Adhyaya 32
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ നാലു യുഗങ്ങളിലായി ജീവിവർഗങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവം, അവരുടെ ദേഹമാനം (ഉത്സേധം/ഉയരം) കൂടാതെ ശേഷി–ബുദ്ധി മുതലായ ഗുണങ്ങൾ യുഗസ്ഥിതിയനുസരിച്ച് എങ്ങനെ മാറുന്നു എന്നതും വിവരിക്കുന്നു. ആസുരീ, സർപ്പ/പന്നഗ, ഗന്ധർവ, പൈശാചീ, യക്ഷ, രാക്ഷസ തുടങ്ങിയ ജന്മഭേദങ്ങൾ പറഞ്ഞ ശേഷം അങ്കുലാധിഷ്ഠിത മാനദണ്ഡങ്ങളാൽ ദേവ–അസുര–മനുഷ്യ ദേഹങ്ങളുടെ താരതമ്യ അളവുകൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. യുഗധർമ്മഹ്രാസത്തോടൊപ്പം ദേഹപ്രമാണവും ശ്രേഷ്ഠതയും (ബുദ്ധ്യതിശയം) കുറയുന്നതും വ്യത്യാസപ്പെടുന്നതും കാണിച്ച്, മൃഗങ്ങൾ, ആനകൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ എന്നിവയുടെ അളവുകളും സ്പർശിച്ച്, ചതുര്യുഗ സിദ്ധാന്തത്തെ ലോകത്തിലെ ദൃശ്യരൂപങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत / आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിലെ വായുപ്രോക്ത പൂർവഭാഗത്തിന്റെ ദ്വിതീയ അനുഷംഗപാദത്തിൽ ‘ചതുര്യുഗാഖ്യാനം’ എന്ന ഏകത്രിംശത്തമ അധ്യായം. സൂതൻ പറഞ്ഞു—യുഗങ്ങളിൽ ജനിക്കുന്ന പ്രജകളെ എന്നിൽ നിന്നു കേൾക്കുക: ആസുരീ, സർപ്പ, ഗന്ധർവ, പൈശാചീ, യക്ഷ-രാക്ഷസീ।
Verse 2
यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् / पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः
അവർ ഏത് യുഗത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, അവരുടെ ആയുസ്സ് എത്ര—അത് ഞാൻ പറയും. പിശാചർ, അസുരർ, ഗന്ധർവർ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ, പന്നഗർ (നാഗർ) മുതലായവർ।
Verse 3
परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे / षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्
കൃതയുഗത്തിൽ അവർ പരിനാഹത്തിലും ഉയരത്തിലും തുല്യമായി ജനിക്കുന്നു; ദേവജന്മങ്ങളായ എട്ട് വർഗങ്ങളുടെ ഉയരം തൊണ്ണൂറ്റാറ് അങ്കുലം.
Verse 4
स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् / एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते
സ്വന്തം അങ്കുല-പ്രമാണം, പോഷണത്താൽ പൂർണ്ണമായതിനെ ആശ്രയിച്ച് അവർ അളവ് നിശ്ചയിക്കുന്നു; അതെയാണു അവരുടെ സ്വാഭാവിക പ്രമാണമെന്ന് കരുതുന്നു।
Verse 5
मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह / देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्
ഇവിടെ സന്ധ്യാംശ യുഗങ്ങളിൽ നിലവിലുള്ള മനുഷ്യരുടെ (പ്രമാണം) ഇങ്ങനെ; ദേവ-അസുരരുടെ പ്രമാണം ഏഴ്-ഏഴ് അങ്കുലം വീതം കുറഞ്ഞുപോയി।
Verse 6
अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् / देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्
വിരലുകളുടെ പൂർണ്ണ നൂറിനും മേലെ അമ്പത്തെട്ട്—ഇതാണ് ദേവാസുരന്മാരുടെ ഉയരപ്രമാണമെന്ന് കലിയുഗജനങ്ങൾ സ്മരിക്കുന്നു।
Verse 7
चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः / स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्
കലിയുഗത്തിലെ അങ്കുലമാപത്തിൽ ഇത് നാല് കൂടെ എൺപത് (84) എന്നു പറയുന്നു; സ്വന്തം അങ്കുലപ്രമാണത്തിൽ പാദം മുതൽ ശിരസ്സ് വരെ മേലോട്ടു അളക്കുന്നു।
Verse 8
इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके / सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह
ഇങ്ങനെ മനുഷ്യന്റെ ഉയരം ഇവിടെ യുഗങ്ങളുടെ അംശപ്രകാരം കുറയുന്നു—കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതുമായ എല്ലാ യുഗകാലങ്ങളിലും.
Verse 9
स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः / आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः
സ്വന്തം അങ്കുലപ്രമാണത്തിൽ മനുഷ്യൻ എട്ട് താളം എന്നു പറയുന്നു; പാദതലം മുതൽ ശിരസ്സ് വരെ അളക്കുന്നവൻ ഒൻപത് താളം ആകുന്നു।
Verse 10
संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते / गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्
ബാഹുക്കൾ സംഹതമായി മുട്ടുവരെ എത്തുന്നവൻ ദേവന്മാരാലും പൂജ്യനാകുന്നു; കൂടാതെ പശു, കുതിര, ആന, എരുമ മുതലായ സ്ഥിരപ്രായ ജീവികളിലും അത് ശ്രേഷ്ഠമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।
Verse 11
कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे / षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै
ഈ കർമമാനത്താൽ യുഗം യുഗമായി ഹ്രാസവും വർദ്ധിയും അറിയപ്പെടുന്നു; പശുക്കളുടെ കകുദം (കൂമ്പ്) നിശ്ചയമായി എഴുപത്താറ് അങ്കുല ഉയരമെന്ന് പറയുന്നു.
