Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः / ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्

ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിൽ, വായു പ്രസ്താവിച്ച പൂർവഭാഗത്തിന്റെ രണ്ടാം വിഭാഗത്തിൽ ‘അനുഷംഗപാദം, ദാരുവനപ്രവേശം, ഭസ്മസ്നാനവിധി’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുപത്തേഴാം അധ്യായം. ഋഷി പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, അമാവാസ്യയിൽ അവൻ മാസംതോറും സ്വർഗത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ പോയി? ഹേ സൂതാ, ഐല പുരൂരവൻ പിതൃകളെ എങ്ങനെ തർപ്പണം ചെയ്തു?

Verse 2

सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने / ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശാംശപായനേ, അതിന്റെ പ്രഭാവം ഞാൻ നിന്നോട് പറയും—ഐലന്റെ ആദിത്യസംഗമവും മഹാത്മാവായ സോമന്റെ കാര്യവും.

Verse 3

अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्

അന്തഃസാരമയമായ ചന്ദ്രന്റെ ശുക്ല–കൃഷ്ണ പക്ഷങ്ങളിലെ ഹ്രാസ–വൃദ്ധിയും, പിതൃലോകത്തെയും പിതൃധർമ്മത്തെയും കുറിച്ചുള്ള നിർണ്ണയവും പറയുന്നു.

Verse 4

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा / काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्

സോമത്തിൽ നിന്ന് പിതൃകൾക്ക് അമൃതപ്രാപ്തി, അവരുടെ തർപ്പണം, കൂടാതെ കാവ്യ, അഗ്നിഷ്വാത്ത, സൗമ്യ എന്ന പിതൃഗണങ്ങളുടെ ദർശനവും വിവരിക്കുന്നു.

Verse 5

यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् / एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्

പുരൂരവൻ പിതൃകളെ എങ്ങനെ തർപ്പണം ചെയ്ത് തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയതുപോലെ, അതെല്ലാം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും; പർവ്വങ്ങളും ക്രമമായി വിവരിക്കും.

Verse 6

यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ / अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ

ചന്ദ്രനും സൂര്യനും നക്ഷത്രത്തോടൊപ്പം സമാഗമിക്കുമ്പോൾ, അമാവാസ്യയിൽ അവർ ഒരേ രാത്രിയിൽ ഒരേ മണ്ഡലത്തിൽ വസിക്കുന്നു.

Verse 7

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ / अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ

അപ്പോൾ അവൻ അമാവാസ്യയിലെ അമാവാസ്യയിൽ ദിവാകരനെയും നിശാകരനെയും ദർശിക്കാനായി പോകുന്നു; അവിടെ മാതാമഹനും പിതാമഹനും എന്ന പിതൃകൾ സന്നിഹിതരാണ്.

Verse 8

अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते / प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्

അവൻ അവിടെ അവരിരുവരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് കാലത്തെ കാത്തുനിന്നു. ഒഴുകിവരുന്ന സോമത്തിൽ നിന്ന് പിതൃകാര്യത്തിനായി പവിത്രമായ പരിശ്രവധാര പുറപ്പെട്ടു.

Verse 9

ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया / उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः

വിദ്വാനായ ഐല പുരൂരവൻ മാസശ്രാദ്ധം ചെയ്യുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, ദിവ്യലോകത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പിതൃബന്ധമുള്ള ആ സോമത്തെ ഉപാസിച്ചു.

Verse 10

द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः / सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः

അവൻ ദ്വിലവവും കുഹൂമാത്രയും—ഇരുവരെയും പരിഗണിച്ചു; പിന്നെ സിനീവാലിയുടെ മാനദണ്ഡങ്ങൾപ്രകാരം സിനീവാലിയെ ഉപാസിച്ചു.

Verse 11

कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा / स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति

കുഹൂമാത്രയും കലയും അറിഞ്ഞ് അവൻ അതുപോലെ കുഹൂയെ ഉപാസിച്ചു. അപ്പോൾ അവൻ ഉപാസനയിൽ ഇരുന്ന് കാലത്തെ കാത്ത് ദർശിച്ചു നിന്നു.

Verse 12

सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये / दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः

ആ സോമത്തിൽ നിന്ന് മാസതൃപ്തിക്കായി സുദ്ഹാമൃതം ഒഴുകുന്നു—പത്ത്, അഞ്ച് എന്നിങ്ങനെ സുദ്ഹാമൃതപരിശ്രവധാരകളായി.

