Adhyaya 30

Verse 1

श्रीराजोवाच ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् । द्वारवत्यां किमकरोद् भगवान् भूतभावन: ॥ १ ॥

രാജാ പരീക്ഷിത് പറഞ്ഞു—മഹാഭാഗവതനായ ഉദ്ധവൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ട ശേഷം, ദ്വാരകയിൽ സർവ്വജീവികളുടെ പരിപാലകനായ ഭഗവാൻ എന്തു ചെയ്തു?

Verse 2

ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभ: । प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥

ബ്രാഹ്മണശാപം മൂലം സ്വന്തം വംശം നശിച്ച ശേഷം, യാദവശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാൻ സർവ്വനേത്രങ്ങൾക്കും പ്രിയമായ തന്റെ ദേഹം എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിച്ചു?

Verse 3

प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकु: कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सतामात्मलग्नम् । यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां द‍ृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयु: ॥ ३ ॥

ആ ദിവ്യരൂപത്തിൽ സ്ത്രീകളുടെ കണ്ണുകൾ പതിഞ്ഞാൽ അവർ അത് പിൻവലിക്കുവാൻ കഴിയില്ല; ആ രൂപം സത്സംഗികളുടെ ചെവിയിൽ പ്രവേശിച്ച് ഹൃദയത്തിൽ പതിഞ്ഞാൽ പിന്നെ ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകുകയില്ല. ആ ശ്രീ കവികളുടെ വാക്കുകളിൽ പോലും മധുരമായ ആകർഷണം ജനിപ്പിക്കുന്നു—അപ്പോൾ അവരുടെ മഹത്വം എന്തു പറയണം! കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ അർജുനന്റെ രഥത്തിൽ ഇരുന്ന ആ രൂപം കണ്ട അനേകം യോദ്ധാക്കൾ ഭഗവാനോട് സമാനമായ ദിവ്യദേഹം പ്രാപിച്ചു.

Verse 4

श्री ऋषिरुवाच दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् । द‍ृष्ट्वासीनान् सुधर्मायां कृष्ण: प्राह यदूनिदम् ॥ ४ ॥

ശ്രീശുകദേവ ഋഷി പറഞ്ഞു—ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും അന്തരീക്ഷത്തിലും അനേകം കലഹസൂചനകളായ മഹോത്പാതങ്ങൾ കണ്ട ശേഷം, സുധർമാ സഭയിൽ ഇരുന്ന യാദവരെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 5

श्रीभगवानुवाच एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतव: । मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवा: ॥ ५ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ യദുകുലനേതാക്കളേ, ദ്വാരകയിൽ യമന്റെ പതാകകളെപ്പോലെ ഈ ഭീകര അപശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ഒരു നിമിഷവും നിൽക്കരുത്.

Verse 6

स्‍त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वित: । वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६ ॥

സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും വൃദ്ധരുമ് ഇവിടെ നിന്ന് ശംഖോദ്ധാരത്തിലേക്ക് പോകട്ടെ. ഞങ്ങൾ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകും; അവിടെ സരസ്വതി നദി പടിഞ്ഞാറോട്ടു ഒഴുകുന്നു.

Verse 7

तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिता: । देवता: पूजयिष्याम: स्‍नपनालेपनार्हणै: ॥ ७ ॥

അവിടെ നാം ശുദ്ധിക്കായി സ്നാനം ചെയ്ത്, ഉപവസിച്ച്, മനസ്സിനെ സമാധാനത്തോടെ ഏകാഗ്രമാക്കാം. പിന്നെ ദേവതാമൂർത്തികളെ സ്നാപനം ചെയ്ത്, ചന്ദനലേപനം ചെയ്ത്, വിവിധ അർഘ്യാദി അർപ്പണങ്ങളാൽ പൂജിക്കാം.

Verse 8

ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् । गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभि: ॥ ८ ॥

മഹാഭാഗ്യശാലികളായ ബ്രാഹ്മണരുടെ സഹായത്തോടെ പ്രായശ്ചിത്തവും സ്വസ്ത്യയനവും നടത്തി, ആ ബ്രാഹ്മണരെ പശുക്കൾ, ഭൂമി, സ്വർണം, വസ്ത്രങ്ങൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, വസതിസ്ഥലങ്ങൾ എന്നിവ നൽകി ആദരിച്ച് പൂജിക്കും.