Verse 12
अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः / अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना
ആനകളുടെ ഉയരം പൂർണ്ണം എട്ടുനൂറ് അങ്കുലമെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു; കൂടാതെ (മറ്റൊരു മാനമായി) ആയിരം അങ്കുലം, എന്നാൽ നാല്പത് അങ്കുലം കുറച്ച്.
Verse 13
पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः / मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः
വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഉയരം അമ്പത് യവമെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു; മനുഷ്യശരീരത്തിന്റെ വിന്യാസം (സന്നിവേശം) എങ്ങനെയാണോ, അത് (അടുത്തതായി) വിവരിക്കുന്നു.
Verse 14
तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् / बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते
തത്ത്വദർശനത്തിലൂടെ ദേവന്മാരുടെ ആ ലക്ഷണം ദൃശ്യമാകുന്നു; ബുദ്ധിയുടെ അതിശയത്തോടെ യുക്തമായ ദേഹമാണ് ദേവന്മാരുടെ കായം എന്നു പറയുന്നു.
Verse 15
तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते / इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः
അതുപോലെ അതിശയത്തോടെ യുക്തമായ മനുഷ്യന്റെ ദേഹവും ‘കായം’ എന്നു പറയുന്നു; ഇങ്ങനെ ദിവ്യ-മാനുഷ ഭാവങ്ങൾ എല്ലാം വിവരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 16
पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः / गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः
മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, എല്ലാ സ്ഥാവരങ്ങളിലും—ഗാവുകൾ, ആട്-ചെമ്മരിയാട്, അശ്വങ്ങൾ, ഹസ്തികൾ, പക്ഷികൾ, പർവ്വതങ്ങൾ മുതലായവ എല്ലാം ഉണ്ട്।
Verse 17
उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः / देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः
ഇവിടെ യജ്ഞീയ കർമങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നവർ, അവർ വീണ്ടും ദേവസ്ഥാനങ്ങളിൽ അതേ രൂപത്തിൽ തന്നെ ജനിക്കുന്നു।
Verse 18
यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः / तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः
ദേവന്മാരുടെ ശുഭമൂർത്തികൾ അവരുടെ ആശയവും അനുഭവഭോഗവും അനുസരിക്കുന്നതുപോലെ, സ്ഥാവര-ജംഗമ ജീവികളും അവരുടെ രൂപത്തിന് അനുയോജ്യമായ അളവുകളോടെ (പ്രമാണത്തോടെ) ഉണ്ടാകുന്നു।
Verse 19
मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे / अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च
അവിടെ മനോഹരമായ ഭാവങ്ങളാൽ അവർ സന്തോഷത്തോടെ പ്രാപിച്ചു; അതുകൊണ്ട് ഇനി ഞാൻ ശിഷ്ടന്മാരെയും സത്പുരുഷന്മാരെയും സാധുക്കളെയും വിവരിക്കുന്നു।
Verse 20
सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत / साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते
‘സത്’ എന്നത് ബ്രഹ്മന്റെ ശബ്ദമാണ്; ആ ‘സത്’ ഉള്ളവർ ബ്രഹ്മനോടുള്ള സമജാതീയതകൊണ്ട് ‘സന്തർ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 21
दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः
ദശാത്മക വിഷയങ്ങളിലും അഷ്ടലക്ഷണ കാരണത്തിലും നിലകൊണ്ടിട്ടും ക്രോധിക്കാതെയും തൃഷ്ണിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവർ—അവരാണ് ജിതാത്മാക്കൾ എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു.
Verse 22
सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च / ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः
സാമാന്യധർമ്മങ്ങളിലും പ്രത്യേകധർമ്മങ്ങളിലും ബ്രാഹ്മണ-ക്ഷത്രിയ-വൈശ്യർ യുക്തരാകുന്നതിനാൽ, അവർ ‘ദ്വിജാതികൾ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 23
वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः / श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते
വർണാശ്രമധർമ്മത്തിൽ യുക്തനായി സ്വർഗ്ഗഗതിയിൽ സുഖത്തോടെ ചരിക്കുന്നവൻ, ശ്രൗത-സ്മാർത്തധർമ്മജ്ഞാനത്താൽ ‘ധർമ്മജ്ഞൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 24
विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः / गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते
വിദ്യാസാധനയാൽ ഗുരുഹിതം കാക്കുന്ന ബ്രഹ്മചാരി ‘സാധു’; ഗൃഹകാര്യസാധനയാൽ ഗൃഹസ്ഥനും ‘സാധു’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 25
साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः / यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्
അരണ്യത്തിൽ തപസ്സിന്റെ സാധനയാൽ വൈഖാനസൻ ‘സാധു’ എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു; യോഗസാധനയാൽ പരിശ്രമിക്കുന്ന യതിയും ‘സാധു’ എന്നു സ്മൃതമാണ്.
Verse 26
एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः / गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा
ഇങ്ങനെ ആശ്രമധർമ്മങ്ങളുടെ ആചരണമൂലം തന്നെയാണ് സാദുക്കൾ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്—ഗൃഹസ്ഥൻ, ബ്രഹ്മചാരി, വാനപ്രസ്ഥൻ, യതിയും.
Verse 27
अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः / अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः
അപ്പോൾ ദേവന്മാരുമല്ല, പിതൃക്കളുമല്ല, മുനിമാരുമല്ല, മനുഷ്യരുമല്ല—ഭിന്നദർശികൾ ‘ഇതാണ് ധർമ്മം, ഇതല്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് വിധിയെ കണ്ടെത്തുന്നു.