Verse 13

कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः / सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः

കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ അവന്റെ ഭുജങ്ങൾ കിരണങ്ങളാൽ ദഹിക്കപ്പെട്ടു; അപ്പോൾ അവൻ ആ സൗമ്യമായ മധുവാൽ ഉടൻ ധാരയായി ചൊരിഞ്ഞു.

Verse 14

निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि / सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्

നിർവാത പക്ഷങ്ങളിൽ, ദിവിയിൽ പിതൃവിധിപ്രകാരം, രാജേന്ദ്രൻ സുധാമൃതംകൊണ്ട് പിതൃകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.

Verse 15

सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च / ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

സൗമ്യർ, ബർഹിഷദർ, കാവ്യർ, അഗ്നിഷ്വാത്തർ—ഇവർ പിതൃഗണങ്ങൾ; ‘ഋതമഗ്നി’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായവൻ തന്നെയാണ് സംവത്സരം എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 16

जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा / आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः

അവനിൽ നിന്ന് ഋതുക്കൾ ജനിച്ചു; ഋതുക്കളിൽ നിന്ന് ആർതവങ്ങളും. ആർതവങ്ങൾ ‘അർധമാസം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ആ പിതൃകൾ ഋതുസൂനവർ ആകുന്നു.

Verse 17

ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः / प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः

ഋതുക്കൾ പിതാമഹന്മാർ; മാസങ്ങളും അയനങ്ങളും വർഷത്തിന്റെ പുത്രന്മാർ; പ്രപിതാമഹ ദേവന്മാർ ‘പഞ്ചാബ്ദ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു—അവർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രന്മാർ.

Verse 18

सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः / उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः

‘സൗമ്യ’ എന്ന നാമത്തിൽ സോമജ പിതൃകൾ അറിയപ്പെടുന്നു; ‘കാവ്യ’ പിതൃകൾ കവിയുടെ പുത്രന്മാർ എന്നു സ്മൃതി പറയുന്നു. ‘ഉപഹൂത’ ദേവന്മാർ എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; സോമജരേ ‘സോമപ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു.

Verse 19

आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः / काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा

കാവ്യ പിതൃകൾ ‘ആജ്യപ’ എന്നു സ്മൃത; പിതൃജാതികൾ മൂന്നു—കാവ്യ, ബർഹിഷദ, അഗ്നിഷ്വാത്ത—ഇങ്ങനെ ത്രിവിധം.

Verse 20

गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् / गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः

യജ്ഞം ചെയ്യുന്ന ഗൃഹസ്ഥർ നിശ്ചയമായി ‘ഋതു’യും ‘ബർഹിഷദ’യും എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. യജ്ഞം ചെയ്യാത്ത ഗൃഹസ്ഥർ ‘അഗ്നിഷ്വാത്ത’യും ‘ആർത്തവ’യും എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 21

अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत / तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः

കാവ്യ പിതൃകൾ ‘അഷ്ടകാപതി’കളാണ്; അവർ അഞ്ചു ‘അബ്ദ’ങ്ങളാണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക. അവരിൽ ‘സംവത്സര’ം അഗ്നി; ‘പരിവത്സര’ം സൂര്യൻ.

Verse 22

सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः / रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः

സോമൻ ‘ഇഡ്വത്സര’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; വായു ‘അനുവത്സര’. അവരിൽ രുദ്രൻ ‘വത്സര’; ഈ അഞ്ചു ‘അബ്ദ’ങ്ങൾ യുഗസ്വരൂപങ്ങളാണ്.

Verse 23

काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि

കാവ്യർ, ഉഷ്മപർ, ദിവാകീർത്ത്യർ എന്നിങ്ങനെ അവർ സ്മൃതരാണ്; അവർ സ്വർഗത്തിൽ മാസംതോറും അമാവാസിയിൽ സുദ പാനം ചെയ്യുന്നു.

Verse 24

तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः / यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च

പുരൂരവൻ ഉണ്ടായിരുന്നത്രയും കാലം അതിനാൽ തന്നെ അവരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി; കാരണം ആ സോമത്തിൽ നിന്ന് മാസംതോറും രസം ഒഴുകി, അത് വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 25

तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह

അതുകൊണ്ട് ആ സുദ്ഹാമൃതം സോമപാനം ചെയ്യുന്ന പിതൃകൾക്കുള്ളതുതന്നെ; അതേ സൗമ്യ അമൃതം ‘സുദ്ഹാ’ എന്നും ‘മധു’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 26

कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् / पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः

കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ ചന്ദ്രന്റെ പതിനഞ്ച് കലകൾ ക്രമമായി ക്ഷയിക്കുന്നതുപോലെ, ‘ഛന്ദന’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന മുപ്പത്തിമൂന്ന് ദേവന്മാർ ജലമയ ഭാഗം പാനം ചെയ്യുന്നു.

