Adhyaya 180
Ādi Parva, Adhyāya 180 — Svayaṃvara-Virodha and Pāṇḍava Parākrama (Draupadī Episode)
Upa-parva: Svayaṃvara–Saṃrambha (Draupadī Svayaṃvara Aftermath Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that when Drupada intends to give the maiden (Draupadī) to a brāhmaṇa (the successful contender in disguise), the assembled kings react with anger, interpreting the act as an affront to their status and to svayaṃvara convention. They articulate a rationale grounded in kṣatriya prerogative: selection in svayaṃvara is traditionally for kṣatriyas, and a brāhmaṇa is described as lacking adhikāra in this context. Some voices escalate toward punitive intent against Drupada, while another strand of argument introduces restraint: even if the brāhmaṇa acted from youth or greed, he should not be harmed, and the kings profess that their resources exist for brāhmaṇa welfare—framing non-violence toward brāhmaṇas as a dharmic boundary. The kings then surge forward armed, seeking to seize Drupada; Drupada, alarmed, seeks refuge among brāhmaṇas. As the kings advance like charging elephants, the Pāṇḍava brothers (notably Arjuna and Bhīma) move to resist them. Bhīma uproots a tree and wields it as an improvised weapon, standing near Arjuna in a defensive posture. Observing these extraordinary feats, Dāmodara (Kṛṣṇa) speaks to Halāyudha (Balarāma), identifying Arjuna by his distinctive bowmanship and Bhīma by his superhuman strength. Kṛṣṇa further infers the presence of the Pāṇḍavas and Pṛthā (Kuntī) as survivors of the lac-house fire; Balarāma expresses satisfaction upon hearing that their paternal aunt has been rescued along with the Kuru princes.
Chapter Arc: और्व ऋषि अपने भीतर धधकते क्रोध को ‘अरणि में छिपी अग्नि’ की तरह बताते हैं—वह व्यर्थ नहीं जाएगा, पर उसे किस दिशा में छोड़ा जाए, यही संकट है। → पितर (पूर्वज) और्व को रोकते हैं: क्रोध का निरर्थक प्रतिज्ञा बन जाना भी अधर्म है, और क्रोध को सह लेना भी तभी सार्थक है जब वह त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) की रक्षा करे। वे स्मरण कराते हैं कि पाप को रोकने वाला यदि समर्थ होकर भी न रोके, तो वह भी उसी पाप का भागी होता है। और्व के भीतर न्याय-प्रतिशोध और लोक-रक्षा का द्वंद्व तीव्र होता जाता है। → और्व स्वीकार करते हैं कि उनका क्रोध लोकों को भस्म कर सकता है; वे स्वयं को ‘लोकानामीश्वर’ के समान समर्थ मानते हुए भी पितरों के वचन से बँधने को कठिन बताते हैं—और फिर निर्णायक क्षण में उस क्रोधाग्नि को बडवानल (समुद्र की अग्नि) के रूप में समुद्र में त्याग देते हैं, ताकि विनाश का वेग लोकों पर न टूटे। → क्रोध का ‘निष्फल’ होना नहीं, उसका ‘नियमन’ होता है: और्व प्रतिशोध की ऊर्जा को विश्व-विनाश से हटाकर एक नियंत्रित, दूरस्थ रूप में स्थापित करते हैं। पितरों की शिक्षा—पाप-निरोध, सामर्थ्य की जिम्मेदारी, और क्रोध का धर्म-संगत उपयोग—स्थिर हो जाती है।
Shlokas
Verse 1
जज बक। अकाल एकोनाशीरत्याधिेकशततमो< ध्याय: ऑऔर्व और पितरोंकी बातचीत तथा और्वका अपनी क्रोधाग्निको बडवानलरूपसे समुद्रमें त्यागना ऑर्व उवाच उक्तवानस्मि यां क्रोधात् प्रतिज्ञां पितरस्तदा । सर्वलोकविनाशाय न सा मे वितथा भवेत्
ഔർവൻ പറഞ്ഞു—പിതാക്കളേ! ക്രോധവശാൽ ഞാൻ അന്ന് സർവ്വലോകനാശത്തിനായി എടുത്ത പ്രതിജ്ഞ എന്റെതായിട്ട് അസത്യമാകരുത്.
