Adhyaya 185

Verse 1

भीकम (2 अमान त्रयशीर्त्याधिकशततमोब< ध्याय: धृतराष्ट्रका पश्चात्ताप

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ‘പ്രിയനേ, കർണ്ണൻ, ദുര്യോധനൻ മുതലായവർക്കും, സൗബലനായ ശകുനിക്കും, പ്രത്യേകിച്ച് നിനക്കും മഹാവിപത്ത് സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു।’

Verse 2

यदि जानीथ तां शक्तिमेकघ्नीं सततं रणे । अनिवार्यामसहांं च देवैरपि सवासवै:

യുദ്ധത്തിൽ എപ്പോഴും ഒരൊറ്റ പ്രഹരത്തിൽ വധിക്കുന്ന, തടയാനാകാത്തതും സഹിക്കാനാകാത്തതുമായ—ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർക്കും പോലും—ആ ശക്തിയെ നീ അറിയുന്നുവെങ്കിൽ (പറയുക).

Verse 3

सा किमर्थ तु कर्णेन प्रवृत्ते समरे पुरा । न देवकीसुते मुक्ता फाल्गुने वापि संजय

സഞ്ജയാ! എന്നാൽ എന്തുകൊണ്ടാണ്, കർണ്ണൻ യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും, മുമ്പേ ആ ശക്തി ദേവകീസുതനോടോ (കൃഷ്ണനോടോ) ഫാൽഗുനനോടോ (അർജുനനോടോ) പ്രയോഗിക്കാതിരുന്നത്?

Verse 4

धृतराष्ट्र बोले--तात संजय! कर्ण

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ‘പ്രജാനാഥാ, കുരുകുലശ്രേഷ്ഠാ! ഓരോ ദിവസവും യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങിയ ശേഷം രാത്രിയിൽ ഞങ്ങളിലുണ്ടായിരുന്ന ഉപദേശം ഇതായിരുന്നു— “കർണ്ണാ! നാളെ പ്രഭാതം ഉദിക്കുമ്ബോൾ തന്നെ ശ്രീകൃഷ്ണനോടോ ഫാൽഗുനനോടോ (അർജുനനോടോ) ആ അചിന്ത്യശക്തി പ്രയോഗിക്ക.”’

Verse 5

प्रभातमात्रे श्वोभूते केशवायार्जुनाय वा । शक्तिरेषा हि मोक्तव्या कर्ण कर्णेति नित्यश:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രജാനാഥാ, ഹേ കുരുകുലശ്രേഷ്ഠാ! ഓരോ ദിവസവും യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങിയെത്തിയ ശേഷം രാത്രിയൊട്ടാകെ ഞങ്ങളുടെ സ്ഥിരമായ ഉപദേശം ഇതായിരുന്നു—“കർണാ! നാളെ പുലരുമ്പോൾ ഈ ശക്തി നിർബന്ധമായി പ്രയോഗിക്കണം—കേശവനിലേക്കോ അർജുനനിലേക്കോ.”

Verse 6

ततः प्रभातसमये राजन्‌ कर्णस्य दैवतै: । अन्‍्येषां चैव योधानां सा बुद्धिनश्यिते पुन:,परंतु राजन्‌। प्रातःकाल आनेपर देवतालोग कर्ण तथा अन्य योद्धाओंके उस विचारको पुनः नष्ट कर देते थे

അതിനുശേഷം, ഹേ രാജാവേ! പ്രഭാതസമയത്ത് ദേവന്മാർ കർണന്റെയും മറ്റു യോദ്ധാക്കളുടെയും ആ നിശ്ചയബുദ്ധിയെ വീണ്ടും തകർത്തുകളഞ്ഞു.

Verse 7

दैवमेव परं मन्ये यत्‌ कर्णो हस्तसंस्थया । न जघान रणे पार्थ कृष्णं वा देवकीसुतम्‌

ഞാൻ ദൈവവിധിയെയേ പരമമെന്ന് കരുതുന്നു; കാരണം കർണന്റെ കൈയിൽ ശക്തി ആയുധം ഉണ്ടായിട്ടും യുദ്ധത്തിൽ പാർത്ഥനെ (അർജുനനെ) അല്ലെങ്കിൽ ദേവകീപുത്രനായ കൃഷ്ണനെ അവൻ വധിച്ചില്ല.

Verse 8

तस्य हस्तस्थिता शक्ति: कालरात्रिरिवोद्यता । दैवोपहतबुद्धित्वान्न तां कर्णो विमुक्तवान्‌

അവന്റെ കൈയിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ആ ശക്തി കാലരാത്രിയെപ്പോലെ സംഹാരത്തിനായി ഉയർന്നുനിന്നു; എന്നാൽ ദൈവം ബുദ്ധിയെ തകർത്തതിനാൽ കർണൻ അതിനെ പ്രയോഗിച്ചില്ല.

Verse 9

कृष्णे वा देवकीपुत्रे मोहितो देवमायया । पार्थे वा शक्रकल्पे वै वधार्थ वासवीं प्रभो

ഹേ പ്രഭോ! ദേവമായയിൽ മോഹിതനായ കർണൻ വധാർത്ഥമായി വാസവീശക്തി ദേവകീപുത്രനായ കൃഷ്ണനിലേക്കും, ശക്രസമാന പരാക്രമനായ പാർത്ഥനിലേക്കും (അർജുനനിലേക്കും) എറിഞ്ഞില്ല.

Verse 10

धृतराष्ट उवाच दैवेनोपहता यूय॑ स्वबुद्धया केशवस्य च । गता हि वासवी हत्वा तृणभूतं घटोत्कचम्‌

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! നിങ്ങൾ തീർച്ചയായും ദൈവവിധിയാലും കേശവന്റെ സ്വന്തം ബുദ്ധിയാലും തകർത്തുപോയവർ. ഇന്ദ്രശക്തി തൃണമെന്നപോലെ ആക്കപ്പെട്ട ഘടോത്കചനെ വധിച്ച് ഇപ്പോൾ വ്യയിച്ച് അസ്തമിച്ചു പോയിരിക്കുന്നു.