Verse 27

पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् / इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः

ചതുര്ദശിയിൽ സുദ്ഹാമൃതം പാനം ചെയ്ത് അവർ അർദ്ധമാസം വരെ പോകുന്നു; ഇങ്ങനെ എല്ലാ ദേവന്മാരും പാനം ചെയ്യുമ്പോൾ നിശാകരൻ (ചന്ദ്രൻ) ക്ഷയിക്കുന്നു.

Verse 28

समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः / सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्

അമാവാസ്യയിലെ പതിനഞ്ചാം ഭാഗത്ത് സ്ഥിതനായ ആ സോമൻ സമാഗമിക്കുന്നു; സുഷുമ്നാ നാഡിയാൽ അമാവാസ്യയിൽ ക്രമമായി യഥാവിധി പോഷിതനാകുന്നു।

Verse 29

पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् / पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना

ആ പിതൃകൾ രണ്ട് ലവകാലം സുദാമൃതം പാനം ചെയ്യുന്നു; പിന്നെ പാനംകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച സോമനെ സൂര്യൻ തന്റെ ഏകരശ്മിയാൽ വീണ്ടും ഗ്രഹിക്കുന്നു।

Verse 30

आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः / निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः

സുഷുമ്നയിൽ നിന്ന് അവൻ വീണ്ടും ആ സോമപാനികളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു; കല നിശ്ശേഷമായപ്പോൾ സോമനെയും വീണ്ടും പോഷിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 31

सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् / कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्

സുഷുമ്നയാൽ പോഷിതനാകുമ്പോൾ, ദിവസക്രമത്തിൽ ഭാഗം ഭാഗമായി കലകൾ ക്ഷയിക്കുന്നു—അവയാണ് കൃഷ്ണകലകൾ; ശുക്ലകലകൾ അവനെ വർധിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 32

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः / दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः

ഇങ്ങനെ സൂര്യന്റെ വീര്യത്താൽ ചന്ദ്രന്റെ ദേഹം പോഷിതമാകുന്നു; പൗർണമാസിയിൽ അവൻ ശുക്ലനായി സമ്പൂർണ്ണ മണ്ഡലമായി വ്യക്തമായി ദൃശ്യമാകുന്നു।

Verse 33

संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः

ഇങ്ങനെ സോമന്റെ ശുക്ല‑കൃഷ്ണ പക്ഷങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണത സിദ്ധമാകുന്നു; പിതൃബന്ധമുള്ള സോമൻ ‘ഇഡ്വത്സരാത്മക’നെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 34

क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः / अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये

പതിനഞ്ചു കലകളോടും സുധാ‑അമൃതധാരകളോടും കൂടെ സോമൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വർവണങ്ങളുടെ പർവ്വങ്ങളും അവയുടെ സന്ധികളും ഞാൻ വിവരിക്കും।

Verse 35

ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत / तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि

കരിമ്പിൽ കെട്ടുകൾ (പർവ്വങ്ങൾ) ഉള്ളതുപോലെ, അർദ്ധമാസത്തിലെ പർവ്വങ്ങൾ ശുക്ല‑കൃഷ്ണ പക്ഷങ്ങളുതന്നെ.

Verse 36

पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै / अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु

പൂർണ്ണിമയും അമാവാസിയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തന്നെയാണ് ഗ്രന്ഥിയും സന്ധിയും; അർദ്ധമാസത്തിലെ പർവ്വങ്ങൾ ദ്വിതീയ മുതലായ തിഥികളാണ്।

Verse 37

अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु / तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु

പർവ്വസന്ധികളിൽ അന്വാധാനക്രിയ നടത്തപ്പെടുന്നതിനാൽ, എല്ലാ സന്ധികളിലും പർവ്വത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ പ്രതിപദ് പ്രധാനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 38

सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते / लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः

സായാഹ്നത്തിൽ, അനുമതി മുതലായ തിഥിയുടെ ആരംഭത്തിൽ കാലം രണ്ട് ‘ലവ’ എന്നു പറയുന്നു. റാകാ (പൗർണ്ണമി)യിൽ രണ്ട് ലവകളേ അപരാഹ്ണകാലമായി അറിയണം.