Verse 2
वृथारोषप्रतिज्ञो वै नाहं भवितुमुत्सहे । अनिस्तीर्णो हि मां रोषो देहेदग्निरिवारणिम्
ഔർവൻ പറഞ്ഞു— “ക്രോധവും പ്രതിജ്ഞയും വ്യർത്ഥമാകുന്നവനായി ഞാൻ ആകാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നില്ല. എന്റെ കോപം ലക്ഷ്യത്തിലെത്താതെ പോയാൽ, ആ ചെലവാകാത്ത രോഷം അരണിക്കട്ടയെ അഗ്നി ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ എന്നെയും ദഹിപ്പിക്കും.”
Verse 3
यो हि कारणत:ः क्रोध॑ संजातं क्षन्तुमर्हति । नालं स मनुज: सम्यक् त्रिवर्ग परिरक्षितुम्
ഔർവൻ പറഞ്ഞു— “ഏതോ കാരണത്താൽ ഉള്ളിൽ ഉദിച്ച കോപം സഹിച്ച് അടക്കി വയ്ക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്ന ത്രിവർഗ്ഗത്തെ യഥാവിധി സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ അല്ല.” തുടർന്ന്, വിപുലമായ യാഗത്തിൽ പിതാവായ ശക്തിയുടെ വധം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്തുകൊണ്ട്, മഹാമുനി പരാശരൻ രാക്ഷസരെ—വൃദ്ധരെയും ബാലരെയും പോലും—ദഹിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 4
अशिष्टानां नियन्ता हि शिष्टानां परिरक्षिता । स्थाने रोष: प्रयुक्त: स्यान्नूपै: सर्वजिगीषुभि:
ഔർവൻ പറഞ്ഞു— “യോഗ്യ സമയത്ത് പ്രയോഗിക്കുന്ന രോഷം—പ്രത്യേകിച്ച് സർവ്വവിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർക്കു—അശിഷ്ടരെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ശിഷ്ട-സജ്ജനരെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.” അതുകൊണ്ട് ‘അവന്റെ രണ്ടാം പ്രതിജ്ഞ ഭംഗപ്പെടരുത്’ എന്ന് നിശ്ചയിച്ച് വസിഷ്ഠൻ അവനെ രാക്ഷസവധത്തിൽ നിന്ന് തടഞ്ഞില്ല।
Verse 5
अश्रौषमहमूरुस्थो गर्भशय्यागतस्तदा । आसवं मातृवर्गस्थ भगूणां क्षत्रियैर्वथे
ഔർവൻ പറഞ്ഞു— “ഞാൻ ഗർഭശയ്യയിൽ, അമ്മയുടെ തുടയിൽ കിടന്നിരുന്നപ്പോഴേ, ക്ഷത്രിയർ ഭൃഗുക്കളെ വധിച്ച സമയത്ത് അമ്മമാരുടെ കരുണ വിലാപം എനിക്ക് വ്യക്തമായി കേൾക്കാമായിരുന്നു.” ആ യാഗസത്രത്തിൽ, മൂന്ന് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളുടെ മുമ്പിൽ, മഹാമുനി പരാശരൻ നാലാമത്തെ അഗ്നിയെപ്പോലെ ദീപ്തനും ഭയങ്കരനും ആയി പ്രകാശിച്ചു നിന്നു।
Verse 6
संहारो हि यदा लोके भृगूणां क्षत्रियाधमै: । आगर्भोच्छेदनात् क्रान्तस्तदा मां मन्युराविशत्
ഔർവൻ പറഞ്ഞു— “ഈ ലോകത്ത് അധമ ക്ഷത്രിയർ ഭൃഗുവംശത്തിന്റെ സംഹാരം ആരംഭിച്ചു—ഗർഭസ്ഥ ശിശുക്കളെയ്ക്കും തലവെട്ടി വീഴ്ത്തി—അപ്പോൾ എന്റെ ഉള്ളിൽ ക്രോധം കയറിവന്നു.” ശക്തിയുടെ പുത്രൻ പരാശരൻ ആ പരമശുദ്ധ യാഗത്തിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയതുമാത്രം, ഹോമാഗ്നി അത്യന്തം ജ്വലിച്ചു; അതിന്റെ തേജസ്സാൽ സമസ്ത ആകാശവും മഴമേഘങ്ങൾ നീങ്ങിയ ശേഷം സൂര്യപ്രഭ പടരുന്നതുപോലെ പ്രകാശിച്ചു।
Verse 7
सम्पूर्णकोशा: किल मे मातर: पितरस्तथा । भयात् सर्वेषु लोकेषु नाधिजग्मु: परायणम्
ഊർവൻ പറഞ്ഞു—ഗർഭം നിറഞ്ഞിരുന്ന എന്റെ മാതാക്കളും പിതൃഗണവും ഭയത്താൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞു; എങ്കിലും എവിടെയും ശരണം ലഭിച്ചില്ല. അപ്പോൾ വസിഷ്ഠാദി എല്ലാ മുനിമാരും അവിടെ തപോതേജസ്സാൽ ദീപ്തനായ ആ മഹർഷിയെ രണ്ടാമത്തെ സൂര്യനെന്നപോലെ ദർശിച്ചു.