Verse 11

कर्णश्न मम पुत्राश्न सर्वे चान्ये च पार्थिवा: | तेन वै दुष्प्रणीतेन गता वैवस्वतक्षयम्‌,अब तो मैं समझता हूँ कि उस दुर्नीतिके कारण कर्ण, मेरे सभी पुत्र तथा अन्य भूपाल यमलोकमें जा पहुँचे

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ എനിക്ക് ബോധ്യമാണ്; ആ ദുഷ്പ്രണീതിയുടെ ഫലമായി കർണ്ണനും, എന്റെ പുത്രന്മാരെല്ലാവരും, മറ്റു രാജാക്കളും വൈവസ്വതന്റെ ധാമമായ യമലോകത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 12

भूय एव तु मे शंस यथा युद्धमवर्तत । कुरूणां पाण्डवानां च हैडिम्बे निहते तदा,अब घटोत्कचके मारे जानेपर कौरवों तथा पाण्डवोंमें पुनः: जिस प्रकार युद्ध आरम्भ हुआ, उसीका मुझसे वर्णन करो

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ഹൈഡിംബൻ (ഘടോത്കചൻ) നിഹതനായപ്പോൾ കുരുക്കളും പാണ്ഡവരും തമ്മിൽ യുദ്ധം എങ്ങനെ വീണ്ടും പുരോഗമിച്ചുവെന്ന് എനിക്ക് വീണ്ടും വിശദമായി പറയുക.

Verse 13

ये च ते<भ्यद्रवन्‌ द्रोणं व्यूढानीका: प्रहारिण: । सृञ्जया: सह पज्चालैस्ते5प्यकुर्वन्‌ कथं रणम्‌

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—പ്രഹാരത്തിൽ നിപുണരായ സൃഞ്ജയന്മാർ പാഞ്ചാലന്മാരോടൊപ്പം സൈന്യവ്യൂഹം നിരത്തി ദ്രോണനിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറിയിരുന്നു; അവർ കൂടി യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ പോരാടിച്ചു?

Verse 14

सौमदत्तेरवधाद्‌ द्रोणमायान्तं सैन्धवस्य च । अमर्षाज्जीवितं त्यक्त्वा गाहमानं वरूथिनीम्‌

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സൗമദത്തൻ (ഭൂരിശ്രവസ്)യും സൈന്ധവൻ (ജയദ്രഥൻ)യും വധിക്കപ്പെട്ടതിൽ ക്രുദ്ധനായ ദ്രോണൻ മുന്നോട്ട് വന്നു; കോപത്തിൽ ജീവപരിഗണന ഉപേക്ഷിച്ച് യുദ്ധവ്യൂഹത്തിലേക്ക് കുതിച്ച് എതിര്‍സേനയെ മഥിച്ചു—വായ്പിളർന്ന യമനെപ്പോലെ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ—അവന്റെ മുന്നിൽ പാണ്ഡവരും സൃഞ്ജയ യോദ്ധാക്കളും എങ്ങനെ നിലകൊള്ളുവാൻ കഴിഞ്ഞു?

Verse 15

जृम्भमाणमिव व्याप्र॑ व्यात्ताननमिवान्तकम्‌ | कथं प्रत्युद्ययुद्रोणमस्यन्तं पाण्डुसूजजया:

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ദ്രോണാചാര്യൻ ജീവബന്ധമൊക്കെയും ഉപേക്ഷിച്ച് പാണ്ഡവസൈന്യത്തിൽ കടന്നു തന്റെ ഉഗ്രാക്രമണത്തോടെ അതിനെ മഥിച്ചുകൊണ്ട്—ആവലിക്കുന്ന വ്യാഘ്രത്തെപ്പോലെയും വായ് പിളർന്ന അന്തകനെപ്പോലെയും അമ്പുമഴ പെയ്തപ്പോൾ—പാണ്ഡവരും സൃഞ്ജയരും അദ്ദേഹത്തെ നേരിട്ട് മുന്നേറാൻ ധൈര്യം എങ്ങനെ നേടി?

Verse 16

आचार्य ये च ते5रक्षन्‌ दुर्योधनपुरोगमा: । द्रौणिकर्णकृपास्तात ते वाकुर्वन्‌ किमाहवे

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— പ്രിയമേ, ദുര്യോധനനെ മുൻനിർത്തി അശ്വത്ഥാമാവ്, കർണ്ണൻ, കൃപാചാര്യൻ മുതലായ മഹാരഥർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആചാര്യ ദ്രോണനെ കാത്തിരുന്നു; അവിടെ അവർ യുദ്ധത്തിൽ എന്തു ചെയ്തു? എന്തു പ്രതികരണം കാട്ടി?

Verse 17

भारद्वाजं जिघांसन्तौ सव्यसाचिवृकोदरौ । समार्च्छन्‌ मामका युद्धे कं संजय शंस मे

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ, ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണനെ വധിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച സവ്യസാചി അർജുനനും വൃകോദരൻ ഭീമനും യുദ്ധത്തിൽ മുന്നേറിയപ്പോൾ, എന്റെ സൈന്യം അവരെ എങ്ങനെ ആക്രമിച്ചു? എനിക്കു പറയുക.

Verse 18

सिन्धुराजवधेनेमे घटोत्कचवधेन ते । अमर्षिता: सुसंक्रुद्धा रणं चक्र: कथं निशि

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സിന്ധുരാജനായ ജയദ്രഥന്റെ വധത്തിൽ കൗരവർ അമർഷത്തോടെ കത്തിപ്പൊള്ളുകയും, ഘടോത്കചൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതിൽ പാണ്ഡവർ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരാകുകയും ചെയ്തപ്പോൾ—അവർ രാത്രിയിൽ യുദ്ധം എങ്ങനെ നടത്തി?

Verse 19

संजय उवाच हते घटोत्कचे राजन्‌ कर्णेन निशि राक्षसे | प्रणदत्सु च हृष्टेषु तावकेषु युयुत्सुषु

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ, രാത്രിയിൽ കർണ്ണൻ രാക്ഷസനായ ഘടോത്കചനെ വധിച്ചപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞ് യുദ്ധേച്ഛയോടെ ഉച്ചനാദം മുഴക്കി വേഗത്തിൽ ആക്രമിച്ചു. ഗാഢമായ ഇരുട്ടിൽ പാണ്ഡവസേന വെട്ടിക്കൊല്ലപ്പെടാൻ തുടങ്ങി; അത് കണ്ട രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ അത്യന്തം ദീനനും ദുഃഖിതനുമായി മാറി.

Verse 20

आपतत्सु च वेगेन वध्यमाने बले5पि च । विगाढायां रजन्यां च राजा दैन्यं परं गत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യോദ്ധാക്കൾ മഹാ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുകയറി, സൈന്യം വെട്ടിവീഴ്ത്തപ്പെടുമ്പോൾ, ആ ഗാഢമായ ഇരുണ്ട രാത്രിയിൽ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ അത്യന്തം വിഷാദത്തിലാഴ്ന്നു.

