Mahabharata (Gita Press) 7.21.42 - Drona Parva, Adhyaya 21, Shloka 42
द्रोणविक्रमदर्शनम् / The Display of Droṇa’s Onslaught and the Debate on Pāṇḍava Regrouping
मनुष्यशीर्षपाषाणां शक्तिमीनां गदोडुपाम् । उष्णीषफेनवसनां विकीर्णान्त्रसरीसृपाम्
sañjaya uvāca |
manuṣyaśīrṣapāṣāṇāṁ śaktimīnāṁ gadodupām |
uṣṇīṣaphenavasanāṁ vikīrṇāntrasarīsṛpām ||
ആ രണനദിയിൽ മനുഷ്യശിരസ്സുകൾ പാറക്കഷണങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നി; ശക്തികൾ (ഭല്ലങ്ങൾ) മീനുകളെപ്പോലെ നീങ്ങി; ഗദകൾ വള്ളങ്ങളെന്നപോലെ; ഉഷ്ണീഷങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും നുരപോലെ മിന്നി; ചിതറിക്കിടന്ന ആന്ത്രങ്ങൾ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ പുളഞ്ഞു. ഈ ഉപമ യുദ്ധത്തിന്റെ നൈതിക ഭീകരതയെ കൂടുതൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു—വധത്തിന്റെ ഈ പ്രവാഹം എല്ലാവരെയും ഒരേ ദിശയിൽ, മരണത്തിലേക്ക്, തള്ളിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is not a doctrinal instruction but an ethical warning through imagery: war reduces human bodies and heroic instruments into grotesque ‘natural’ features of a death-river. It underscores the Mahābhārata’s recurring tension—kṣatriya duty and prowess may be praised, yet the cost in suffering and dehumanization is starkly exposed.
Sañjaya reports the battlefield scene in Droṇa Parva using an extended metaphor: the combat zone appears like a terrifying river where heads are stones, spears are fish, maces are boats, turbans are foam, and entrails are serpents—conveying the overwhelming carnage and chaos of the fighting.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.