Adhyaya 30

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् / पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे

ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിൽ, വായുപ്രോക്തമായ പൂർവ്വഭാഗത്തിലെ രണ്ടാം അനുഷംഗപാദത്തിൽ ‘സംഖ്യാവർത്ത’ എന്ന ഇരുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം. ശാംശപായനൻ ചോദിച്ചു—ത്രേതായുഗാരംഭത്തിൽ യജ്ഞം എങ്ങനെ പ്രചരിച്ചു? മുൻപ് സ്വായംഭുവ സൃഷ്ടിയിൽ നടന്നതുപോലെ യഥാവിധി എനിക്ക് പറയുക।

Verse 2

अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै / कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा

കൃതയുഗത്തോടുകൂടിയ സന്ധി അപ്രത്യക്ഷമായി, ‘കാലം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന പ്രവാഹം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, അപ്പോൾ ത്രേതായുഗം എത്തി।

Verse 3

औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः

ഔഷധികൾ ഉദിച്ചപ്പോൾ, മഴയുടെ സൃഷ്ടി ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാർത്ത (കൃഷി-വാണിജ്യം) സ്ഥാപിതമായപ്പോൾ, ജനങ്ങൾ വീണ്ടും ഗൃഹാശ്രമധർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു।

Verse 4

वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया / संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः

അവർ ക്രമമായി വർണാശ്രമ വ്യവസ്ഥ സ്ഥാപിച്ചു; പിന്നെ ആ ആ സാമഗ്രികൾ സമാഹരിച്ച് യജ്ഞം എങ്ങനെ പ്രചരിപ്പിച്ചു?

Verse 5

एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने / यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्

ഇത് കേട്ട് സൂതൻ പറഞ്ഞു—ശാംശപായനേ, ശ്രവിക്കൂ; ത്രേതായുഗാരംഭത്തിൽ യജ്ഞം എങ്ങനെ പ്രചരിച്ചുവോ അതുപോലെ ഞാൻ പറയുന്നു।

Verse 6

पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः / अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु

സ്വായംഭുവ സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ സംഭവിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ ക്രമമായി പറയും. സന്ധ്യ അന്തർഹിതമായപ്പോൾ, കൃതയുഗകാലവും കൂടെയുണ്ടായിരുന്നു.

Verse 7

कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा / औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने

കാലഗണന ആരംഭിച്ച്, അപ്പോൾ ത്രേതായുഗം വന്നപ്പോൾ, ഔഷധികൾ ജനിച്ചു; മഴയുടെ സൃഷ്ടിയും പ്രവൃത്തിയായി.

Verse 8

प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च / वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्

വാർത്ത (കൃഷി-വ്യാപാരം) സ്ഥാപിതമായപ്പോൾ, ഗൃഹശ്രമത്തിൽ ലീനരായവരിൽ, വർണാശ്രമ വ്യവസ്ഥ സ്ഥാപിച്ച് മന്ത്രങ്ങളെ സംഹിതയായി കൂട്ടിച്ചേർത്തു.

Verse 9

मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु / तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः

ആ മന്ത്രങ്ങളെ ഇഹലോക-പരലോക കർമങ്ങളിൽ വിനിയോഗിച്ച ശേഷം, അപ്പോൾ പ്രഭു വിശ്വഭുക് ഇന്ദ്രൻ യജ്ഞം ആരംഭിച്ചു.

Verse 10

दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः / तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः

എല്ലാ ദേവതകളോടും കൂടി, എല്ലാ സാമഗ്രികളാലും സമ്പന്നമായി, അവന്റെ വിപുലമായ അശ്വമേധ യജ്ഞത്തിലേക്ക് മഹർഷിമാർ സമാഗമിച്ചു.

Verse 11

यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः / कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि

മേധ്യപശുക്കളാൽ യജ്ഞം നടക്കുമ്പോൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു പറഞ്ഞു; ഋത്വിക്കുകൾ കർമ്മത്തിൽ തിരക്കിലായിരിക്കെ യജ്ഞകർമ്മം തുടർച്ചയായി നടന്നു.