Verse 39

प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके / सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः

കൃഷ്ണപക്ഷ പ്രതിപദയിൽ അപരാഹ്ണകാലം കഴിഞ്ഞ് സായാഹ്നം പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, അതേ സമയമാണ് ‘പൗർണമാസിക’ കാലം എന്നു പറയുന്നത്.

Verse 40

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे / युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्

വ്യതീപാതത്തിൽ സൂര്യൻ ‘ലേഖാർദ്ധ’സ്ഥാനത്ത് നിലകൊള്ളുമ്പോൾ യുഗാന്തരം സംഭവിക്കുന്നു; യുഗാന്തരം ഉദിച്ചാൽ ക്രമമായി ചന്ദ്രനും ‘ലേശാർദ്ധ’സ്ഥാനത്ത് എത്തുന്നു.

Verse 41

पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् / यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः

വ്യതീപാതത്തിൽ പൗർണ്ണമാസി ദിനത്തിൽ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും പരസ്പരം ദർശിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവർ രണ്ടും സമമായിരിക്കുന്ന സമയമേ അതേ വ്യതീപാതം ആകുന്നു.

Verse 42

तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति / स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते

സൂര്യന്റെ സൂചനപ്രകാരം ആ കാലം കണ്ടു കണക്കെടുപ്പ് മുന്നോട്ട് നീങ്ങുന്നു. അതേ സമയം ‘വഷട്’ കർമ്മത്തിനുള്ള കാലമാണ്; ഉടൻ തന്നെ വിധിപ്രകാരം കാലം നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 43

पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा / ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः

പൂർണ്ണപക്ഷത്തിലെ രാത്രിസന്ധിക്കാലം തന്നെയാണ് പൂർണ്ണിമ; ആ പൗർണമാസി രാത്രിയിൽ നിശാകരൻ ചന്ദ്രൻ അതിവിശേഷമായി പ്രകാശിക്കുന്നു।

Verse 44

यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् / चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा

വ്യതീപാതത്തിൽ, പൂർണ്ണദിവസത്തിൽ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും പരസ്പരം മുഖാമുഖം ദൃശ്യമാകുകയും, അപരാഹ്നത്തിൽ ഇരുവരും പൂർണ്ണതേജസ്സോടെ നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്താൽ—അതേ പൂർണ്ണിമ।

Verse 45

यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह / तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता

പിതാക്കന്മാർ ദേവന്മാരോടൊപ്പം ആ തിഥിയെ അംഗീകരിക്കുന്നതിനാൽ അതിന് ‘അനുമതി’ എന്ന നാമം; പൂർണ്ണിമകളിൽ അതിനെ ആദ്യത്തേതായി സ്മരിക്കുന്നു।

Verse 46

अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः / रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्

ഈ തിഥിയിൽ ആകാശത്ത് നിശാകരൻ ചന്ദ്രൻ അത്യന്തം പ്രകാശിക്കുന്നതിനാൽ, ചന്ദ്രന്റെ മനോഹരമായ രഞ്ജനത്തെ ആശ്രയിച്ച് കവികൾ അതിനെ ‘രാകാ’ എന്നു വിളിച്ചു।

Verse 47

अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ / राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता

അമാവാസ്യയുടെ നക്ഷത്രത്തിൽ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഒരുമിച്ച് വരുമ്പോൾ, ‘രാകാ’ എന്ന പതിനഞ്ചാം രാത്രിക്ക് ശേഷം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത് അമാവാസ്യയാണ്।

Verse 48

व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ / अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते

അമാവാസ്യയുടെ ഘോരതമസ്സിനെ ഭേദിച്ച്, നോക്കിനിൽക്കേ ആ ഇരുവരും സംഗമിച്ചു; ചന്ദ്രനും സൂര്യനും പരസ്പരം സംയോജിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ‘വർഷ’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 49

द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु / द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः

അമാവാസ്യയിൽ രണ്ട് രണ്ട് ലവകളോളം ഉള്ള സമയം പർവ്വസന്ധികളിൽ വരുന്നു; ‘ദ്വ്യക്ഷര’വും ‘കുഹൂ-മാത്ര’വും ചേർന്ന് പർവ്വകാലങ്ങൾ മൂന്നു എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു.

Verse 50

नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते / दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः

ചന്ദ്രൻ അപ്രത്യക്ഷനായിരിക്കുന്ന അമാവാസ്യ മധ്യാഹ്നത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു; ചന്ദ്രൻ പകലിന്റെ പാതിയും രാത്രിയുടെ ഒരു ഭാഗവും കടന്ന് സൂര്യനെ സമീപിക്കുന്നു.