Verse 8
तान् भूगूणां यदा दारान् वक्रिन्नाभ्युपपद्यत । माता तदा दधारेयमूरुणैकेन मां शुभा
ഊർവൻ പറഞ്ഞു—ഭൃഗുക്കളുടെ ഭാര്യമാർക്ക് ഒരു രക്ഷകനും ലഭിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ, എന്റെ ശുഭമയിയായ മാതാവ് എന്നെ തന്റെ ഒരു തുടയിൽ ഒളിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന്, മറ്റുള്ളവർക്ക് ആ സത്രയാഗം സമാപിപ്പിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ ഉദാരബുദ്ധിയായ മഹർഷി അത്രി, ആ സത്രം അവസാനിപ്പിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവിടെ എത്തി.
Verse 9
प्रतिषेद्धा हि पापस्य यदा लोकेषु विद्यते । तदा सर्वेषु लोकेषु पापकृन्नोपपद्यते
ഊർവൻ പറഞ്ഞു—ലോകങ്ങളിൽ പാപത്തെ തടയുന്ന ഒരാൾ എങ്കിലും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും പാപികൾ എല്ലായിടത്തും മേലിടപെടുക സാധ്യമല്ല. അതുപോലെ, ശത്രുഹന്താവായ അർജുനാ, പുലസ്ത്യൻ, പുലഹൻ, ക്രതു, മഹാക്രതു എന്നിവരും രാക്ഷസരുടെ ജീവൻ രക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവിടെ എത്തി.
Verse 10
यदा तु प्रतिषेद्धारं पापों न लभते क्वचित् | तिष्ठन्ति बहवो लोकास्तदा पापेषु कर्मसु
ഊർവൻ പറഞ്ഞു—പാപി ഒരാൾക്ക് എവിടെയും തടയുന്നവനെ ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ, അനേകർ പാപകർമ്മങ്ങളിൽ പതറാതെ നിലകൊള്ളുന്നു. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! രാക്ഷസരുടെ വധം നടക്കുന്നതു കണ്ട പുലസ്ത്യൻ, പാർഥാ, ശത്രുദമനായ പരാശരനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 11
जानन्नपि च यः पापं शक्तिमान् न नियच्छति । ईश: सन् सो$पि तेनैव कर्मणा सम्प्रयुज्यते
ഊർവൻ പറഞ്ഞു—പാപമാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും ശക്തിയുള്ളവൻ അതിനെ തടയാതെ വിടുകയാണെങ്കിൽ, സ്വയം അധിപനായിരുന്നാലും അവനും അതേ കർമത്തിൽ കുടുങ്ങുന്നു. പറയുക, താതാ! നിന്റെ ഈ യാഗം നിർവിഘ്നമായി നടക്കുന്നുണ്ടോ? മകനേ, പിതാവിന്റെ വധത്തെക്കുറിച്ച് ഒന്നുമറിയാത്ത നിർദോഷരായ എല്ലാ രാക്ഷസരെയും കൊന്നിട്ട് നീ സത്യത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നുവോ?