Verse 28
धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ / कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्
ഇവിടെ ‘ധർമ്മ’ ‘അധർമ്മ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളും ക്രിയാരൂപമാണെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു; കുശലവും അകുശലവും ആയ കര്മ്മങ്ങളെയാണ് ഇവിടെ ധർമ്മാധർമ്മമായി സ്മരിക്കുന്നത്.
Verse 29
धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः / अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते
‘ധൃ’ ധാതുവിന്റെ അർത്ഥം ധാരണയും ധൃതിയും എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; ധാരണയില്ലാത്തതും മഹത്ത്വമില്ലാത്തതും ‘അധർമ്മം’ എന്നും പറയുന്നു.
Verse 30
अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते / अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते
ആചാര്യർ ഉപദേശിക്കുന്നത്: ധർമ്മം ഇഷ്ടഫലം പ്രാപിപ്പിക്കുന്നു; അധർമ്മം അനിഷ്ടഫലം നൽകുന്നു—ഇതും ആചാര്യോപദേശം തന്നെയാണ്.
Verse 31
वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः / सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते
വൃദ്ധരും ലോഭരഹിതരും ആത്മസംയമമുള്ളവരും കപടമില്ലാത്തവരും, സമ്യക് വിനീതരും ഋജുസ്വഭാവികളും ആയവരെയേ ജനങ്ങൾ ആചാര്യരെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു.
Verse 32
स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि / आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते
യാൾ സ്വയം ആചാരം അനുഷ്ഠിക്കുകയും ആചാരം സ്ഥാപിക്കുകയും, ശാസ്ത്രങ്ങളെ സമാഹരിച്ച് പഠിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—അതിനാലാണ് അവൻ ‘ആചാര്യൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
Verse 33
धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः / दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्
ധർമ്മജ്ഞർ നിർദേശിച്ച ധർമ്മം ദ്വിജർക്കു രണ്ടുവിധം—ശ്രൗതവും സ്മാർത്തവും. ശ്രൗതധർമ്മത്തിന്റെ ലക്ഷണവും ദാരാ (പത്നി)യും അഗ്നിഹോത്രവും എന്ന ബന്ധം മൂലം ദ്വിവിധമാണെന്ന് പറയുന്നു.
Verse 34
स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः / पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्
സ്മാർത്തധർമ്മം വർണാശ്രമാചാരങ്ങൾ, യമങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ എന്ന രൂപത്തിൽ സ്മൃതിയിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ശ്രൗതധർമ്മത്തെ ഇവിടെ പൂർവന്മാർക്ക് അറിയിച്ച് സപ്തർഷികൾ പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 35
ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः / मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ
ഋക്, യജുസ്, സാമം—ഇവ ശ്രുതി; ബ്രഹ്മന്റെ അംഗങ്ങൾ. കഴിഞ്ഞ മന്വന്തരത്തിലെ ആചാരങ്ങൾ സ്മരിച്ച് മനു അവയെ പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 36
तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः / स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते
അതുകൊണ്ട് സ്മാർത്തധർമ്മം വർണ്ണാശ്രമങ്ങളെ വിഭജിക്കുന്നതാണ്; ഈ വൈവിധ്യമാർന്ന ധർമ്മം തന്നെയാണ് ഇവിടെ ‘ശിഷ്ടാചാരം’ എന്നു പറയുന്നത്।
Verse 37
शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते / मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः
‘ശേഷ’ എന്ന പദം ‘ശിഷ്ട’ എന്നർത്ഥം; ശേഷിക്കുന്നവരെ ശിഷ്ടർ എന്നു വിളിക്കുന്നു. മന്വന്തരങ്ങളിൽ ധാർമ്മികരായ ശിഷ്ടർ ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 38
मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् / धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते
മനുവും സപ്തർഷികളും—ലോകസന്തതി തുടരാൻ—ധർമ്മാർത്ഥം നിലകൊള്ളുന്നവരെ തന്നെയാണ് ശിഷ്ടർ എന്നു വിളിക്കുന്നത്।
Verse 39
मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः / तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे
മനു മുതലായ ശിഷ്ടർ—ഞാൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞവർ—അവർ ആചരിച്ച ധർമ്മം യുഗം യുഗമായി ശരിയായി നിലനിൽക്കുന്നു।
Verse 40
त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा / शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः
ത്രയീ (വേദം), വാർത്താ, ദണ്ഡനീതി, ഇജ്യാ, വർണ്ണാശ്രമങ്ങൾ—ഇവയെ ശിഷ്ടരും മനുവും വീണ്ടും വീണ്ടും ആചരിക്കുന്നു।
Verse 41
पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः / दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया
പൂർവ്വന്മാർ അനുഷ്ഠിച്ചതിനാൽ സാത്ത്വികമായ ശിഷ്ടാചാരം ഇതാണ്—ദാനം, സത്യം, തപസ്, ജ്ഞാനം, വിദ്യ, ഇജ്യ (പൂജ), തീർത്ഥഗമനം, ദയ।
Verse 42
अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् / शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै
ഈ എട്ട് ചര്യകളാണ് ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ലക്ഷണം; കാരണം ശിഷ്ടർ ഇതേ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു—മനുവും, തീർച്ചയായും സപ്തർഷികളും.
Verse 43
मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः / विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते
എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും ശിഷ്ടാചാരം ഇങ്ങനെ തന്നെ സ്മൃതമാണ്. ശ്രവണത്തിലൂടെ (ശ്രുതി) അറിയപ്പെടുന്നത് ‘ശ്രൗതം’; സ്മരണത്തിലൂടെ (സ്മൃതി) അറിയപ്പെടുന്നത് ‘സ്മാർത്തം’ എന്നു പറയുന്നു.