Verse 51

सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै / द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः

അവൻ (ചന്ദ്രൻ) സൂര്യനോടൊപ്പം സമുദ്രപ്രദേശത്തേക്ക് പോയി പ്രഭാതം മുതൽ അവിടെ തന്നെ ഇരിക്കുന്നു; രണ്ട് കാലങ്ങളുടെ സംഗമവും അവിടെയാണു, മധ്യാഹ്നത്തിൽ രവി നിശ്ചിതമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 52

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् / विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै

ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ പ്രതിപദയിൽ ചന്ദ്രൻ സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടാൻ തുടങ്ങുന്നു; ഇരുവണ്ഡലങ്ങളും വേർപെടുമ്പോൾ, അവയുടെ മണ്ഡലങ്ങൾക്കിടയിലെ അന്തരം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 53

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया / एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः

അപ്പോൾ ആഹുതിയുടെ കാലം; ദർശയജ്ഞത്തിൽ ‘വഷട്’ ക്രിയ നടക്കുന്നു. ഇതേ ഋതുമുഖമെന്ന് അറിയുക—ഇത് അമാവാസ്യാ പർവ്വം.

Verse 54

दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै / तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः

ക്ഷീണചന്ദ്രനുള്ള ബഹുലപക്ഷത്തിൽ അമാവാസ്യയെ ‘ദിവാപർവ്വം’ എന്നു പറയുന്നു. അതുകൊണ്ട് അമാവാസ്യാദിനത്തിൽ പകലേ ദിവാകരൻ (സൂര്യൻ) ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 55

गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् / कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः

അതുകൊണ്ട് അമാവാസ്യയിൽ ആകാശത്തിലെ ക്ഷയം കണക്കാക്കി പകലേ ഗ്രഹിക്കുന്നു. ജലസ്വഭാവിയായ ചന്ദ്രന്റെ ഈ കലകൾക്ക് വർദ്ധിയും ഹാനിയും സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 56

तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै / दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ

തിഥികളുടെ നാമങ്ങൾ പണ്ഡിതർ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സൂര്യനും ചന്ദ്രനും—ഇരുവരും—തങ്ങളുടെ സ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 57

निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् / द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी

പിന്നെ അതേ ക്രമത്തിൽ ചന്ദ്രൻ സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ നിന്ന് ക്രമേണ പുറത്തേക്ക് നീങ്ങുന്നു. രണ്ട് ലവ കുറവായ ഒരു അഹോരാത്രത്തിൽ ശശി (ചന്ദ്രൻ) ഭാസ്കരനെ (സൂര്യനെ) സ്പർശിക്കുന്നു.

Verse 58

स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया / कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते

അപ്പോൾ ആഹുതിയുടെ സമയത്ത് ദർശയജ്ഞത്തിൽ ‘വഷട്’ ക്രിയ നടക്കുന്നു; കുയിലിന്റെ ‘കുഹേ’ എന്ന നാദം സൂചിപ്പിക്കുന്ന ആ കാലം തന്നെയാണ് സമാപിക്കുന്നത്.

Verse 59

तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता / सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः

അത് ആ സമയമാനത്തോട് ഒത്തതിനാൽ അമാവാസ്യയെ ‘കുഹൂ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു; അപ്പോൾ ചന്ദ്രൻ സിനീവാലിയുടെ അളവുപോലെ ക്ഷീണിച്ച ശേഷിപ്പായി നിലനിൽക്കും.

Verse 60

आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता / अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना

അമാവാസ്യയിൽ സൂര്യൻ പ്രവേശിക്കുന്നതിനാൽ അതിനെ ‘സിനീവാലി’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു; കൂടാതെ വിചിത്രാകൃതിയുള്ള ‘അനുമതി’ ദേവി, കുഹൂ കൂടാതെ, സിനീവാലിയോട് ബന്ധപ്പെട്ടിട്ടും വേറെയായി പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 61

एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः / चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे

ഇവയുടെ രണ്ട് ലവങ്ങളുടെ കാലം ‘കുഹൂ-മാത്ര’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു; ചന്ദ്ര-സൂര്യ വ്യതീപാത സംയോഗത്തിൽ, പൂർണ്ണിമയുടെ ഇടവേളയിൽ സംഗമിക്കുമ്പോൾ, അതേ കുഹൂ ആകുന്നു.