Verse 12
राजभिश्रेश्वरैश्वेव यदि वै पितरो मम । शक्तैर्न शकितास्त्रातुमिष्टं मत्वेह जीवितम्
ഔർവൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ പിതാക്കന്മാരെ ശ്രേഷ്ഠരാജാക്കളും ഭരണാധിപന്മാരും ശക്തിയുണ്ടായിട്ടും ‘ഈ ലോകത്ത് ജീവൻ എല്ലാവർക്കും പ്രിയമാണ്’ എന്നു കരുതി രക്ഷിക്കാനാകാതിരുന്നുവെങ്കിൽ, ഞാനും ഈ സർവ്വലോകങ്ങളോടും ക്രുദ്ധനായിരിക്കുന്നു. അവരെ ശിക്ഷിക്കാനുള്ള ശക്തി എനിക്കുണ്ട്; അതിനാൽ ഈ കാര്യത്തിൽ നിങ്ങളുടെ അപേക്ഷ അനുസരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. (മുതിർന്നവർ പറഞ്ഞു)—കുഞ്ഞേ! ഇങ്ങനെ മഹത്തായ സന്തതി-നാശം വരുത്തുന്നത് നിനക്ക് യോജിച്ചതല്ല. പ്രിയപ്പെട്ടവനേ! ഇത്തരത്തിലുള്ള ഹിംസ തപസ്വികളായ ദ്വിജ ബ്രാഹ്മണരുടെ ധർമ്മമായി ഒരിക്കലും കരുതപ്പെട്ടിട്ടില്ല.
Verse 13
अत एषामहं क़ुद्धो लोकानामी श्वरो हाहम् । भवतां च वचो नालमहं समभिवर्तितुम्
ഔർവൻ പറഞ്ഞു— അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ ഈ ലോകങ്ങളോടു ക്രുദ്ധനായിരിക്കുന്നു—അയ്യോ, അവയുടെ അധിപൻ ഞാനല്ലോ! നിങ്ങളുടെ വാക്ക് അനുസരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. (മുതിർന്നവർ പറഞ്ഞു)—പരാശരാ! ശമം (സംയമം) തന്നെയാണ് പരമധർമ്മം; അതേ ആചരിക്ക. നീ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണനായിട്ടും ഈ അധർമ്മം എന്തിന് ചെയ്യുന്നു?
Verse 14
ममापि चेद् भवेदेवमी श्वरस्य सतो महत् | उपेक्षमाणस्य पुनर्लोकानां किल्बिषाद् भयम्
ഔർവൻ പറഞ്ഞു— ശക്തിയുള്ളവനായിട്ടും ഞാൻ ജനങ്ങളുടെ ഈ മഹാപാപാചാരം ഉദാസീനമായി നോക്കി നിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവരുടെ പാപം മൂലം എനിക്കും ഭയം വരാം. കൂടാതെ, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! ശക്തി സ്ഥാപിച്ച പരിധി നീ ലംഘിക്കരുത്. എന്റെ സന്തതിയെ ഇങ്ങനെ നശിപ്പിക്കുന്നതും നിനക്ക് യോജിച്ചതല്ല.
Verse 15
यश्चायं मन्युजो मेडग्निलोकानादातुमिच्छति । दहेदेष च मामेव निगृहीत: स्वतेजसा
ഔർവൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ ക്രോധത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഈ അഗ്നി ലോകങ്ങളെ പൊതിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഞാൻ അതിനെ നിയന്ത്രിച്ചാൽ, അത് തന്റെ തന്നെ തേജസ്സാൽ എന്നെയേ ദഹിപ്പിച്ച് ഭസ്മമാക്കും. ഹേ വസിഷ്ഠകുലഭൂഷണാ! അന്ന് സംഭവിച്ച ആ ദുരന്തം ശക്തിയുടെ ശാപം കൊണ്ടുതന്നെയായിരുന്നു. അവൻ തന്റെ തന്നെ ദോഷം മൂലം ഈ ലോകം വിട്ട് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി; ഇതിൽ രാക്ഷസർക്കൊന്നും കുറ്റമില്ല.
Verse 16
भवतां च विजानामि सर्वलोकहितेप्सुताम् । तस्माद् विधध्व॑ यच्छेयो लोकानां मम चेश्वरा:
ഔർവൻ പറഞ്ഞു— നിങ്ങൾ സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ക്ഷേമം തന്നെയാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്ന് എനിക്ക് അറിയാം. അതിനാൽ, ഹേ ശക്തിമാന്മാരായ പിതൃഗണേ, ഈ ലോകങ്ങൾക്കും എനിക്കും—ഇരുവർക്കും—ശ്രേയസ്സാകുന്നതു ചെയ്യുക. (മുതിർന്നവർ പറഞ്ഞു)—മുനേ! ഒരു രാക്ഷസനും അവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനല്ലായിരുന്നു; തങ്ങളുടെ തന്നെ കർമഫലമായി അന്ന് അവർ തങ്ങളുടെ മരണത്തെ കണ്ടു.
