെ അനേകം രാജാധിപന്മാരെയും ജയിച്ചു.
Verse 64
तावकाश्न महाराज जयं लब्ध्वा महाहवे । पाण्डवेयान् रणे जष्नुर्द्रवमाणान् समन््ततः,महाराज! आपके पुत्रोंने उस महासमरमें विजय प्राप्त करके सब ओर भागते हुए पाण्डव-योद्धाओंको मारना आरम्भ किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ആ മഹാസമരത്തിൽ വിജയം കൈവരിച്ച നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ, എല്ലാദിക്കുകളിലുമായി അക്രമമായി ഓടിപ്പോകുന്ന പാണ്ഡവയോദ്ധാക്കളെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വെട്ടിവീഴ്ത്താൻ തുടങ്ങി।
Verse 65
ते दानवा इवेन्द्रेण वध्यमाना महात्मना । पज्चाला: केकया मत्स्या: समकम्पन्त भारत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ, ഭരതവംശാനന്ദനേ! മഹാത്മാവായ ഇന്ദ്രൻ വധിക്കുന്ന ദാനവന്മാർ വിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ, മഹാമനസ്സനായ ദ്രോണന്റെ പ്രഹരങ്ങൾ ഏറ്റു പാഞ്ചാലർ, കേകയർ, മത്സ്യദേശ സൈന്യം വിറച്ചു തുടങ്ങി।
Frequently Asked Questions
The implied dilemma concerns interpretive responsibility in leadership: whether to treat enemy disarray as justification for complacency, or to act with restraint and realism to prevent disproportionate harm and strategic overreach.
Karṇa models strategic sobriety: assess opponent resilience, anticipate regrouping, and protect critical command structures—especially when the enemy can concentrate force around a single decisive leader.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its significance is contextual—clarifying how narration, morale cues, and risk assessment shape the war’s next operational movement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.