Verse 21

अब्रवीच्च महाबाहुर्भीमसेनमिदं वच: । आवारय महाबाहो धार्तराष्ट्स्य वाहिनीम्‌

അപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ യുധിഷ്ഠിരൻ ഭീമസേനനോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ മഹാബാഹോ! ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരുടെ സൈന്യത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തുക.”

Verse 22

एवं भीम॑ समादिश्य स्वरथे समुपाविशत्‌

ഇങ്ങനെ ഭീമനോട് ആജ്ഞ നൽകി രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ തന്റെ രഥത്തിൽ കയറി ഇരുന്നു. അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ട് വിലപിച്ചു; കണ്ണീർധാരകൾ മുഖത്ത് ഒഴുകി. കർണന്റെ പരാക്രമം കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ഭയാനകമായ ചിന്തയിൽ മുങ്ങി.

Verse 23

अश्रुपूर्णमुखो राजा निःश्वसंश्व पुनः पुनः । कश्मलं प्राविशद्‌ घोरं दृष्टवा कर्णस्य विक्रमम्‌

രാജാവിന്റെ മുഖം കണ്ണീർ നിറഞ്ഞിരുന്നു; അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടു. കർണന്റെ വിക്രമം കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ഭയാനകമായ കശ്മലത്തിൽ (മോഹ-വിഷാദത്തിൽ) പതിച്ചു.

Verse 24

त॑ तथा व्यथितं दृष्टवा कृष्णो वचनमत्रवीत्‌ । मा व्यथां कुरु कौन्तेय नैतत्‌ त्वय्युपपद्यते

അവനെ ഇങ്ങനെ വ്യഥിതനായി കണ്ട കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ കൗന്തേയ! ദുഃഖിക്കരുത്; ഇത്തരമൊരു നിരുത്സാഹം നിനക്കു യോജിക്കുന്നതല്ല.”

Verse 25

उत्तिष्ठ राजन्‌ युद्धयस्व वह गुर्वी धुरं विभो

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “എഴുന്നേൽക്കുക, രാജാവേ; യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുക. ഹേ മഹാബലവാനേ, നിന്മേൽ വീണിരിക്കുന്ന ഈ ഭാരമേറിയ ധുരം വഹിക്ക.”

Verse 26

श्रुत्वा कृष्णस्य वचन धर्मराजो युधिष्ठिर:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “കൃഷ്ണന്റെ വചനം കേട്ട ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ…”

Verse 27

विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां कृष्णं वचनमब्रवीत्‌ । श्रीकृष्णमका कथन सुनकर धर्मराज युधिष्ठिरने दोनों हाथोंसे अपनी आँखें पोंछकर उनसे इस प्रकार कहा-- ।। विदिता मे महाबाहो धर्माणां परमा गति:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഇരുകൈകളാൽ കണ്ണുകൾ തുടച്ച് യുധിഷ്ഠിരൻ കൃഷ്ണനോടു പറഞ്ഞു— “ഹേ മഹാബാഹോ, ധർമ്മങ്ങളുടെ പരമഗതി എനിക്കു വിദിതമാണ്.”

Verse 28

अस्माकं हि वनस्थानां हैडिम्बेन महात्मना

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഞങ്ങൾ അന്ന് വനവാസികളായിരുന്നപ്പോൾ, മഹാത്മാവായ ഹൈഡിംബനാൽ…”

Verse 29

अस्त्रहेतोर्गत॑ ज्ञात्वा पाण्डवं श्वेतवाहनम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ശ്രീകൃഷ്ണാ! ശ്വേതവാഹനനായ പാണ്ഡവ അർജുനൻ അസ്ത്രപ്രാപ്തിക്കായി മറ്റിടത്തേക്ക് പോയതായി അറിഞ്ഞ്, മഹാധനുർധരനായ ഘടോത്കചൻ കാമ്യകവനത്തിൽ എന്റെ അടുക്കൽ വന്നു; അർജുനൻ മടങ്ങിവരുവോളം അവൻ ഞങ്ങളോടൊപ്പം തന്നെ പാർത്തു.”

Verse 30

असोौ कृष्ण महेष्वास: काम्यके मामुपस्थित: । उषितश्न सहास्माभियावन्नासीद्‌ धनंजय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ കൃഷ്ണാ! ആ മഹാധനുർധരൻ കാമ്യകവനത്തിൽ എന്റെ അടുക്കൽ വന്നു. ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) മടങ്ങിവരുവോളം അവൻ ഞങ്ങളോടൊപ്പം അവിടെയേ താമസിച്ചു.”

Verse 31

गन्धमादनयात्रायां दुर्गेभ्य श्व॒ सम तारिता: । पाञ्चाली च परिश्रान्ता पृष्ठेनोढा महात्मना

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഗന്ധമാദനയാത്രയിൽ അവൻ ദുര്‍ഗ്ഗമവും അപകടകരവുമായ ഇടങ്ങളിലൂടെ ഞങ്ങളെ സുരക്ഷിതമായി കടത്തിക്കൊണ്ടുപോയി. പാഞ്ചാലി (ദ്രൗപദി) ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ, ആ മഹാത്മാവായ വീരൻ അവളെ തന്റെ പുറത്ത് കയറ്റി വഹിച്ചു.”

Verse 32

आरम्भाच्चैव युद्धानां यदेष कृतवान्‌ प्रभो । मदर्थे दुष्करं कर्म कृतं तेन महाहवे,'प्रभो! युद्धके आरम्भसे ही इसने मेरा बहुत सहयोग किया है, इसने महायुद्धमें मेरे लिये दुष्कर कर्म कर दिखाया है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“പ്രഭോ! യുദ്ധങ്ങൾ ആരംഭിച്ച നിമിഷം മുതൽ തന്നെ അവൻ എനിക്ക് മഹത്തായ സഹായം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ എന്റെ നിമിത്തം അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കര്‍മ്മം അവൻ നിർവഹിച്ചു.”