Verse 17
पितर ऊचु. य एष मन्युजस्तेडग्निलोंकानादातुमिच्छति । अप्सु तं मुज्च भद्रं ते लोका हाप्सु प्रतिष्ठिता:
പിതൃകൾ പറഞ്ഞു—“ഹേ ഔർവാ! നിന്റെ ക്രോധത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ അഗ്നി സർവ്വലോകങ്ങളെയും ഗ്രസിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനെ ജലത്തിൽ വിട്ടുകളയുക. നിനക്കു മംഗളം; ലോകങ്ങൾ ജലത്തിൽ തന്നെയാണ് പ്രതിഷ്ഠിതം. ഈ കാര്യത്തിൽ പരാശരനും വിശ്വാമിത്രനും രാജാവ് കല്മാഷപാദനും വെറും നിമിത്തമാത്രം; നിന്റെ പൂർവ്വികരുടെ മരണത്തിൽ ദൈവം തന്നെയാണ് പ്രധാന കാരണം. ഇപ്പോഴും നിന്റെ പിതാവ് ശക്തി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്ത് അവിടെ ആനന്ദിക്കുന്നു।”
Verse 18
आपोमया: सर्वरसा: सर्वमापोमयं जगत् | तस्मादप्सु विमुञ्चेम॑ क्रोधाग्निं द्विजसत्तम
ഔർവൻ പറഞ്ഞു—“എല്ലാ രസങ്ങളും ജലത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; സമസ്ത ജഗത്തും ജലത്തിന്റെ പരിവർത്തനമെന്നു തന്നെ അറിയപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഈ ക്രോധാഗ്നിയെ ജലത്തിൽ തന്നെ വിട്ടുകളയുക. മഹാമുനി വസിഷ്ഠന്റെ ശക്തിയേക്കാൾ ഇളയ പുത്രന്മാർ—ഹേ മഹാമുനേ—അവർ എല്ലാവരും ദേവന്മാരോടൊപ്പം ആനന്ദത്തോടെ ഏകീഭവിച്ച് മോദിക്കുന്നു।”
Verse 19
अयं तिष्ठतु ते विप्र यदीच्छसि महोदधौ । मन्युजोग्निर्दहन्नापो लोका ह्यापोमया: स्मृता:
ഔർവൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ വിപ്രാ! നിനക്കിഷ്ടമെങ്കിൽ, ഈ ക്രോധജന്യ അഗ്നി ജലത്തെ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മഹാസമുദ്രത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളട്ടെ; കാരണം ലോകങ്ങൾ ജലമയമാണെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ മഹാമുനേ! ഇതെല്ലാം വസിഷ്ഠനു നന്നായി അറിയാം. കൂടാതെ, ഹേ ശക്തിനന്ദനാ, രാക്ഷസസംഹാരാർത്ഥം നടത്തുന്ന ഈ സത്രത്തിൽ നീ വെറും നിമിത്തമാത്രം; അതുകൊണ്ട് ഈ യജ്ഞസത്രം ഉപേക്ഷിക്ക. നിനക്കു മംഗളം; ഈ അധിവേശനം യഥോചിതമായി സമാപിക്കട്ടെ।”
Verse 20
एवं प्रतिज्ञा सत्येयं तवानघ भविष्यति । न चैवं सामरा लोका गमिष्यन्ति पराभवम्
ഔർവൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ അനഘാ! ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ നിന്റെ പ്രതിജ്ഞ സത്യമായിത്തീരും; ദേവന്മാരോടുകൂടിയ ലോകങ്ങൾ നാശത്തിലേക്ക് പോകുകയില്ല. കൂടാതെ, ഹേ വസിഷ്ഠനന്ദനാ, ഈ യജ്ഞത്തിൽ നീ വെറും നിമിത്തമാത്രം. അതുകൊണ്ട് ഈ യജ്ഞസത്രം ഉപേക്ഷിക്ക; നിനക്കു മംഗളം—ഈ അനുഷ്ഠാനം ഇപ്പോൾ യഥോചിതമായി സമാപിക്കട്ടെ।”
Verse 21
वसिष्ठ उवाच ततस्तं क्रोधजं तात और्वोडग्निं वरुणालये । उत्ससर्ज स चैवाप उपयुद्धक्ते महोदधौ
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—“അപ്പോൾ, ഹേ താത പരാശരാ, ഔർവൻ തന്റെ ക്രോധജന്യ അഗ്നിയെ വരുണന്റെ ആലയം ആയ സമുദ്രത്തിൽ വിട്ടുകളഞ്ഞു. അത് ഇന്നും മഹാസമുദ്രത്തിൽ ജലം പാനം ചെയ്തുകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.” ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു—“പുലസ്ത്യനും പരമബുദ്ധിമാനായ വസിഷ്ഠനും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മഹാമുനി ശക്തിപുത്രൻ പരാശരൻ ഉടൻ തന്നെ യജ്ഞസത്രം സമാപിപ്പിച്ചു.”