Verse 62

प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः / कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः

പ്രതിപദ മുതൽ പ്രതിപദ വരെ പർവകാലം രണ്ട് മാത്രയുള്ളതാണ്; കുഹൂയും സിനീവാലിയും സംബന്ധിച്ച കാലം സമുദ്രിയ (ഗണന) യുടെ മദ്ധ്യഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്നു പറയുന്നു.

Verse 63

अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः / एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु

സൂര്യാഗ്നി മണ്ഡലത്തിലുള്ള സോമനു പർവകാലം ഒരു കലാസമം; അതുപോലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ രാത്രിയിലെ പർവസന്ധികളിലും അങ്ങനെ തന്നെയാകുന്നു.

Verse 64

संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते / यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा

സമ്പൂർണ്ണ മണ്ഡലധാരിയായ ശ്രീമാൻ ചന്ദ്രൻ പ്രകാശിക്കുന്നു; കാരണം പഞ്ചദശി തിഥിയിൽ സോമൻ പൂർണ്ണമായി പുഷ്ടിയാർജ്ജിക്കുന്നു—അതുതന്നെ പൂർണ്ണിമ.

Verse 65

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् / तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी

ദിവസക്രമത്തിൽ പത്ത് കൂടെ അഞ്ച് കലകളാൽ (ചന്ദ്രൻ) വർദ്ധിക്കുന്നു; അതിനാൽ സോമന് പതിനഞ്ച് കലകൾ, കൂടാതെ ‘ഷോഡശി’ എന്ന പതിനാറാം കല (പൂർണ്ണത) എന്നും പറയുന്നു.

Verse 66

तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः / इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः

അതുകൊണ്ട് പഞ്ചദശി തിഥിയിൽ സോമന് ക്ഷയം സംഭവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ പിതാക്കൾ ദേവസ്വരൂപർ—സോമപാനികൾ, സോമവർദ്ധകർ.

Verse 67

आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै / अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये

ഋതുചക്രപ്രകാരം ഈ ഋതുക്കൾ സമൃദ്ധമാണ്; ദേവന്മാർ അവയെ നിശ്ചയമായി പോഷിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇനി മാസശ്രാദ്ധം ഭുജിക്കുന്ന പിതാക്കളെ ഞാൻ വിവരിക്കും.

Verse 68

तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि / न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः

അവരുടെ ഗതി, യഥാർത്ഥ തത്ത്വം, ശ്രാദ്ധഫലപ്രാപ്തി—ഇവയെല്ലാം നിശ്ചയമായി അറിയുക ദുഷ്കരം; മരിച്ചവരുടെ ഗതി അറിയാനാവില്ല, പുനരാഗമനവും ഇല്ല।

Verse 69

तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा / अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः

തപസ്സാൽ പ്രസിദ്ധനായവനും (അവരെ) അറിയാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, മാംസചക്ഷുവാൽ എന്ത് അറിയാം? ദേവപിതൃങ്ങളെ അനുഗമിക്കുന്ന ഈ പിതാക്കൾ ‘ലൗകികർ’ എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു।

Verse 70

देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः / देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत

സൗമ്യരും കാവ്യരുമെന്ന ദേവന്മാർ—യജ്ഞം ചെയ്യാത്തവരും അചോനിജരുമായവർ—അവരാണ് എല്ലാ പിതാക്കൾ, ദേവസ്വരൂപർ; ദേവന്മാരും അവരെ സ്തുതിക്കുന്നു।

Verse 71

मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः / पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः

മനുഷ്യപിതാക്കളും ഉണ്ട്; അവരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ മറ്റു ‘ലൗകിക’ പിതാക്കൾ സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു—അത് പിതാവ്, പിതാമഹൻ, പ്രപിതാമഹൻ എന്നിവരാണ്।

Verse 72

यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः / ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः

സാമഗാനത്തോടെ യജ്ഞം ചെയ്യുന്ന യജ്വാനർ ‘സോമവന്തർ’ എന്നു സ്മൃത; ഹവിര്യജ്ഞത്തിൽ യജ്ഞം ചെയ്യുന്ന യജ്വാനർ ‘ബർഹിഷദർ’ എന്നു സ്മൃത।

Verse 73

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः / तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः

അവർ ‘അഗ്നിഷ്വാത്ത’ പിതൃകളെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—ഹോമം ചെയ്യുന്നവർ, അയോഗ്യനെയും യജിപ്പിക്കുന്നവർ. ധർമ്മസാദൃശ്യത്താൽ ദ്വിജർ അവരെ സായുജ്യഗാമികളെന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 74

ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः / अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु

ആശ്രമധർമ്മങ്ങളുടെ പഥങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നവരും അവസാനം തളരുന്നില്ല; അവർ കർമങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധയോടെ യുക്തരായിരിക്കുന്നു.