Verse 44
इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः / प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्
ശ്രൗതധർമ്മം ഇജ്യയും വേദവും ആധാരമാക്കുന്നതാണ്; സ്മാർത്തധർമ്മം വർണാശ്രമത്തെ ആധാരമാക്കുന്നതാണ്. ഇനി ഇവിടെ ധർമ്മത്തിന്റെ ലക്ഷണമായ ഉപാംഗങ്ങളും ഞാൻ പറയും.
Verse 45
दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति / यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्
കണ്ട യാഥാർത്ഥ്യം ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ മറയ്ക്കാതെ, സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നെ പറയുന്നത്—ഇതാണ് സത്യത്തിന്റെ ലക്ഷണം.
Verse 46
ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च / इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्
ബ്രഹ്മചര്യം, ജപം, മൗനം, നിരാഹാരം—ഇവയാണ് തപസ്സിന്റെ രൂപം; അത് എപ്പോഴും അത്യന്തം ഘോരവും ദുഷ്കരവും.
Verse 47
पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा / ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते
പശുക്കൾ, ദ്രവ്യ-ഹവിഷ്യങ്ങൾ, ഋക്-സാമ-യജുസ് മന്ത്രങ്ങൾ, ഋത്വിജർ, ദക്ഷിണ—ഇവയുടെ സംഗമം ‘യജ്ഞം’ എന്നു പറയുന്നു.
Verse 48
आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च / प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता
എല്ലാ ജീവികളിലും ആത്മവത് ഭാവം വച്ച്, ഹിത-അഹിതങ്ങളിൽ സമദൃഷ്ടിയോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്—ഇതെയാണ് പൂർണ്ണ ‘ദയ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നത്.
Verse 49
आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च / वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता
അപമാനിക്കപ്പെട്ടാലും അടിക്കപ്പെട്ടാലും, അവൻ അപമാനിക്കുകയില്ല, ഹിംസിക്കുകയില്ല; വാക്ക്-മനം-കർമ്മം കൊണ്ട് സഹിക്കുന്നു—ഈ തിതിക്ഷയെയാണ് ‘ക്ഷമ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നത്.
Verse 50
स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे / परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते
യജമാനൻ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നതായാലും, കലഹത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതായാലും—പരധനം എടുക്കാതിരിക്കുക ‘അലോഭം’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 51
मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् / निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते
മൈഥുനാചാരം ചെയ്യാതിരിക്കുക, ചിന്തിക്കാതിരിക്കുക, വ്യർത്ഥവാക്കുകൾ പറയാതിരിക്കുക—ഇന്ദ്രിയനിവൃത്തിയേ ബ്രഹ്മചര്യം; അതേ അഖണ്ഡതപസ്സെന്ന് പറയുന്നു.
Verse 52
आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै / मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्
ഇവിടെ സ്വന്തം കാര്യമോ മറ്റുള്ളവരുടെ കാര്യമോ എന്ന പേരിൽ പോലും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അസത്യകർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടാൻ അനുവദിക്കാത്തവൻ—ഇതാണ് ശമത്തിന്റെ ലക്ഷണം.
Verse 53
दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते
ദശാത്മക വിഷയങ്ങളിലും അഷ്ടലക്ഷണ കാരണങ്ങളിലും തടസ്സം വന്നാലും ക്രോധിക്കാത്തവൻ—അവനെയാണ് ജിതാത്മാവ് എന്നു കരുതുന്നത്.
Verse 54
यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् / तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्
ന്യായമായി ലഭിച്ച ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ദ്രവ്യം, അതിന് യോഗ്യനായ ഗുണവാനെക്കു നൽകുക—ഇതാണ് ദാനത്തിന്റെ ലക്ഷണം.
Verse 55
दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् / तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये
ദാനം മൂന്നു വിധം—കനിഷ്ഠം, മധ്യമം, ജ്യേഷ്ഠം. അതിൽ ജ്യേഷ്ഠദാനം പരമശ്രേയസ് (നൈശ്രേയസം) നൽകുന്നു; കനിഷ്ഠദാനം സ്വാർത്ഥസിദ്ധിക്കായാണ്.
Verse 56
कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः / श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः
സകലഭൂതങ്ങളോടും കരുണയോടെ നടക്കുന്ന യുക്തമായ വിഭജനം മധ്യമമാർഗം; ശ്രുതി-സ്മൃതികൾ വിധിച്ച ധർമ്മം വർണാശ്രമാത്മകമാണ്.
Verse 57
शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः / अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्
ശിഷ്ടാചാരത്തിന് വിരുദ്ധമല്ലാത്തതും സത്സാധുക്കൾ അംഗീകരിക്കുന്നതുമായ ധർമ്മം; അനിഷ്ടങ്ങളിൽ ദ്വേഷമില്ലായ്മയും ഇഷ്ടത്തെ അഭിനന്ദിക്കലും.
Verse 58
प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता / संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह
പ്രീതി, താപം, വിഷാദം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള വിരമിക്കൽ വിരക്തത; സന്ന്യാസം എന്നത് കർമ്മങ്ങളുടെ ന്യാസം—ചെയ്തതും ചെയ്യാത്തതും ഉൾപ്പെടുത്തി.
Verse 59
कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते / व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने
കുശലവും അകുശലവും രണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിനെ ‘ന്യാസം’ എന്നു പറയുന്നു; പ്രകടമാകുന്ന പ്രത്യേകതകൾ ഈ അചേതന വികാരത്തിലേ ഉള്ളൂ.