Verse 12

संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् / परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च

എല്ലാ സംപ്രഗീതങ്ങളും സാമഗാനങ്ങളും മധുരസ്വരത്തിൽ പാടപ്പെടുമ്പോൾ, വേഗത്തിൽ ചുറ്റി പ്രവർത്തിക്കുന്ന അധ്വര്യു-ശ്രേഷ്ഠരും തങ്ങളുടെ കർമ്മത്തിൽ ലീനരായിരുന്നു.

Verse 13

आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च / हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः

മേധ്യപശുക്കളെയും മറ്റു പശുഗണങ്ങളെയും ബന്ധിച്ചപ്പോൾ, അഗ്നിഹോത്രി ബ്രാഹ്മണർ ഹവിഷ്യാഗ്നിയിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 14

आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा / य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः

അപ്പോൾ ക്രമമായി യജ്ഞഭാഗം ലഭിക്കുന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ആഹ്വാനിച്ചു; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാതൃദേവന്മാരും അന്നേരം യജ്ഞഭാഗികളായി.

Verse 15

तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये / अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः

അപ്പോൾ കല്പാദി കാലങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്ന ദേവന്മാരെ അവർ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു; പ്രൈഷകാലത്ത് അധ്വര്യുക്കളും മഹർഷിമാരും സത്യമായി അത്യന്തം സന്നദ്ധരായി എഴുന്നേറ്റു.

Verse 16

महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा / प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव

മഹർഷിമാർ ആ ദീനമായ മൃഗസമൂഹത്തെ കണ്ടപ്പോൾ, ഒന്നിച്ചുകൂടി ഇന്ദ്രനോട് ചോദിച്ചു— “ഇത് നിന്റെ യജ്ഞവിധി എന്ത്?”

Verse 17

अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः / ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम

ഹേ സുരോത്തമാ! ഹിംസാധർമ്മത്തെ ആഗ്രഹിച്ചതിനാൽ ഈ അധർമ്മം ശക്തിയായി; അതിനാൽ നിന്റെ യജ്ഞത്തിൽ മൃഗവധവും നടക്കുന്നു.

Verse 18

अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया / नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते

മൃഗഹിംസയിലൂടെ ധർമ്മത്തെ തകർക്കാനായി ഈ അധർമ്മം ആരംഭിച്ചു; ഇത് ധർമ്മമല്ല, അധർമ്മമാണ്— ഹിംസയെ ധർമ്മമെന്ന് പറയില്ല.

Verse 19

आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति / विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना

നീ യജ്ഞം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആഗമപ്രകാരം ചെയ്യുക— വിധിസമ്മതവും ധർമ്മയുക്തവും വഴുതാത്തതുമായ യജ്ഞംകൊണ്ട്.

Verse 20

यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते / त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः

ഹേ സുരേശ്രേഷ്ഠാ! ഹിംസയില്ലാത്ത യജ്ഞബീജങ്ങളാൽ (യജ്ഞം ചെയ്യുക)— അവ മൂന്ന് വർഷം വരെ സൂക്ഷിച്ചാലും മുളയ്ക്കാത്തവ.

Verse 21

एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा / एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞാ! ഈ ധർമ്മം പുരാതനകാലത്ത് വിരഞ്ചി (ബ്രഹ്മാവ്) വിധിച്ചതാണ്; തത്ത്വദർശികളായ ഋഷിമാർ ഇങ്ങനെ വിശ്വഭുക് ഇന്ദ്രനോട് അറിയിച്ചു.

Verse 22

तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः / जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते

അപ്പോൾ മഹർഷികളോടൊപ്പം ഇന്ദ്രനു മഹാവിവാദം ഉണ്ടായി—യജ്ഞത്തിൽ ജംഗമങ്ങളാലോ സ്ഥാവരങ്ങളാലോ ആരാൽ യജന ചെയ്യണം എന്ന കാര്യത്തിൽ.

Verse 23

ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः / सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्

വിവാദത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച മഹർഷിമാർ തത്ത്വം നിശ്ചയിച്ച്, ഇന്ദ്രനോടു വാക്കൊത്തു, ആകാശചാരിയായ വസുവിനോട് ചോദിച്ചു.