Verse 33

स्वभावाद्‌ या च मे प्रीति: सहदेवे जनार्दन । सैव मे परमा प्रीती राक्षसेन्द्रे घटोत्कचे,'जनार्दन! सहदेवपर जो मेरा स्वाभाविक प्रेम है, वही उत्तम प्रेम राक्षसराज घटोत्कचपर भी रहा है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ജനാർദനാ! സഹദേവനോടുള്ള എന്റെ സ്വാഭാവിക സ്നേഹം തന്നെയാണ്, രാക്ഷസേന്ദ്രനായ ഘടോത്കചനോടും എനിക്ക് പരമ സ്നേഹമായി ഉണ്ടായിരുന്നത്.”

Verse 34

भक्तश्न मे महाबाहु: प्रियो<स्याहं प्रियश्व मे । तेन विन्दामि वार्ष्णेय कश्मलं शोकतापित:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ വാർഷ്ണേയ! ആ മഹാബാഹു എന്റെ ഭക്തനായിരുന്നു; ഞാൻ അവനു പ്രിയനും അവൻ എനിക്കു പ്രിയനും. അതിനാൽ അവന്റെ ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച ഞാൻ മോഹത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു.”

Verse 35

पश्य सैन्यानि वार्ष्णेय द्राव्यमाणानि कौरवै: । द्रोणकर्णो तु संयत्तौ पश्य युद्धे महारथौ

ഹേ വാർഷ്ണേയ, നോക്കുക—കൗരവർ നിന്റെ സൈന്യത്തെ പിന്നോട്ടു തള്ളിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. കൂടാതെ നോക്കുക, മഹാരഥന്മാരായ ദ്രോണനും കർണനും യുദ്ധത്തിൽ പൂർണ്ണസന്നദ്ധരായി പരിശ്രമത്തോടെ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 36

निशीथे पाण्डवं सैन्यमेतत्‌ सैन्यप्रमर्दितम्‌ गजाभ्यामिव मत्ताभ्यां यथा नलवनं महत्‌

ഘോര നിശീഥത്തിൽ ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ പ്രഹരത്തിൽ ഈ പാണ്ഡവസൈന്യം ചവിട്ടിമെതിഞ്ഞ് തകർന്നിരിക്കുന്നു—മദിച്ച രണ്ടു ആനകൾ വിശാലമായ നലവനം ചവിട്ടിത്തെളിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 37

अनादृत्य बल बाह्वदोर्भीमसेनस्य माधव । चित्रास्त्रतां च पार्थस्य विक्रमन्ति सम कौरवा:,“माधव! भीमसेनके बाहुबल और अर्जुनके विचित्र अस्त्र-कौशलका अनादर करके कौरव योद्धा अपना पराक्रम प्रकट कर रहे हैं

ഹേ മാധവ, ഭീമസേനന്റെ ഭുജബലത്തെയും പാർഥന്റെ വിചിത്രാസ്ത്രനൈപുണ്യത്തെയും അവഗണിച്ച് കൗരവയോദ്ധാക്കൾ സമമായി തങ്ങളുടെ വീര്യം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 38

एष द्रोणश्न कर्णश्न॒ राजा चैव सुयोधन: । निहत्य राक्षसं युद्धे हृष्टा: नर्दन्ति संयुगे,'ये द्रोण, कर्ण तथा राजा दुर्योधन युद्धमें राक्षस घटोत्कचका वध करके बड़े हर्षके साथ सिंहनाद कर रहे हैं

ഇവിടെ ദ്രോണനും കർണനും രാജാവായ സുയോധനനും—യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസനെ (ഘടോത്കചനെ) വധിച്ച് ഹർഷത്തോടെ സമരഭൂമിയിൽ ഗർജ്ജിക്കുന്നു.

Verse 39

कथं वास्मासु जीवत्सु त्वयि चैव जनार्दन । हैडिम्बि: प्राप्तवान्‌ मृत्युं सूतपुत्रेण सड़तः,'जनार्दन! हमारे और आपके जीते-जी हिडिम्बा-कुमार घटोत्कच सूतपुत्रके साथ संग्राम करके मृत्युको कैसे प्राप्त हुआ?

ഹേ ജനാർദ്ദന, ഞങ്ങളും നീയും ജീവിച്ചിരിക്കെ ഹിഡിംബിയുടെ പുത്രൻ ഘടോത്കചൻ സൂതപുത്രനോടു യുദ്ധം ചെയ്ത് എങ്ങനെ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു?

Verse 40

कदर्थीकृत्य न: सर्वान्‌ पश्यत: सव्यसाचिन: । निहतो राक्षस: कृष्ण भैमसेनिर्महाबल:,'श्रीकृष्ण!! हम सबकी अवहेलना करके सव्यसाची अर्जुनके देखते-देखते भीमसेनकुमार महाबली राक्षस घटोत्कच मारा गया है

ഹേ കൃഷ്ണാ! ഞങ്ങളെയെല്ലാം അപമാനിച്ച്, സവ്യസാചി അർജുനൻ നോക്കി നിൽക്കേ തന്നെ ഭീമസേനപുത്രനായ മഹാബലൻ രാക്ഷസൻ ഘടോത്കചൻ വധിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 41

यदाभिमन्युर्निहतो धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभि: । नासीत्‌ तत्र रणे कृष्ण सव्यसाची महारथ:

ഹേ കൃഷ്ണാ! ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ ദുഷ്ടപുത്രന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ അഭിമന്യുവിനെ വധിച്ചപ്പോൾ, മഹാരഥനായ സവ്യസാചി അർജുനൻ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

Verse 42

निरुद्धाश्न वयं सर्वे सैन्धवेन दुरात्मना | निमित्तमभवद्‌ द्रोण: सपुत्रस्तत्र कर्मणि

ദുരാത്മനായ സൈന്ധവൻ (ജയദ്രഥൻ) ഞങ്ങളെയെല്ലാം വ്യൂഹത്തിന് പുറത്തുതന്നെ തടഞ്ഞുനിർത്തി; അവിടെ അഭിമന്യുവധം എന്ന ആ കൃത്യത്തിൽ പുത്രനോടുകൂടിയ ദ്രോണാചാര്യനാണ് നിർണായക കാരണമായത്.

Verse 43

उपदिष्टो वधोपाय: कर्णस्य गुरुणा स्वयम्‌ | व्यायच्छतश्न खड्गेन द्विधा खड्गं चकार ह

ഗുരു ദ്രോണൻ സ്വയം കർണനോട് വധോപായം ഉപദേശിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ കർണൻ വാൾ കൈയിൽ പിടിച്ച് കഠിനമായി പോരാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, അതേ ഗുരുവാണ് അവന്റെ വാൾ രണ്ടായി പിളർത്തിയത്.