Verse 9

विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् । देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भव: ॥ ९ ॥

ഈ വിധി തീർച്ചയായും അടുത്തുവരുന്ന അനിഷ്ടം നീക്കുന്നതും പരമ മംഗളം നൽകുന്നതുമാണ്. ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണരെയും പശുക്കളെയും പൂജിക്കുന്നത് സർവ്വജീവികൾക്കും പരമ ശ്രേയസ്സായ ഉത്തമ ജന്മം നൽകുന്നു.

Verse 10

इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विष: । तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथै: ॥ १० ॥

മധുദ്വിഷനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് യദുവംശത്തിലെ മൂപ്പന്മാർ “തഥാസ്തു” എന്നു സമ്മതിച്ചു. തുടർന്ന് അവർ നൗകകളിൽ സമുദ്രം കടന്ന് രഥങ്ങളിൽ പ്രഭാസ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 11

तस्मिन् भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवा: । चक्रु: परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥ ११ ॥

അവിടെ തങ്ങളുടെ സ്വാമിയായ യദുദേവൻ—ഭഗവാന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം—യാദവർ പരമഭക്തിയോടെ സർവ്വശ്രേയസ്സിനെ വർധിപ്പിക്കുന്ന ധാർമ്മിക കർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 12

ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु । दिष्टविभ्रंशितधियो यद्‌द्रवैर्भ्रश्यते मति: ॥ १२ ॥

പിന്നീട് വിധിയുടെ പ്രഭാവത്തിൽ മങ്ങിയ ബുദ്ധിയോടെ യാദവർ അവിടെ മധുരമായ മൈരേയ മദ്യം അതിയായി കുടിച്ചു; അത് മനസ്സിന്റെ മതിയെ പൂർണ്ണമായി മയക്കുന്നു.

Verse 13

महापानाभिमत्तानां वीराणां द‍ृप्तचेतसाम् । कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्ष: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥

അത്യധികം കുടിച്ച് മത്തും അഹങ്കാരവും നിറഞ്ഞ യദുവീരർ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മായയിൽ വിമൂഢരായി തമ്മിൽ ഭീകരമായ സംഘർഷത്തിലേക്ക് വീണു.

Verse 14

युयुधु: क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिन: । धनुर्भिरसिभिर्भल्ल‍ै‌र्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभि: ॥ १४ ॥

കോപത്തിൽ കത്തിയവർ സമുദ്രതീരത്ത് പരസ്പരം ആക്രമിച്ചു; വില്ലും അമ്പും, വാൾ, ഭല്ലം, ഗദ, തോമരം, കുന്തം എന്നിവ കൈയിലെടുത്ത് തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്തു.

Verse 15

पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभि: खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि । मिथ: समेत्याश्वतरै: सुदुर्मदा न्यहन्शरैर्दद्भ‍िरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥

കൊടികൾ പറക്കുന്ന രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും കഴുതകളിലും ഒട്ടകങ്ങളിലും കാളകളിലും പോത്തുകളിലും കോവർകഴുതകളിലും മനുഷ്യരുടെ ചുമലിലും കയറി, അത്യന്തം കോപിഷ്ഠരായ ആ യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി. കാട്ടാനകൾ കൊമ്പുകൾ കൊണ്ട് കുത്തുന്നതുപോലെ അവർ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് പരസ്പരം ആക്രമിച്ചു.

Verse 16

प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सराव्- अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी । सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतु: ॥ १६ ॥

പരസ്പര വൈരം ജ്വലിച്ചപ്പോൾ, പ്രദ്യുമ്നൻ സാംബനോടും, അക്രൂരൻ കുന്തിഭോജനോടും, അനിരുദ്ധൻ സാത്യകിയോടും, സുഭദ്രൻ സംഗ്രാമജിത്തിനോടും, സുമിത്രൻ സുരഥനോടും, രണ്ട് ഗദന്മാർ തമ്മിൽ തമ്മിലും ഘോരമായി യുദ്ധം ചെയ്തു.