Verse 24

सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप / औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो

ഹേ സഹാപ്രാജ്ഞ നൃപാ! ഔത്താനപാദന്റെ കാര്യത്തിൽ നീ യജ്ഞവിധി എങ്ങനെ കണ്ടു? പ്രഭോ, ഞങ്ങളോട് പറയുകയും ഞങ്ങളുടെ സംശയം നീക്കുകയും ചെയ്യുക.

Verse 25

श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् / वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह

അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വസു ബലാബലം ആലോചിച്ച്, വേദശാസ്ത്രം അനുസ്മരിച്ചു, യജ്ഞത്തിന്റെ തത്ത്വം പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 26

यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः / यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि

പാർഥിവൻ പറഞ്ഞു—വിധിപൂർവ്വം ഉപദേശിച്ചതുപോലെ യജ്ഞം നടത്തണം. എന്റെ യജ്ഞം പശുക്കളാൽ, മേധ്യദ്രവ്യങ്ങളാൽ, കൂടാതെ വിത്തുകളും ഫലങ്ങളും കൊണ്ടും നടത്തപ്പെടണം.

Verse 27

हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ / यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः

എന്റെ ദർശനങ്ങളും ആഗമങ്ങളും പറയുന്നു—യജ്ഞത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഹിംസയോടുകൂടിയതാണ്; കാരണം ഇവിടെ ദേവതാമന്ത്രങ്ങൾ മഹർഷിമാർ ഹിംസാ-ലക്ഷണമുള്ളവയായി പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുണ്ട്.

Verse 28

दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः / तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ

ദീർഘതപസ്സാൽ യുക്തമായ താരകാദി ദർശനങ്ങളുടെ പ്രാമാണ്യത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഞാൻ ഇത് പറഞ്ഞത്; അതിനാൽ നിങ്ങൾ അതിനെ സ്വീകരിക്കുവാൻ അർഹരാണ്.

Verse 29

यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः / तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! പ്രമാണം ആ മന്ത്രവാക്യങ്ങളേ ആണെങ്കിൽ, യജ്ഞം അതുപോലെ തന്നെ പ്രവൃത്തിക്കട്ടെ; അല്ലെങ്കിൽ നിങ്ങളുടെ വാക്ക് അസത്യമാകും.

Verse 30

एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः / अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्

ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞ ആ യുക്താത്മാക്കളായ തപോധന മഹർഷിമാർ, അത് അനിവാര്യമെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ, പിന്നെ വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച് മൗനികളായി.

Verse 31

इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् / ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞമാത്രത്തിൽ ആ നൃപതി രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഊർധ്വചാരി വസുവായി രസാതലചരനായി.

Verse 32

वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् / धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः

ആ വാക്കിനാൽ അവൻ വസുധാതലവാസിയായി; ധർമ്മത്തിലെ സംശയങ്ങൾ മുറിക്കുന്ന രാജാവ് വസു അധോഗതിയെ പ്രാപിച്ചു.

Verse 33

तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये / बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः

അതുകൊണ്ട് സംശയത്തിൽ ഒരാൾ—ബഹുജ്ഞനായാലും—തീർച്ചയായി പറയരുത്; അനേകം ദ്വാരങ്ങളുള്ള ധർമ്മത്തിന്റെ ഗതി സൂക്ഷ്മവും അതിദൂരഗാമിയും ആകുന്നു.

Verse 34

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् / देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्

അതുകൊണ്ട് ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും ആശ്രയിക്കാതെ—സ്വായംഭുവ മനുവിനെ ഒഴികെ—ആർക്കും ധർമ്മം തീർച്ചയായി പറയാൻ കഴിയില്ല.