Verse 44

व्यसने वर्तमानस्य कृतवर्मा नृशंसवत्‌ | अश्वान्‌ जघान सहसा तथोभीौ पार्ष्णिसारथी

ഇങ്ങനെ അവൻ ദുരിതത്തിൽ അകപ്പെട്ടപ്പോൾ, കൃതവർമ്മൻ ക്രൂരനെന്നപോലെ പെട്ടെന്ന് അവന്റെ കുതിരകളെ വധിക്കുകയും, ഇരുവശ കാവൽക്കാരായ (പാർഷ്ണിസാരഥികൾ) ഇരുവരെയും കൊന്നുകളയുകയും ചെയ്തു.

Verse 45

तथेतरे महेष्वासा: सौभद्रं युध्यपातयन्‌ । अल्पे च कारणे कृष्ण हतो गाण्डीवधन्चना

അങ്ങനെ തന്നെ മറ്റു മഹാധനുര്ധരന്മാരും സൗഭദ്രനായ അഭിമന്യുവിനെ യുദ്ധത്തിൽ അമർത്തി നിലംപതിപ്പിച്ചു. ഓ കൃഷ്ണാ! നിസ്സാരമായ ഒരു കാരണത്തെ മറയാക്കി ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനൻ വധിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 46

यदि शत्रुवधो न्याय्यो भवेत्‌ कर्तु हि पाण्डवै:

പാണ്ഡവർക്ക് ശത്രുവധം സത്യമായും ന്യായ്യവും ചെയ്യത്തക്കതുമായതായി കരുതപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ…

Verse 47

एतौ हि मूलं दुःखानामस्माकं पुरुषर्षभ

ഓ പുരുഷർഷഭാ! സത്യമായും ഈ രണ്ടും തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ ദുഃഖങ്ങളുടെ മൂലം.

Verse 48

यत्र वध्यो भवेद्‌ द्रोण: सूतपुत्रश्न सानुग:

ദ്രോണൻ വധിക്കപ്പെടേണ്ട സാഹചര്യമുണ്ടാകുകയും, സൂതപുത്രനായ കർണനും തന്റെ അനുചരന്മാരോടുകൂടി നാശത്തിനായി ലക്ഷ്യമാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത്…

Verse 49

अवश्यं तु मया कार्य: सूतपुत्रस्य निग्रह:

എനിക്ക് നിർബന്ധമായും സൂതപുത്രനായ കർണനെ അടക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ, ഓ വീരാ! കർണവധത്തിന്റെ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ഞാൻ തന്നേ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു പോകും. ഇതിനിടെ മഹാബാഹുവായ ഭീമസേനൻ ദ്രോണാചാര്യന്റെ സേനയോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു.

Verse 50

ततो यास्याम्यहं वीर स्वयं कर्णजिघांसया । भीमसेनो महाबाहुद्रोणानीकेन सज्भत:

അപ്പോൾ, ഹേ വീരാ! കർണനെ വധിക്കണമെന്ന ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ഞാൻ തന്നേ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു പോകും. മഹാബാഹു ഭീമസേനൻ ദ്രോണന്റെ സൈന്യത്തോടു ഘോരസമരത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു.

Verse 51

एवमुक्‍त्वा ययौ तूर्ण त्वरमाणो युधिष्ठिर: । स विस्फार्य महच्चापं शड्खं प्रध्माप्य भैरवम्‌

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അത്യന്തം ത്വരയോടെ ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു. അവൻ മഹാധനുസ്സിനെ മുഴക്കിയും ഭയങ്കരമായ ശംഖം ഊതിയും മുന്നേറി.

Verse 52

ततो रथसहस्रेण गजानां च शतैस्त्रिभि: । वाजिभि: पञठ्चसाहस: पज्चालै: सप्रभद्रकैः

അപ്പോൾ പ്രഭദ്രകരോടുകൂടിയ പാഞ്ചാലർ മുന്നേറി—ആയിരം രഥങ്ങളും, മൂന്നു നൂറ് ആനകളും, അഞ്ചു ആയിരം കുതിരകളും സഹിതം.

Verse 53

ततो भेरी:समाजघ्नु: शड्खान्‌ दध्मुश्न दंशिता:

അപ്പോൾ ഭേരികൾ ഒരുമിച്ച് മുഴങ്ങി; കവചധാരികളായ യോദ്ധാക്കൾ ശംഖങ്ങൾ ഊതിച്ചു.

Verse 54

ततोअब्रवीन्महाबाहुर्वासुदेवो धनंजयम्‌

അപ്പോൾ മഹാബാഹു വാസുദേവൻ ധനഞ്ജയനോടു പറഞ്ഞു—“പാർത്ഥാ! ക്രോധാവേശം പിടിച്ച രാജാ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സൂതപുത്രനായ കർണനെ വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ വേഗത്തിൽ മുന്നേറുന്നു. കേശവാ, ഇത്തരത്തിൽ അവനെ ഒറ്റയ്ക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കുന്നത് യുക്തമല്ല.”

Verse 55

एष प्रयाति त्वरित: क्रोधाविष्टो युधिष्ठिर: । जिधघांसु: सूतपुत्रस्य तस्योपेक्षा न युज्यते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നോക്കൂ, ക്രോധാവേശം പിടിച്ച രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ സൂതപുത്രനായ കർണനെ വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ അതിവേഗം മുന്നോട്ട് പായുന്നു. ഇത്തരമൊരു സമയത്ത് അദ്ദേഹത്തെ ഒറ്റയ്ക്ക് വിട്ടുകളയുകയോ അവഗണിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് യുക്തമല്ല.

Verse 56

एवमुक्त्वा हृषीकेश: शीघ्रमश्चानचोदयत्‌ । दूरं प्रयान्तं राजानमन्वगच्छज्जनार्दन:,ऐसा कहकर भगवान्‌ श्रीकृष्णने शीघ्र ही घोड़ोंको हाँका और दूर जाते हुए राजाका अनुसरण किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഹൃഷീകേശനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഉടൻ കുതിരകളെ പ്രേരിപ്പിച്ചു; ദൂരത്തേക്ക് പോകുന്ന രാജാവിനെ ജനാർദനൻ പിന്തുടർന്നു.

Verse 57

त॑ दृष्टवा सहसा यान्तं सूतपुत्रजिघांसया । शोकोपहतसंकल्पं दह्मानमिवाग्निना

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൂതപുത്രനെ വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ അദ്ദേഹം പെട്ടെന്ന് പാഞ്ഞുപോകുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ശോകം കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയം തകർന്നിരുന്നു; അഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നവനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം തോന്നി.