Verse 60
चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते / प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्
ചേതനയും അചേതനവും വേറെയെന്ന വിവേകം ‘ജ്ഞാനം’ എന്നു പറയുന്നു; ധർമ്മത്തിന്റെ ഉപാംഗങ്ങളുടെ ലക്ഷണം ഇതുതന്നെയെന്ന് സ്മൃതി പറയുന്നു.
Verse 61
ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः
ധർമ്മതത്ത്വം അറിഞ്ഞ ഋഷികൾ മുൻപ് സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ പറഞ്ഞ വിധിയെ, അതേ മന്വന്തരവിധി ഞാൻ ഇവിടെ നിങ്ങളോട് വിവരിക്കുന്നു।
Verse 62
तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि / प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते
അതുപോലെ ചാതുർഹേത്രവും ചാതുർവിദ്യയും സംബന്ധിച്ചും—ഓരോ മന്വന്തരത്തിലും ശ്രുതി (വേദപരമ്പര) വ്യത്യസ്തമായി നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 63
ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् / आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्
ഋക്, യജുസ്, സാമം—അതുപോലെ ഓരോ ദേവതയ്ക്കും അനുയോജ്യമായ പാഠങ്ങളും—ഭൂതസംപ്ലവം (പ്രളയം) വരെ നിലനിൽക്കും; ഒരൊറ്റ ‘ശതരുദ്രീയം’ മാത്രം ഒഴിവാകുന്നു।
Verse 64
विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते / द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च
ഹൈത്രവിധിയും സ്തോത്രവും മുൻപുപോലെ തന്നെ തുടരുന്നു—ദ്രവ്യസ്തോത്രം, ഗുണസ്തോത്രം, ഫലസ്തോത്രം എന്നിവയും അതുപോലെ।
Verse 65
चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् / मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये
ഇത് നാലാമത്തെ ‘ആഭിജനക’ സ്തോത്രം—ഇത് നാലുവിധം—എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും, അവിടെ ഏതു ദേവന്മാർ ഉണ്ടോ അവരുടെ പ്രകാരം (പ്രവർത്തിക്കുന്നു)।
Verse 66
प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् / एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा
അവർക്കായി ബ്രഹ്മാവ് നാലുവിധ സ്തോത്രം പ്രചരിപ്പിക്കുന്നു. അതുപോലെ മന്ത്രഗണങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവവും നാലുവിധമാണ്.
Verse 67
अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् / ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्
ഇവിടെ വേദങ്ങളിൽ അഥർവ, ഋഗ്, യജുസ്, സാമം—ഓരോന്നും വേറേവേറെയാണ്. തപസ്സിൽ ദഹിക്കുന്ന ഋഷിമാരുടെ ഉഗ്രതപസ് അത്യന്തം ദുഷ്കരം.
Verse 68
मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह / असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा
ഇവിടെ മുൻ മന്വന്തരങ്ങളിൽ മന്ത്രങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അസന്തോഷം, ഭയം, ദുഃഖം, സുഖം, ശോകം—ഇവയിൽ നിന്നു അവ അഞ്ചുവിധമായി ഉദ്ഭവിച്ചു.
Verse 69
ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया / ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः
ഋഷിമാർക്ക് ‘താരക’ എന്ന പേരിലുള്ള ദർശനം യദൃച്ഛയായി ലഭിച്ചു. ഋഷികളുടെ ഋഷിത്വം എന്തെന്നത് ഞാൻ ഇവിടെ ലക്ഷണങ്ങളോടെ പറയും.
Verse 70
अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते / अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्
അതീതവും അനാഗതവും സംബന്ധിച്ച് ഋഷി അഞ്ചുവിധമായി പറയപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് അവിടെ ഋഷികളുടെ ആർഷ-സമുദ്ഭവം ഞാൻ വിവരിക്കും.
Verse 71
गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा / अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये
ഗുണസാമ്യത്തിൽ സർവസംപ്രളയം സംഭവിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ വേദങ്ങളും അവിഭക്തമായി നിലകൊള്ളുന്നു—അവസ്ഥ അനിർദ്ദേശ്യവും തമോമയവുമാകുന്നു.
Verse 72
अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते / चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते
അത് ആദ്യം ബുദ്ധിയില്ലാതെയേ ചൈതന്യാർത്ഥത്തിൽ പ്രവൃത്തിയിലാകൂ; എന്നാൽ ചൈതന്യവും ബുദ്ധിയും മുൻപുണ്ടെങ്കിൽ, ചൈതന്യം തന്നെയാണ് അതിനെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നത്.
Verse 73
प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे / चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्
അവ രണ്ടും ജലത്തിൽ മീനും ജലവും പോലെ ഒരുമിച്ച് പ്രവൃത്തിയിലാകുന്നു; ചൈതന്യാധിഷ്ഠിതമായ സത്ത്വം ഗുണാത്മകമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
Verse 74
कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते / विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च
കാരണത്വം കൊണ്ടു അതിന്റെ കാര്യം അപ്പോൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; വിഷയം വിഷയിത്വം കൊണ്ടും, അർത്ഥം അർത്ഥത്വം കൊണ്ടും അതുപോലെ തന്നെ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
Verse 75
कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः / संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः
പ്രാപ്യമായ കാലം മൂലം കരണമയമായ ഭേദങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അപ്പോൾ മഹത് മുതലായ തത്ത്വങ്ങൾ ക്രമമായി വ്യക്തമായി സിദ്ധിക്കുന്നു.