Verse 22
महद्धयशिरो भूत्वा यत् तद् वेदविदो विदुः । तमग्निमुद्गिरद् वक्त्रात् पिबत्यापो महोदधौ
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—പരാശരാ! വേദവിദഗ്ധർ അറിയുന്ന ആ സത്ത്വം മഹത്തായ ‘അശ്വമുഖ’ രൂപം ധരിച്ചു മഹാസമുദ്രത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അത് തന്റെ വായിൽ നിന്ന് നിരന്തരം അഗ്നി ഉഗിർന്നു മഹാസമുദ്രജലം പാനം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. പിന്നെ സർവ്വരാക്ഷസനാശാർത്ഥം നടത്തപ്പെടുന്ന സത്രത്തിനായി സമാഹരിച്ച അഗ്നിയെ അവർ ഉത്തരദിക്കിൽ ഹിമാലയസമീപമുള്ള മഹാവനത്തിൽ വിട്ടുവിട്ടു.
Verse 23
तस्मात् त्वमपि भद्ठं ते न लोकान् हन्तुमरहसि । पराशर परॉल्लोकान् जानउज्ञानवतां वर
അതുകൊണ്ട് നിനക്കു മംഗളം—നീയും ലോകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കാൻ ഉചിതനല്ല. ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ പരാശരാ! നീ പരലോകതത്ത്വങ്ങൾ അറിയുന്നവൻ; അതിനാൽ സർവ്വജീവികളുടെ സംഹാരം നിനക്കു യോജിക്കുന്നതല്ല. കാരണം ഇന്നും അതേ സ്ഥലത്ത്, ഓരോ പർവ്വകാലത്തും, ആ അഗ്നി വീണ്ടും വീണ്ടും ദൃശ്യമാകുന്നു—രാക്ഷസരെയും വൃക്ഷങ്ങളെയും കല്ലുകളെയും വരെ ഭക്ഷിച്ചു ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്.
Verse 178
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें और्वक्रोधनिवारण-विषयक एक सौ अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവ്വാന്തർഗതമായ ചൈത്രരഥപർവ്വത്തിൽ, ഔർവന്റെ ക്രോധനിവാരണവിഷയക നൂറ്റി എഴുപത്തിയെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 179
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौर्वोपाख्याने एकोनाशीत्यधिकशततमो< ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവ്വത്തിൽ ചൈത്രരഥപർവ്വത്തിലെ ഔർവോപാഖ്യാനത്തിൽ നൂറ്റി എഴുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം.
Verse 180
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौवोपाख्याने अशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവ്വത്തിൽ ചൈത്രരഥപർവ്വത്തിലെ ഔവോപാഖ്യാനത്തിൽ നൂറ്റി എൺപതാം അധ്യായം.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-saṅkaṭa between enforcing kṣatriya protocol (svayaṃvara as a kṣatriya institution) and maintaining dharmic restraint toward brāhmaṇas (non-violability and reverence), even when political honor feels threatened.
The narrative implies that social order depends not only on asserting rights but also on limiting retaliation: dharma operates through boundaries (who may be punished, how far honor-claims may go) and through strategic recourse to legitimate protective institutions (śaraṇa among brāhmaṇas).
No explicit phalaśruti appears in the supplied verses; instead, the chapter functions as narrative meta-commentary by using recognition (Kṛṣṇa and Balarāma identifying the Pāṇḍavas) to signal the epic’s larger providential and dynastic continuity.