Verse 58

व्यास उवाच कर्णमासाद्य संग्रामे दिष्ट्या जीवति फाल्गुन:

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—സംഗ്രാമത്തിൽ കർണനെ നേരിട്ടിട്ടും, ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 59

नचागाद्‌ द्वैरथं जिष्णुर्दिष्ट्या तेन महारणे

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാരണത്തിൽ ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ ജിഷ്ണു (അർജുനൻ) അവനോടൊപ്പം രഥദ്വന്ദ്വത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങിയില്ല.

Verse 60

सृजेतां स्पर्थिनावेतौ दिव्यान्यस्त्राणि सर्वश: । वध्यमानेषु चास्त्रेषु पीडित: सूतनन्दन:

ആ രണ്ടു മത്സരവീരന്മാരും എല്ലാത്തരം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും പ്രയോഗിച്ചു. എന്നാൽ അസ്ത്രങ്ങൾ വഴിമധ്യേ തന്നെ പ്രതിഹതമായി നിഷ്ഫലമാകുമ്പോൾ, സൂതനന്ദനൻ കർണ്ണൻ കടുത്ത സമ്മർദ്ദത്തിലായി—അവന്റെ ആക്രമണം വീണ്ടും വീണ്ടും തടയപ്പെട്ടു।

Verse 61

वासवीं समरे शर्क्ति ध्रुवं मुज्चेद्‌ युधिष्ठिर । ततो भवेत्‌ ते व्यसन घोरं॑ भरतसत्तम

യുധിഷ്ഠിരാ, അവൻ യുദ്ധത്തിൽ വാസവീ ശക്തി തീർച്ചയായും എറിയും. അപ്പോൾ, ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, നിനക്കു ഭയാനകമായ ദുരന്തം സംഭവിക്കും.

Verse 62

उस महासमरमें कर्णके साथ द्वैरथयुद्ध करनेके लिये अर्जुन नहीं गये

ആ മഹാസമരത്തിൽ കർണ്ണനോടൊപ്പം ദ്വൈരഥയുദ്ധത്തിനായി അർജുനൻ പോകാതിരുന്നത് വാസ്തവത്തിൽ ഭാഗ്യമായിരുന്നു. ആ രണ്ടു വീരന്മാരും പരസ്പരം മത്സരക്കാരാണ്; അതിനാൽ, യുധിഷ്ഠിരാ, അവർ എല്ലാത്തരം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും പ്രയോഗിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ പീഡിതനായ കർണ്ണൻ ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ വാസവീ ശക്തി തീർച്ചയായും അർജുനനിലേക്കെറിയുമായിരുന്നു. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, അപ്പോൾ നിനക്കു മേൽ അതിലും ഭയാനകമായ ദുരന്തം പതിച്ചേനേ. ഇതും സന്തോഷകരമാണ്, മാനദാ: യുദ്ധത്തിൽ സൂതപുത്രൻ കർണ്ണൻ ആ രാക്ഷസനെയേ വധിച്ചു. സത്യത്തിൽ, ഇന്ദ്രശക്തിയെ അവസരമാക്കി കാലം തന്നെയാണ് അവനെ തകർത്തത്.

Verse 63

तवैव कारणाद्‌ रक्षो निहतं तात संयुगे । मा क्रुधो भरतश्रेष्ठ माच शोके मन: कृथा:

മകനേ, നിന്റെ കാരണത്താലേ ആ രാക്ഷസൻ യുദ്ധത്തിൽ നിഹതനായി. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, കോപിക്കരുത്; മനസ്സിനെ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിക്കളയരുത്.

Verse 64

प्राणिनामिह सर्वेषामेषा निष्ठा युधिष्ठिर । तात! भरतश्रेष्ठ तुम्हारे हितके लिये ही वह राक्षस युद्धमें मारा गया है; ऐसा समझकर न तो तुम किसीपर क्रोध करो और न मनमें शोकको ही स्थान दो। युधिष्ठिर! इस जगत्‌के समस्त प्राणियोंकी अन्तमें यही गति होती है ।।

യുധിഷ്ഠിരാ, ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഇതുതന്നെയാണ് അന്തിമ നിശ്ചയം—ഇതുതന്നെയാണ് ഗതി. മകനേ, ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, നിന്റെ ക്ഷേമത്തിനായിട്ടാണ് ആ രാക്ഷസൻ യുദ്ധത്തിൽ നിഹതനായത്; അതിനാൽ ആരോടും കോപിക്കരുത്, ദുഃഖത്തിന് ഹൃദയത്തിൽ ഇടം കൊടുക്കരുത്.

Verse 65

कौरवान्‌ समरे राजन्‌ प्रतियुध्यस्व भारत | पज्चमे दिवसे तात पृथिवी ते भविष्यति

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ഹേ ഭാരതാ! സമരത്തിൽ കൗരവന്മാരെതിരെ ഉറച്ചു നിന്നു യുദ്ധം ചെയ്ക. താത, അഞ്ചാം ദിനത്തിൽ ഈ ഭൂമി—നിന്റെ രാജ്യവും സർവ്വഭൗമാധികാരവും—നിനക്കേതായിരിക്കും॥

Verse 66

भरतवंशी नरेश! तुम अपने समस्त भाइयों तथा महामना भूपालोंके साथ जाकर समरभूमिमें कौरवोंका सामना करो। तात! आजके पाँचवें दिन यह सारी पृथ्वी तुम्हारी हो जायगी ।।

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഭരതവംശീയ നരേശാ! നിന്റെ എല്ലാ സഹോദരന്മാരോടും മഹാമനസ്ക ഭൂപാലന്മാരോടും കൂടി പുറപ്പെട്ടു യുദ്ധഭൂമിയിൽ കൗരവരെ നേരിടുക. താത, ഈ തന്നെയായ അഞ്ചാം ദിനത്തിൽ ഈ സമസ്ത ഭൂമിയും നിനക്കേതാകും. കൂടാതെ, ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ഹേ പാണ്ഡവാ! നിത്യം ധർമ്മത്തെയേ ചിന്തിക്ക—കരുണ, തപസ്, ദാനം, ക്ഷമ, സത്യം എന്നിവയെ॥