Verse 35

तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः / ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः

അതുകൊണ്ട് മഹർഷിമാർ അഹിംസയെ ധർമ്മത്തിന്റെ ദ്വാരമെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചു; കോടി-സഹസ്രം ഋഷികൾ സ്വന്തം തപസ്സാൽ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 36

तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः / उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः

അതുകൊണ്ട് മഹർഷിമാർ ദാനത്തെയോ യജ്ഞത്തെയോ പ്രശംസിക്കുന്നില്ല; തപോധനർ ഉഞ്ചവൃത്തി, മൂല-ഫല-ശാകം, ജലപാത്രം എന്നിവയെ ശ്രേഷ്ഠമെന്നു പറയുന്നു।

Verse 37

एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः / अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः

ഇവയെല്ലാം നൽകി ശേഷിയുള്ളവർ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതരാകുന്നു; അദ്രോഹം, അലോഭം, തപസ്, ഭൂതദയ, ദമം—ഇവയാണ് അവരുടെ ഗുണങ്ങൾ।

Verse 38

ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः / सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्

ബ്രഹ്മചര്യം, സത്യം, കരുണ, ക്ഷമ, ധൃതി—ഇവയാണ് സനാതനധർമ്മത്തിന്റെ ദുഷ്കരമായ മൂലം.

Verse 39

श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः / प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः

തപസ്സിലൂടെ സിദ്ധി നേടിയ നിർമല ബ്രാഹ്മണ-ക്ഷത്രിയാദികൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് കേൾക്കപ്പെടുന്നു—പ്രിയവ്രതൻ, ഉത്താനപാദൻ, ധ്രുവൻ, മേധാതിഥി, വസു।

Verse 40

सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च / प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः

അതുപോലെ സുധാമാ, വിരജാ, ശങ്ക, പാണ്ഡ്യജ; കൂടാതെ പ്രാജീനബർഹി, പർജന്യ, ഹവിർധാന മുതലായ രാജാക്കളും (തപസ്സിദ്ധർ) എന്നു പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 41

एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः / राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

ഇവരും മറ്റും അനേകരും തങ്ങളുടെ തപസ്സാൽ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിച്ചു. അവർ മഹാസത്ത്വരായ രാജർഷികൾ; അവരുടെ കീർത്തി ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 42

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः / ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा

അതുകൊണ്ട് യജ്ഞത്തേക്കാൾ തപസ്സാണ് ശ്രേഷ്ഠം; അതാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും കാരണം. പുരാതനകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവ് തപസ്സിനാൽ തന്നേ ഈ സമസ്ത വിശ്വജഗത്ത് സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 43

तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् / द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्

അതുകൊണ്ട് ആ യജ്ഞം തപസ്സിനോട് സമമല്ല; ഇതിന് തപസ്സാണ് മൂലമെന്ന് സ്മൃതി പറയുന്നു. യജ്ഞം ദ്രവ്യവും മന്ത്രവും ആധാരമാകുന്നു; തപസ്സോ അനശനരൂപമാണ്.

Verse 44

यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः / ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्

യജ്ഞത്തിലൂടെ ദേവന്മാരെ പ്രാപിക്കുന്നു; തപസ്സിലൂടെ വൈരാജപദം പ്രാപിക്കുന്നു. എന്നാൽ സന്ന്യാസവും വൈരാഗ്യവും വഴി ബ്രാഹ്മകർമ്മം—അഥവാ പ്രകൃതിയെ ജയിക്കൽ—ലഭിക്കുന്നു.

Verse 45

ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः / एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने

ജ്ഞാനത്തിലൂടെ കൈവല്യം പ്രാപിക്കുന്നു—ഇവയെ അഞ്ചു ഗതികളായി സ്മൃതി പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ യജ്ഞത്തിന്റെ പ്രవర്ത്തനത്തെക്കുറിച്ച് മഹാവിവാദം ഉണ്ടായി.

Verse 46

देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु

ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും ആ പുരാതന സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ, ഋഷികൾ അവനെ ധർമ്മബലത്താൽ ഹതനായതായി കണ്ടു.

Verse 47

वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् / गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्

വസുവിന്റെ വാക്ക് അവഗണിച്ച് അവർ എല്ലാവരും വന്നപോലെ തന്നെ മടങ്ങി. മുനിസംഘങ്ങൾ പോയശേഷം ദേവന്മാർ യജ്ഞം സമാപിപ്പിച്ചു.

Verse 48

यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः

സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ യജ്ഞപ്രവർത്തനം ഇങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു. അതിനുശേഷം ഈ യജ്ഞം യുഗങ്ങളോടൊപ്പം തുടർന്നുവന്നു.