Verse 17

अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादय: सहस्रजिच्छतजिद्भ‍ानुमुख्या: । अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥

നിശഠൻ, ഉൽമുകൻ, സഹസ്രജിത്ത്, ശതജിത്ത്, ഭാനു തുടങ്ങിയ മറ്റുള്ളവരും മദ്യലഹരിയിൽ അന്ധരായി, സാക്ഷാൽ മുകുന്ദനാൽ തന്നെ വിമോഹിതരായി പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി മരിച്ചു.

Verse 18

दाशार्हवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता मध्वर्बुदा माथुरशूरसेना: । विसर्जना: कुकुरा: कुन्तयश्च मिथस्तु जघ्नु: सुविसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥

തങ്ങളുടെ സ്വാഭാവിക സൗഹൃദം പൂർണ്ണമായും ഉപേക്ഷിച്ച്, വിവിധ യദു വംശങ്ങളിലെ അംഗങ്ങൾ - ദാശാർഹർ, വൃഷ്ണികൾ, അന്ധകർ, ഭോജർ, സാത്വതർ, മധുക്കൾ, അർബുദർ, മാഥുരർ, ശൂരസേനർ, വിസർജനർ, കുകുരർ, കുന്തികൾ - എല്ലാവരും പരസ്പരം കൊന്നൊടുക്കി.

Verse 19

पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलै: । मित्राणि मित्रै: सुहृद: सुहृद्भ‍ि- र्ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढा: ॥ १९ ॥

ഇങ്ങനെ വിഭ്രാന്തിയിലായി, പുത്രന്മാർ പിതാക്കന്മാരോടും, സഹോദരങ്ങൾ സഹോദരങ്ങളോടും, മരുമക്കൾ അമ്മാവന്മാരോടും, കൊച്ചുമക്കൾ മുത്തച്ഛന്മാരോടും യുദ്ധം ചെയ്തു. സുഹൃത്തുക്കൾ സുഹൃത്തുക്കളോടും അഭ്യുദയകാംക്ഷികൾ അഭ്യുദയകാംക്ഷികളോടും ഏറ്റുമുട്ടി. ഇപ്രകാരം ഉറ്റബന്ധുക്കളെല്ലാം പരസ്പരം കൊന്നൊടുക്കി.

Verse 20

शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेसु धन्वसु । शस्‍त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरका: ॥ २० ॥

അമ്പുകൾ തീർന്നു, വില്ലുകൾ ഒടിഞ്ഞു, മറ്റു ആയുധങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ അവർ നഗ്നകൈകളാൽ ഉയർന്ന എരകാ (കമ്പ്) തണ്ടുകൾ പിടിച്ചു।

Verse 21

ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृता: । जघ्नुर्द्विषस्तै: कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥

മുഷ്ടിയിൽ പിടിച്ചയുടൻ ആ എരകാ തണ്ടുകൾ വജ്രസമമായ കഠിന ഇരുമ്പുദണ്ഡങ്ങളായി മാറി. അവകൊണ്ട് അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും പരസ്പരം ആക്രമിച്ചു; ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ തടയാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ അവനെത്തന്നെയും ആക്രമിച്ചു।

Verse 22

प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिता: । हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिन: ॥ २२ ॥

ഓ രാജാവേ, മോഹിതരായി അവർ ബലഭദ്രനെയും ശത്രുവെന്ന് കരുതി. ആയുധങ്ങൾ കൈയിൽ എടുത്ത്, അവനെ കൊല്ലാൻ തീരുമാനിച്ച്, ആക്രമികളുപോലെ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു।

Verse 23

अथ तावपि सङ्‌क्रु‌द्धावुद्यम्य कुरुनन्दन । एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥ २३ ॥

ഓ കുരുനന്ദന, അപ്പോൾ കൃഷ്ണനും ബലരാമനും അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി. എരകാ തണ്ടുകൾ ഗദകളായി ഉയർത്തി, യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ച് അവകൊണ്ട് വധിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 24

ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्धाक्रोध: क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ २४ ॥

ബ്രാഹ്മണശാപം ബാധിച്ചും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മായയിൽ മൂടപ്പെട്ടും നിന്ന ആ യോദ്ധാക്കളുടെ മത്സരജന്യമായ ക്രോധം അവരെ നാശത്തിലേക്ക് നയിച്ചു—മുളങ്കാട്ടിൽ പടർന്ന തീ മുഴുവൻ വനവും ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 25

एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशव: । अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषित: ॥ २५ ॥

സ്വവംശത്തിലെ എല്ലാവരും നശിച്ചപ്പോൾ കേശവൻ മനസ്സിൽ—ഇപ്പോൾ ഭൂമിയുടെ ഭാരം ഇറക്കപ്പെട്ടു; ഒന്നും ശേഷിച്ചില്ലെന്ന് വിചാരിച്ചു।

Verse 26

राम: समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् । तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥

അപ്പോൾ രാമൻ സമുദ്രതീരത്ത് യോഗത്തിൽ ഇരുന്ന് പരമപുരുഷനിൽ മനസ്സു നിശ്ചലമാക്കി; ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ ലയിപ്പിച്ച് ഈ മർത്ത്യലോകം ഉപേക്ഷിച്ചു।

Verse 27

रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुत: । निषसाद धरोपस्थे तुष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७ ॥

രാമന്റെ പ്രയാണം കണ്ട ദേവകീസുതനായ ഭഗവാൻ കൃഷ്ണൻ സമീപത്തെ അശ്വത്ഥ (പിപ്പൽ) വൃക്ഷത്തിൻ കീഴിൽ നിലത്ത് നിശ്ശബ്ദമായി ഇരുന്നു।

Verse 28

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भ‍िर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥

പ്രഭു തന്റെ സ്വപ്രഭയാൽ ദീപ്തമായ ചതുര്ഭുജരൂപം ധരിച്ചു; ധൂമരഹിത അഗ്നിപോലെ ആ കാന്തി എല്ലാ ദിക്കുകളിലെയും അന്ധകാരം അകറ്റി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വർണം ഘനശ്യാമ മേഘനിറം; ഉരുകിയ സ്വർണ്ണംപോലെ തിളങ്ങുന്ന തേജസ്സോടെ, വക്ഷസ്ഥലത്ത് ശ്രീവത്സചിഹ്നം ധരിച്ച് സർവമംഗളമയനായി. പാറ്റുവസ്ത്രയുഗലം ധരിച്ചു, പദ്മമുഖത്ത് മനോഹരസ്മിതം, നീലകുന്തലങ്ങൾ, ആകർഷകമായ പദ്മനയനങ്ങൾ, മിനുങ്ങുന്ന മകരാകൃതികുണ്ഡലങ്ങൾ. കട്ടിസൂത്രം, യജ്ഞോപവീതം, കിരീടം, കങ്കണങ്ങൾ, അങ്കദങ്ങൾ, ഹാരങ്ങൾ, നൂപുരങ്ങൾ, രാജചിഹ്നങ്ങൾ, കൂടാതെ കൗസ്തുഭമണിയാൽ അദ്ദേഹം വിരാജിച്ചു. വനമാലയാൽ അലങ്കൃതമായ ദേഹത്തെ ചുറ്റി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വകാര്യായുധങ്ങൾ മూర్తിമാനമായി നിലകൊണ്ടു; വലതുഉരുവിൻമേൽ ഇടതുകാൽ—പദ്മാരുണതളത്തോടെ—വെച്ച് അദ്ദേഹം ആസീനനായിരുന്നു।

Verse 29

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भ‍िर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥

പ്രഭു തന്റെ സ്വപ്രഭയാൽ ദീപ്തമായ ചതുര്ഭുജരൂപം ധരിച്ചു; ധൂമരഹിത അഗ്നിപോലെ ആ കാന്തി എല്ലാ ദിക്കുകളിലെയും അന്ധകാരം അകറ്റി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വർണം ഘനശ്യാമ മേഘനിറം; ഉരുകിയ സ്വർണ്ണംപോലെ തിളങ്ങുന്ന തേജസ്സോടെ, വക്ഷസ്ഥലത്ത് ശ്രീവത്സചിഹ്നം ധരിച്ച് സർവമംഗളമയനായി. പാറ്റുവസ്ത്രയുഗലം ധരിച്ചു, പദ്മമുഖത്ത് മനോഹരസ്മിതം, നീലകുന്തലങ്ങൾ, ആകർഷകമായ പദ്മനയനങ്ങൾ, മിനുങ്ങുന്ന മകരാകൃതികുണ്ഡലങ്ങൾ. കട്ടിസൂത്രം, യജ്ഞോപവീതം, കിരീടം, കങ്കണങ്ങൾ, അങ്കദങ്ങൾ, ഹാരങ്ങൾ, നൂപുരങ്ങൾ, രാജചിഹ്നങ്ങൾ, കൂടാതെ കൗസ്തുഭമണിയാൽ അദ്ദേഹം വിരാജിച്ചു. വനമാലയാൽ അലങ്കൃതമായ ദേഹത്തെ ചുറ്റി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വകാര്യായുധങ്ങൾ മూర్తിമാനമായി നിലകൊണ്ടു; വലതുഉരുവിൻമേൽ ഇടതുകാൽ—പദ്മാരുണതളത്തോടെ—വെച്ച് അദ്ദേഹം ആസീനനായിരുന്നു।