Verse 76
महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च / भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्
മഹത്തത്ത്വത്തിൽ നിന്നു അഹങ്കാരം ഉദിച്ചു; അതിൽ നിന്നു ഭൂതങ്ങളും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഭൂതങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ ഭൂതഭേദങ്ങൾ പരസ്പരം ജനിച്ചു.
Verse 77
संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत / यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि
കാര്യ-കരണങ്ങളാൽ സമ്പൂർണ്ണനായ അവൻ ഉടൻ തന്നെ പ്രവർത്തിച്ചു; ജ്വലിക്കുന്ന അങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ചിങ്ങങ്ങൾ ഒരേ ക്ഷണത്തിൽ പിറക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 78
तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् / यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते
അതുപോലെ കാരണത്തിൽ നിന്ന് ഒരേ ക്ഷണത്തിൽ ക്ഷേത്രജ്ഞർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ഇരുട്ടിൽ ഖദ്യോതം (മിന്നാമിനുങ്ങ്) പെട്ടെന്ന് കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ.
Verse 79
तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् / स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत
അതുപോലെ അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ഖദ്യോതംപോലെ ജ്വലിച്ച് അവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ആ മഹാൻ ശരീരസഹിതമായി, ഇവൻ പ്രവർത്തിച്ച അതേ സ്ഥലത്ത് തന്നെ നിലകൊണ്ടു.
Verse 80
तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः / महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते
അവിടെയേ ദ്വാരശാലയുടെ മുഖത്ത് ആ വിഭു, വിജ്ഞാനി, നിലകൊണ്ടു. എന്നാൽ മഹത്തത്ത്വം തമസ്സിന്റെ അപ്പുറം, തന്റെ പ്രത്യേകതകൊണ്ട് തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു.
Verse 81
तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः / बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा
അവിടെയേ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ആ വിദ്വാനെക്കുറിച്ച് ‘തമസ്സിന്റെ അന്തം’ എന്ന ശ്രുതി പറയുന്നു; വിവർത്തമാനമായ ബുദ്ധി നാലുവിധമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 82
ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् / सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै
ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഐശ്വര്യം, ധർമ്മം—ഇവ നാലും മനുഷ്യനിൽ സഹജസിദ്ധങ്ങളാണെന്ന് അറിയണം.
Verse 83
स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते / अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा
ആ മഹാത്മാവ് ശരീരത്തിന്റെ വിവർത്തം മൂലം ‘സിദ്ധി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; കാരണം അവൻ എല്ലാവരിലും അന്തർയാമിയായി അനുഷയിക്കുന്നു—അവൻ തന്നെയാണ് ക്ഷേത്രജ്ഞനും.
Verse 84
पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते / यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै
‘പുരി’യിൽ വസിക്കുന്നതിനാൽ അവൻ പുരുഷൻ; ക്ഷേത്രത്തെ അറിയുന്നതിനാൽ അവൻ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്നു പറയുന്നു; ബുദ്ധിയോടൊപ്പം അന്തർശയിക്കുന്നതിനാൽ അവൻ ബോധസ്വരൂപൻ തന്നേ.
Verse 85
संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् / एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः
സമ്പൂർണ്ണ സിദ്ധിക്കായി അവൻ വ്യക്ത-അവ്യക്തമായ അചേതനത്തെയും പരിവേഷ്ടിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ വിപുലമായ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ക്ഷേത്രജ്ഞാനത്തോടു സംയുക്തനാണ്.
Verse 86
विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् / परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्
വിവൃത്തി സമയത്ത് ആ ഋഷി സ്വയം ബുദ്ധിയാൽ അവ്യക്തമായ പരമതത്ത്വത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു; പരമത്തെ ‘ഋഷയതി’ ചെയ്യുന്നതിനാൽ അവന്റെ പരമർഷിത്വം പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 87
गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः / यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता
ഗതിഅർത്ഥമുള്ള ‘ഋഷ്’ ധാതുവിൽ നിന്നാണ് ആദ്യം ‘നിർവൃതി’ എന്ന നാമം; അവൻ സ്വയം ഭവിച്ചതിനാൽ ‘ഋഷിതാ’ എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 88
ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः / यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः
ഈശ്വരനിൽ നിന്നു സ്വയം ഉദ്ഭവിച്ച ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രന്മാർ; അവർ ജനിക്കുമ്പോൾ ആ മഹത്തായ പരതത്ത്വം എല്ലാടവും പരിവ്യാപ്തമായി.
Verse 89
यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः / तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना
അവർ ധീരന്മാർ മഹത്തായവനെ എല്ലാടവും ഗുണങ്ങളാൽ ‘ഋഷന്തി’ (പ്രകാശിപ്പിച്ചു സ്തുതിക്കുന്നു); അതുകൊണ്ട് ബുദ്ധിയുടെ പരമദർശി അവരെ ‘മഹർഷികൾ’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 90
ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै / अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः
അവർ ഈശ്വരന്മാരുടെ പുത്രന്മാർ—മാനസവും ഔരസവും; അവർ അഹങ്കാരത്തെയും തപസ്സിനെയും ‘ഋഷന്തി’ (നിയന്ത്രിച്ചു ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു), ഋഷിത്വം പ്രാപിച്ചവർ.
Verse 91
तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् / ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः
അതുകൊണ്ട് ആ സപ്തർഷിമാർ ഭൂതാദിയിൽ തത്ത്വദർശനത്താൽ പ്രസിദ്ധരായി. ‘ഋഷിപുത്രർ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഋഷീകർ മൈഥുനത്തിൽ നിന്നുള്ള ഗർഭജന്യരായി പറയുന്നു.