Verse 75

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै / श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा

തപസ്, ബ്രഹ്മചര്യം, യജ്ഞം, സന്തതി, ശ്രാദ്ധം, വിദ്യ, ദാനം—ഇങ്ങനെ ഏഴുവിധമായി.

Verse 76

कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् / दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः

ദേഹപാതം വരെയും ഈ കർമങ്ങളിൽ യുക്തരായിരിക്കുന്നവർ, ആ ദിവ്യ പിതൃകളോടൊപ്പം—സൂക്ഷ്മദേഹികൾ, സോമയാഗകർ—സഹവാസം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 77

स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते / तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः

സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചവർ ദിവിയിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു; പിതൃകളെപ്പോലെ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. അവരുടെ നിവാപം (പിണ്ഡദാനം) അതേ കുലബന്ധുക്കൾ അർപ്പിക്കുമ്പോൾ.

Verse 78

मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः / एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये

മാസശ്രാദ്ധഭോജനം സ്വീകരിക്കുന്ന സോമലോകവാസികൾ തൃപ്തി പ്രാപിക്കുന്നു. മാസശ്രാദ്ധഭോജികൾ ആയവരാണ് മനുഷ്യപിതൃകൾ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 79

तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु / भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः

അവരിൽ നിന്ന് വേറിട്ടു, കർമ്മയോനികളിൽ കലർന്നിരിക്കുന്ന മറ്റു ചിലർ ആശ്രമധർമ്മങ്ങളിൽ നിന്ന് പതിതരായി, ‘സ്വധാ’യും ‘സ്വാഹാ’യും ഇല്ലാത്തവരായിരിക്കുന്നു.

Verse 80

भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये / स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः

ആ ദുഷ്ടാത്മാക്കൾ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് യമക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രേതഭൂതരായി; സ്വന്തം കർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിലപിച്ചു യാതനാസ്ഥാനത്തിലെത്തുന്നു.

Verse 81

दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः / क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः

അവർ ദീർഘായുസ്സുള്ളവരായിട്ടും അത്യന്തം വരണ്ടവരും, താടിയുള്ളവരും, വസ്ത്രരഹിതരുമായി; ക്ഷുധയും ദാഹവും പിടിച്ചുകെട്ടി ഇങ്ങും അങ്ങും ഓടുന്നു.

Verse 82

सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः / परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः

അവർ നദികളും തടാകങ്ങളും കുളങ്ങളും കിണറുകളും നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരുടെ അന്നത്തെ തേടി, തള്ളിപ്പറയപ്പെടുകയും ഇങ്ങും അങ്ങും അലഞ്ഞുതിരിയുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 83

स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः / शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च

അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും വിവിധ സ്ഥാനങ്ങളിൽ വീഴ്ത്തപ്പെടുകയും യാതനകൾ അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—ശാല്മലി, വൈതരണി, കുംഭീപാകം എന്നീ നരകങ്ങളിലും।

Verse 84

करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा / शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः

അവർ കരമ്പ-വാലുക, അസിപത്രവനം, ശിലാ-സംപേഷണം എന്നിവിടങ്ങളിലും സ്വന്തം കർമഫലത്താൽ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു।

Verse 85

तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् / तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः

അവിടെ ഉള്ള ആ ദുഃഖിതർ നശിക്കുന്നില്ല; ലോകാന്തരത്തിൽ ഉള്ളവരെ ബന്ധുക്കൾ നാമവും ഗോത്രവും ചൊല്ലി സ്മരിക്കുന്നു।

Verse 86

भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै / यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्

ഭൂമിയിൽ ദർഭപ്പുല്ലിന്മേൽ അപസവ്യമായി നൽകിയ മൂന്ന് പിണ്ഡങ്ങൾ പ്രേതസ്ഥാനങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതരായവരിലേക്കെത്തി അവരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു।

Verse 87

अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा / पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः

യാതനാസ്ഥാനത്തേക്കും എത്താത്തവർ അഞ്ചുവിധം പതിതരായി, പിന്നെ സ്വന്തം നീചകർമ്മഫലത്താൽ സ്ഥാവരയോണിവരെ ജനിക്കുന്നു।

Verse 88

नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु / यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु

അവർ പല രൂപങ്ങളിലായി, തിര്യക്‌യോനികളിലും മറ്റു യോനികളിലും ജനിക്കുന്നു. ഏത് യോനിയിൽ ഏതു ആഹാരമാണോ, ആ ആ യോനികളിൽ ഇവർ അതേ ആഹാരത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നവരാകുന്നു.