Verse 67

सेवेथा: परमप्रीतो यतो धर्मस्ततो जय: । पुरुषसिंह पाण्डुनन्दन! तुम सदा धर्मका ही चिन्तन करो तथा कोमलता (दयाभाव), तपस्या, दान, क्षमा और सत्य आदि सदगुणोंका ही अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक सेवन करो; क्योंकि जिस पक्षमें धर्म है, उसीकी विजय होती है ।।

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഈ ഗുണങ്ങളെ പരമാനന്ദത്തോടെ സേവിക്ക; കാരണം ധർമ്മം നിലകൊള്ളുന്നിടത്താണ് ജയം. ഹേ പുരുഷസിംഹാ, ഹേ പാണ്ഡുനന്ദനാ! നീ സദാ ധർമ്മത്തെയേ ചിന്തിക്ക; മൃദുത്വം-കരുണ, തപസ്, ദാനം, ക്ഷമ, സത്യം എന്നിവയും മറ്റ് സദ്ഗുണങ്ങളും ഹർഷത്തോടെ ആചരിക്ക; ധർമ്മം ഉള്ള പക്ഷം തന്നെയാണ് ജയിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ പാണ്ഡവനോട് പറഞ്ഞ മഹർഷി വ്യാസൻ അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു—പാണ്ഡുപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനെ സംബോധിച്ച്॥

Verse 182

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके समय श्रीकृष्णवाक्यविषयक एक सौ बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തുള്ള ഘടോത്കചവധപർവ്വത്തിൽ, രാത്രിയുദ്ധസമയത്ത്, ശ്രീകൃഷ്ണവാക്യവിഷയകമായ നൂറ്റി എൺപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി॥

Verse 183

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे व्यासवाक्ये त्रयशीत्यधिकशततमो<ध्याय:

ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ ഘടോത്കചവധപർവ്വത്തിൽ, രാത്രിയുദ്ധപ്രസംഗത്തിൽ, വ്യാസവാക്യവിഷയകമായ നൂറ്റി എൺപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം॥

Verse 216

हैडिम्बेश्वैव घातेन मोहो मामाविशन्महान्‌ | उन महाबाहु नरेशने भीमसेनसे इस प्रकार कहा--“महाबाहो! तुम्हीं दुर्योधनकी सेनाको रोको। घटोत्कचके मारे जानेसे मेरे मनमें महान्‌ मोह छा गया है"

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹൈഡിംബപുത്രൻ ഘടോത്കചൻ വധിക്കപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് മഹാമോഹം എന്നെ പിടികൂടി. പിന്നെ അവൻ മഹാബാഹുവായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“മഹാബാഹോ! നീ തന്നെ ദുര്യോധനന്റെ സൈന്യത്തെ തടയുക. ഘടോത്കചൻ നിഹതനായതിനാൽ എന്റെ മനസ്സിൽ ഭാരംകൂടിയ വിസ്മയം/വിമൂഢത പടർന്നിരിക്കുന്നു.”

Verse 243

वैक्लव्यं भरतश्रेष्ठ यथा प्राकृतपूरुषे । उन्हें इस प्रकार व्यथित देखकर भगवान्‌ श्रीकृष्ण बोले--'कुन्तीनन्दन! भरतश्रेष्ठ! आप दु:ख न मानिये। आपके लिये मूढ़ मनुष्योंकी-ती यह व्याकुलता शोभा नहीं देती

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഇത്തരത്തിലുള്ള വൈക്ലവ്യം സാധാരണ മനുഷ്യനോടേ യോജിക്കുക. അവനെ ഇങ്ങനെ വ്യഥിതനായി കണ്ട ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—“കുന്തീനന്ദനാ! ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ദുഃഖിക്കരുത്. മൂഢജനങ്ങളെപ്പോലെ ഈ വ്യാകുലത നിനക്കു ശോഭിക്കുന്നില്ല.”

Verse 253

त्वयि वैक्लव्यमापन्ने संशयो विजये भवेत्‌ । “राजन! उठिये और युद्ध कीजिये। इस महासंग्रामका गुरुतर भार सँभालिये। प्रभो! आपके घबरा जानेपर विजय मिलनेमें संदेह है”

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“രാജാ! നീ വൈക്ലവ്യത്തിലായാൽ വിജയത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെ സംശയം ഉണ്ടാകും. എഴുന്നേറ്റ് യുദ്ധം ചെയ്യുക; ഈ മഹാസംഗ്രാമത്തിന്റെ ഗുരുതര ഭാരമേറ്റെടുക്കുക. പ്രഭോ! നീ ധൈര്യം നഷ്ടപ്പെടുത്തിയാൽ ജയത്തിന് ഉറപ്പില്ല.”

Verse 286

बालेनापि सता तेन कृतं साहां जनार्दन । “जनार्दन! जब हमलोग वनमें थे, उन दिनों महामनस्वी हिडिम्बाकुमारने बालक होनेपर भी हमारी बड़ी भारी सहायता की थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ജനാർദനാ! ഞങ്ങൾ വനത്തിൽ കഴിഞ്ഞിരുന്ന ദിവസങ്ങളിൽ മഹാമനസ്സനായ ഹൈഡിംബകുമാരൻ ബാലനായിരുന്നിട്ടും ഞങ്ങൾക്ക് വലിയ സഹായം ചെയ്തിരുന്നു.”

Verse 453

सैन्धवो यादवश्रेष्ठ तच्च नातिप्रियं मम । “इसी प्रकार दूसरे महाधनुर्धरोंने सुभद्राकुमारको युद्धमें मार गिराया था। यादवश्रेष्ठ श्रीकृष्ण! अभिमन्युके वधमें जयद्रथका बहुत कम अपराध था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“യാദവശ്രേഷ്ഠാ! ആ സംഭവത്തിൽ സൈന്ധവൻ (ജയദ്രഥൻ)യും ഉണ്ടായിരുന്നു; എങ്കിലും അത് എനിക്ക് അതിപ്രീതികരമല്ല. സുഭദ്രയുടെ പുത്രൻ അഭിമന്യുവിന്റെ വധത്തിൽ ജയദ്രഥന്റെ കുറ്റം താരതമ്യേന ചെറുതായിരുന്നു; എന്നിരുന്നാലും ആ ചെറിയ കാരണത്തെയേ മതിയെന്നു കരുതി ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനൻ ജയദ്രഥനെ വധിച്ചു. ഈ പ്രവൃത്തി എനിക്ക് ഏറെ ഇഷ്ടമായില്ല.”