Verse 92
तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः / सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः
ആ മഹൗജസ്സുള്ള ഋഷിമാർ തന്മാത്രകളെയും സത്യത്തെയും അന്വേഷിക്കുന്നു. ആ സപ്തർഷിമാർ പരമസത്യത്തിന്റെ ദർശകരാണ്.
Verse 93
ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः
ഋഷീകരുടെ പുത്രന്മാർ ‘ഋഷിപുത്രകർ’ എന്നു അറിയപ്പെടണം. കാരണം അവർ ഋതം (ധർമ്മസത്യ)യും തത്ത്വപരമായ പ്രത്യേകതകളും അന്വേഷിക്കുന്നു.
Verse 94
तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् / अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च
അതുകൊണ്ട് ആ സപ്തർഷിമാരും ശ്രുതിയുടെ പരമദർശനത്താൽ (ഈ തത്ത്വങ്ങളെ) ദർശിക്കുന്നു—അവ്യക്താത്മ, മഹാനാത്മ, അഹങ്കാരാത്മ എന്നിവയും.
Verse 95
भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते / इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु
ഭൂതാത്മയും ഇന്ദ്രിയാത്മയും—ഇതാണ് അവരുടെ ജ്ഞാനം എന്നു പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇവ ഋഷിജാതികളാകുന്നു; ഇനി അവയുടെ അഞ്ചു നാമങ്ങൾ കേൾക്കുക.
Verse 96
भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः / मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश
ഭൃഗു, മരീചി, അത്രി, അങ്ഗിരസ്, പുലഹ, ക്രതു, മനു, ദക്ഷൻ, വസിഷ്ഠൻ, പുലസ്ത്യൻ—ഇവരാണ് ആ പത്ത് (മഹർഷികൾ).
Verse 97
ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः / परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः
ഇവർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച സ്വയം ഈശ്വരസ്വരൂപർ; പരമത്വംകൊണ്ട് ഋഷികളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ ‘മഹർഷികൾ’ ആകുന്നു.
Verse 98
ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत / काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा
ഇവർ ഈശ്വരന്മാരുടെ പുത്രന്മാരായ ഋഷികൾ—അവരെ അറിയുക: കാവ്യൻ (ശുക്രൻ), ബൃഹസ്പതി, കശ്യപൻ, വ്യവൻ.
Verse 99
उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा / कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः
ഉതഥ്യൻ, വാമദേവൻ, അപാസ്യൻ, ഉശിജൻ; കർദമൻ, വിശ്രവൻ, ശക്തി; കൂടാതെ വാലഖില്യരും അർവതനും.
Verse 100
इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः / ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत
ഇങ്ങനെ ഈ ഋഷികളെ പ്രസ്താവിച്ചു; തപസ്സിലൂടെ ഋഷിത്വം പ്രാപിച്ചവർ. ഇനി ഗർഭജന്മമായ ഋഷിപുത്രന്മാരെയും ഋഷികമാരെയും അറിയുക.
Verse 101
वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च / ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः
വത്സരൻ, നഗൃഹൂ, ഭരദ്വാജൻ; അതുപോലെ ഋഷി ദീർഘതമാ, ബൃഹദുക്തൻ, ശരദ്വതൻ—ഇവരും പ്രസിദ്ധർ.
Verse 102
वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः / दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा
വാജശ്രവാ, ശുചി, വശ്യാശ്വ, പരാശരൻ; കൂടാതെ ദധീചി, ശംശപൻ, രാജാ വൈശ്രവണൻ—ഇവരും എണ്ണപ്പെടുന്നു.
Verse 103
इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः / ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः
ഇങ്ങനെ ഇവരെ ഋഷികർ എന്നു പറഞ്ഞു; അവർ സത്യദർശനമായ ഋഷിത്വത്തിലേക്ക് എത്തിയവർ. അവർ ഈശ്വരസ്വരൂപ ഋഷികളും ഋഷികരുമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 104
एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत / भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि
ഇവർ എല്ലാവരും മന്ത്രകർത്താക്കളാണ്—സമ്പൂർണ്ണമായി, ശ്രോതാക്കളേ, അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക. ഭൃഗു, കാവ്യൻ, പ്രചേതസ്, ആത്മവാനായ ഋചീകനും (അവരിൽ) ഉൾപ്പെടുന്നു.
Verse 105
और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा / आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ
കൂടാതെ ഔർവൻ, ജമദഗ്നി, വിദ, സാരസ്വതൻ; അതുപോലെ ആർഷ്ടിഷേണൻ, യുധാജി, വീതഹവ്യൻ, സുവർച്ചസ്—ഇവരും (മന്ത്രകർത്താക്കൾ).
Verse 106
वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ / एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः
വൈന്യ പൃഥു, ദിവോദാസ, ബാധ്യശ്വ, ഗൃത്സ, ശൗനകൻ—മന്ത്രവിദ്യയിൽ പ്രസിദ്ധരായ ഭൃഗുവംശീയരായി ഇവർ പത്തൊമ്പത് പേർ എന്നു സ്മൃതികൾ പറയുന്നു.
Verse 107
अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः / ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च
അംഗിരാ, വൈദ്യഗ, ഭരദ്വാജ, ബാഷ്കലി, ഋതവാക്, ഗർഗ, ശിനി, സംകൃതി—ഇവരും പുണ്യപരമ്പരയിൽ സ്മരണീയരാണ്.
Verse 108
पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च / युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्
പുരുകുത്സ, മാൻധാതാ, അംബരീഷ, യുവനാശ്വ, പൗരകുത്സ, ത്രസദ്ദസ്യു, ദസ്യുമാൻ—ഇവരും ധർമ്മകീർത്തിയാൽ പ്രസിദ്ധമായ നാമങ്ങൾ.