Verse 89

तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते / काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

ആ ആ ആഹാരരൂപത്തിൽ നൽകിയ ശ്രാദ്ധം സ്ഥാപിതമായി ഫലം നൽകുന്നു—യോഗ്യകാലത്ത്, ന്യായപ്രകാരം ലഭിച്ച പാത്രത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം സമർപ്പിച്ചാൽ.

Verse 90

प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते / यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्

ജീവി എവിടെ നിലകൊള്ളുന്നുവോ അവിടെ തന്നേ നൽകിയ അന്നം അവന് ലഭിക്കുന്നു; പശുക്കളുടെ കൂട്ടത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ട കിടാവും തന്റെ അമ്മയെ കണ്ടെത്തുന്നതുപോലെ.

Verse 91

तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् / एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः

അതുപോലെ ശ്രാദ്ധത്തിൽ നൽകിയ അന്നം മന്ത്രം പിതൃകളിലേക്കെത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ മന്ത്രസഹിതം ശ്രദ്ധയോടെ നൽകിയ ശ്രാദ്ധം ഒരിക്കലും നിഷ്ഫലമാകില്ല.

Verse 92

तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा / गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह

ആ ആ കുമാരൻ ദിവ്യചക്ഷുസ്സോടെ കണ്ടുകൊണ്ട് പ്രസ്താവിച്ചു; പ്രേതങ്ങളുടെ ഗതാഗതം അറിയുന്നവനും, അവരോടൊപ്പം ശ്രാദ്ധപ്രാപ്തിയും അറിയുന്നവനുമായിരുന്നു അവൻ.

Verse 93

बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

അവർ ബാഹ്ലീകർ, ഊഷ്മപർ, ദിവാകീർത്ത്യർ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവരുടെ പകൽ കൃഷ്ണപക്ഷം; രാത്രി ശുക്ലപക്ഷം—സ്വപ്നത്തിനായി എന്നു പറയുന്നു.

Verse 94

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै / ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः

ഇങ്ങനെ പിതാക്കൾ ദേവന്മാരാണ്; ദേവന്മാരും പിതാക്കളാണ്. ഋതു, അർത്തവം, അർദ്ധമാസങ്ങൾ പരസ്പരം പിതൃരൂപമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 95

इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये / प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु

ഇങ്ങനെ പിതൃദേവന്മാരും മനുഷ്യപിതാക്കളും—അവർ പ്രീതരായാൽ ശ്രാദ്ധയുക്തമായ കര്‍മ്മങ്ങളിൽ സന്തോഷിക്കുന്നു.

Verse 96

इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्

ഇത് സോമപാനം ചെയ്യുന്ന പിതാക്കളുടെ വിവേചനമായി പ്രസ്താവിച്ചു. ഇങ്ങനെ പിതൃതത്ത്വം പുരാണത്തിൽ നിശ്ചയമായി സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 97

इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः / सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्

ഇങ്ങനെ അർക്ക, പിതൃ, സോമന്മാരുടെയും ഐല (പുരൂരവ) യുടെയും സംഗമം; സുധാമൃതത്തിന്റെ പ്രാപ്തി; പിതാക്കൾക്കുള്ള തർപ്പണം—ഇവയെല്ലാം പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 98

पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च / समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः

പൗർണ്ണമിയും അമാവാസിയും ഉള്ള കാലവും, യാതനാസ്ഥാനവും—ഇവയെല്ലാം നിനക്കു സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞു. ഈ സൃഷ്ടിക്രമം അനാദി-പ്രാചീനമാണ്.

Verse 99

वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् / न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता

സർഗത്തിന്റെ വൈശ്വരൂപം ഞാൻ ഒരു ഭാഗമായി മാത്രമേ പറഞ്ഞിട്ടുള്ളൂ. അതിനെ മുഴുവനായി എണ്ണിപ്പറയാൻ കഴിയില്ല; ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഇത് ശ്രദ്ധയോടെ സ്വീകരിക്കട്ടെ.

Verse 100

स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्

സ്വായംഭുവ മനുവിന്റെ ഈ സർഗം ഞാൻ വിവരിച്ചു കഴിഞ്ഞു. വിശദമായും ക്രമമായും വീണ്ടും ഞാൻ എന്ത് കൂടി പറയണം?