Verse 463

कर्णद्रोणौ रणे पूर्व हन्तव्याविति मे मति: । “यदि पाण्डवोंके लिये अपने शत्रुका वध करना न्याय-संगत है, तो युद्धभूमिमें सबसे पहले कर्ण और द्रोणाचार्यको ही मार डालना चाहिये; मेरा तो यही मत है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ വിധിയിൽ, പാണ്ഡവർ തങ്ങളുടെ കാര്യം സാധിപ്പാൻ ശത്രുവധം ധർമ്മസമ്മതമെന്നു കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആദ്യം വീഴ്ത്തപ്പെടേണ്ടത് കർണ്ണനും ദ്രോണാചാര്യനും തന്നെയാകണം; ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച അഭിപ്രായം.

Verse 473

एतौ रणे समासाद्य समाश्चस्त: सुयोधन: । “पुरुषोत्तम! ये कर्ण और द्रोण ही हमारे दुःखोंके मूल कारण हैं। रणभूमिमें इन्हींका सहारा लेकर दुर्योधनका ढाढ़स बँँधा हुआ है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ആ രണ്ടുപേരെയും നേരിട്ടപ്പോൾ സുയോധനൻ (ദുര്യോധനൻ) ധൈര്യം പിടിച്ച് ഉറച്ചു നിന്നു. കർണ്ണനും ദ്രോണനും തന്നെയാണ് നമ്മുടെ ദുഃഖങ്ങളുടെ മൂലമെന്ന് അവൻ മനസ്സിൽ കരുതിയെങ്കിലും, യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവരുടെ ആശ്രയത്തിലാണ് അവന്റെ ധൈര്യം നിലകൊള്ളുന്നത്.

Verse 526

वृत:ः शिखण्डी त्वरितो राजानं पृष्ठतो5न्वयात्‌ । तदनन्तर शिखण्डी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ശിഖണ്ഡി വേഗത്തിൽ, ആയിരം രഥങ്ങൾ, മൂന്നു നൂറ് ആനകൾ, അഞ്ചു ആയിരം കുതിരകൾ, കൂടാതെ പാഞ്ചാലരും പ്രഭദ്രകരും അടങ്ങിയ സേനയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി, രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരന്റെ പിന്നാലെ അടുത്തടുത്തായി നീങ്ങി.

Verse 533

पज्चाला: पाण्डवाश्वैव युधिष्ठिरपुरोगमा: । तब पांचालों और पाण्डवोंने युधिष्ठिरको आगे करके कवच आदिसे सुसज्जित हो डंके पीटे और शंख बजाये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാഞ്ചാലരും പാണ്ഡവരും യുധിഷ്ഠിരനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, കവചാദികളാൽ സജ്ജരായി മുന്നേറി; അവർ ഭേരികൾ മുഴക്കി ശംഖങ്ങൾ ഊതിച്ചു.

Verse 573

अभिगम्याब्रवीद्‌ व्यासो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्‌ । धर्मराज युधिष्ठिरका संकल्प (विचार-शक्ति) शोकसे नष्ट-सा हो गया था। वे क्रोधकी आगमें जलते हुए-से जान पड़ते थे। उन्हें सूतपुत्रके वधकी इच्छासे सहसा जाते देख महर्षि व्यास उनके समीप प्रकट हो गये और इस प्रकार बोले

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മരാജ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം ശോകം മൂലം നശിച്ചുപോയതുപോലെ ആയിരുന്നു; അദ്ദേഹം ക്രോധാഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നവനെന്നപോലെ തോന്നി. സൂതപുത്രൻ (കർണ്ണൻ) വധിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അദ്ദേഹം പെട്ടെന്ന് പുറപ്പെടുന്നത് കണ്ട മഹർഷി വ്യാസൻ സമീപത്ത് പ്രത്യക്ഷനായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 583

सव्यसाचिवधाकाडुभक्षी शक्ति रक्षितवान्‌ हि सः | व्यासने कहा--राजन्‌! बड़े सौभाग्यकी बात है कि संग्राममें कर्णका सामना करके भी अर्जुन अभी जीवित हैं; क्योंकि उसने उन्हींके वधकी इच्छासे अपने पास इन्द्रकी दी हुई शक्ति रख छोड़ी थी

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ കർണനെ നേരിട്ടിട്ടും സവ്യസാചി അർജുനൻ ഇന്നും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതു മഹാസൗഭാഗ്യമാണ്. കാരണം സവ്യസാചിയെ വധിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ കർണൻ ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ ദിവ്യശക്തി ആയുധം അതിനായിട്ടു തന്നെ സൂക്ഷിച്ചു വെച്ചിരുന്നു.

Verse 2736

ब्रह्महत्या फलं तस्य यै: कृतं नावबुध्यते । “महाबाहो! मुझे धर्मकी श्रेष्ठ गति विदित है। जो मनुष्य किसीके किये हुए उपकारको याद नहीं रखता, उसे ब्रह्महत्याका पाप लगता है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—തനിക്കു ചെയ്ത ഉപകാരം തിരിച്ചറിയാതെയും ഓർക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവനിൽ ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ ഫലം പതിക്കുന്നു. മഹാബാഹോ! ധർമ്മത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠഗതി എനിക്ക് അറിയാം—മറ്റൊരാളുടെ ഉപകാരം മറക്കുന്നവൻ ബ്രഹ്മഹത്യാപാപത്തിൽ ലിപ്തനാകുന്നു.

Verse 4836

तत्रावधीन्महाबाहु: सैन्धवं दूरवासिनम्‌ । “जहाँ द्रोणाचार्यका वध होना चाहिये था तथा जहाँ सेवकोंसहित सूतपुत्र कर्णको मार गिराना चाहिये था, वहाँ महाबाहु अर्जुनने दूर रहनेवाले सिंधुराज जयद्रथका वध किया है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ മഹാബാഹു അർജുനൻ ദൂരത്ത് മാറിനിന്ന സൈന്ധവനെ (ജയദ്രഥനെ) വധിച്ചു. ദ്രോണാചാര്യന്റെ വധം സംഭവിക്കേണ്ടിടത്തും, സേവകരോടുകൂടി സൂതപുത്രൻ കർണൻ വീഴേണ്ടിടത്തും, ദൂരത്ത് ഒഴിഞ്ഞുനിന്ന സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനാണ് അർജുനന്റെ കൈയിൽ പതിച്ചത്—യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിനമായ വിഡംബന ഇതുതന്നെ.