Verse 109
आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च / वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः
ആഹാര്യ, അജമീഢ, തുക്ഷയ, കപി, വൃഷാദർഭ, വിരൂപാശ്വ, കണ്വ, മുദ്ഗല—ഇവരും പുണ്യനാമപരമ്പരയിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നു.
Verse 110
उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि / अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च
ഉതഥ്യ, സനദ്വാജ, വാജശ്രവാ, അയാസ്യ, ചക്രവർത്തി, വാമദേവ—ഇവരും പുണ്യവംശത്തിൽ പൂജ്യരായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 111
असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा / कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः
അസിജൻ, ബൃഹദുക്തൻ, ഋഷി ദീർഘതമൻ, കൂടാതെ കക്ഷീവാൻ—ഇവർ ചേർന്ന് മുപ്പത്തിമൂന്ന് ശ്രേഷ്ഠ ആംഗിരസ ഋഷികളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 112
एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत / काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च
ഇവർ എല്ലാവരും മന്ത്രരചയിതാക്കളായ കാശ്യപവംശജർ; കേൾക്കുക—കാശ്യപൻ, വത്സാരൻ, നൈധ്രുവൻ, റൈഭ്യൻ.
Verse 113
असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः / अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः
അസിതൻ, ദേവലൻ—ഇവർ ആറു ബ്രഹ്മവാദികൾ; കൂടാതെ അത്രി, അർവസനൻ, ശ്യാവാശ്വൻ, ഗവിഷ്ഠിരൻ.
Verse 114
आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः / इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः
ധീമാനായ ആവിഹോത്ര ഋഷിയും, പൂർവാതിഥിയും—ഇങ്ങനെ ഈ മൂന്നു മഹർഷിമാർ മന്ത്രകാരന്മാരായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 115
वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः / चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः
വസിഷ്ഠൻ, ശക്തി, പരാശരൻ; നാലാമൻ ഇന്ദ്രപ്രമതി, അഞ്ചാമൻ ഭരദ്വസു.
Verse 116
षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा / इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः
ആറാമൻ മൈത്രാവരുണി, ഏഴാമൻ കുണ്ടിനൻ. ഇങ്ങനെ ഈ ഏഴ് വശിഷ്ഠന്മാർ ബ്രഹ്മവാദികളെന്ന് അറിയപ്പെടണം.
Verse 117
विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः / तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः
വിശ്വാമിത്രൻ ഗാധേയൻ, ദേവരാതൻ, ഉദ്ഗലൻ; അതുപോലെ പണ്ഡിതൻ മധുഛന്ദാ, മറ്റൊരു ഋഷി അഘമർഷണനും ഉണ്ട്.
Verse 118
अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ / देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः
അഷ്ടകൻ, ലോഹിതൻ; കൂടാതെ കതയും കോലയും—ആ രണ്ടുപേരും; പിന്നെ ദേവശ്രവാ, രേണു, പൂരണൻ, ധനഞ്ജയൻ എന്നിവരും ഉണ്ട്.
Verse 119
त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः / अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च
ഈ പതിമൂന്നു പേർ ധർമനിഷ്ഠരായ കുശികശ്രേഷ്ഠരെന്ന് അറിയണം; കൂടാതെ അഗസ്ത്യൻ, അയ, ദൃഢായു, വിധ്മവാഹൻ എന്നിവരും ഉണ്ട്.
Verse 120
ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः / मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः
ഈ മൂവർ ബ്രഹ്മനിഷ്ഠരും തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നവരും, പരമകീർത്തിയുള്ളവരും ആകുന്നു. കൂടാതെ വൈവസ്വത മനു, രാജാവ് ഏല, പുരൂഖാ എന്നിവരും (പ്രസിദ്ധർ).
Verse 121
क्षत्र्रियाणां चरावेतौ विज्ञेयौ मन्त्रवादिनौ / भलन्दनश्च वत्सश्च संकीलश्चैव ते त्रयः
ക്ഷത്രിയരിൽ ഈ രണ്ടു ‘ചര’ (ഗോത്രപ്രവർത്തകർ) മന്ത്രവാദികളായി അറിയപ്പെടണം. ഭലന്ദനൻ, വത്സൻ, സംകീലൻ—ഇവരാണ് ആ മൂവർ.
Verse 122
एते मन्त्रकृतश्चैव वैश्यानां प्रवराः स्मृताः / इत्येषा नवतिः प्रोक्ता मन्त्रा यैरृषिभिः कृताः / ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत
ഇവരാണ് വൈശ്യരുടെ മന്ത്രകൃതരും ശ്രേഷ്ഠ പ്രവരന്മാരുമെന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ ഋഷികൾ നിർമ്മിച്ച മന്ത്രങ്ങൾ തൊണ്ണൂറെന്നു പ്രസ്താവിച്ചു. ഹേ ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ—ഋഷിപുത്രരെ നാമത്തോടെ അറിയുക.
Frequently Asked Questions
It explains Yuga-wise manifestation of different being-classes (asura, gandharva, piśāca, yakṣa, rākṣasa, sarpa/pannaga, etc.) and correlates Yuga phases with bodily measurements and decline/increase across time.
Aṅgula-based pramāṇa/utsedha (height and proportional standards), applied comparatively to devas/āsuras, humans, and also extended to animals (e.g., cattle/horse/elephant) and even trees.
Primarily cosmological and temporal: it operationalizes caturyuga theory by showing how embodied forms and capacities track Yuga conditions, rather than cataloging dynastic lineages.