Verse 30

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भ‍िर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥

ഭഗവാൻ സ്വപ്രഭയാൽ ദീപ്തമായ ചതുര്ഭുജരൂപം ധരിച്ചു; ധൂമരഹിത അഗ്നിപോലെ അവിടുത്തെ കാന്തി സർവ്വദിക്കുകളിലെ അന്ധകാരം നീക്കി. വക്ഷസ്ഥലത്ത് ശ്രീവത്സചിഹ്നം; ദേഹം ഘനശ്യാമ മേഘവർണം; കാന്തി ഉരുകിയ സ്വർണ്ണംപോലെ തിളങ്ങി; പാറ്റുവസ്ത്രയുഗ്മം ധരിച്ചു മംഗളമായി ശോഭിച്ചു. പദ്മമുഖത്ത് മധുരസ്മിതം, നീലകേശങ്ങൾ ശിരസ്സിനെ അലങ്കരിച്ചു; പദ്മസമ മനോഹരനേത്രങ്ങൾ; മകരാകൃതികുണ്ഡലങ്ങൾ മിന്നി. കടിസൂത്രം, യജ്ഞോപവീതം, കിരീടം, കടക-അംഗദങ്ങൾ, കൗസ്തുഭമണി, ഹാരങ്ങൾ, നൂപുരങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അവൻ വിരാജിച്ചു. വനമാലയാൽ പരിതമായ ദേഹവും മൂർത്തിമാനമായ സ്വന്തം ആയുധങ്ങളും ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ, വലതുതുടയിൽ പദ്മചുവന്ന തളമുള്ള ഇടതുകാൽ വെച്ച് അവൻ ആസീനനായി.

Verse 31

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भ‍िर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥

ഭഗവാൻ സ്വപ്രഭയാൽ ദീപ്തമായ ചതുര്ഭുജരൂപം ധരിച്ചു; ധൂമരഹിത അഗ്നിപോലെ അവിടുത്തെ കാന്തി സർവ്വദിക്കുകളിലെ അന്ധകാരം നീക്കി. വക്ഷസ്ഥലത്ത് ശ്രീവത്സചിഹ്നം; ദേഹം ഘനശ്യാമ മേഘവർണം, കാന്തി ഉരുകിയ സ്വർണ്ണംപോലെ തിളങ്ങി; പാറ്റുവസ്ത്രയുഗ്മം ധരിച്ചു മംഗളമായി ശോഭിച്ചു. പദ്മമുഖത്ത് മധുരസ്മിതം, നീലകേശങ്ങൾ ശിരസ്സിനെ അലങ്കരിച്ചു; പദ്മസമ മനോഹരനേത്രങ്ങൾ; മകരാകൃതികുണ്ഡലങ്ങൾ മിന്നി. കടിസൂത്രം, യജ്ഞോപവീതം, കിരീടം, കടക-അംഗദങ്ങൾ, കൗസ്തുഭമണി, ഹാരങ്ങൾ, നൂപുരങ്ങൾ, രാജചിഹ്നങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അവൻ വിരാജിച്ചു. വനമാലയാൽ പരിതമായ ദേഹവും മൂർ‍ത്തിമാനമായ സ്വന്തം ആയുധങ്ങളും ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ, വലതുതുടയിൽ പദ്മചുവന്ന തളമുള്ള ഇടതുകാൽ വെച്ച് അവൻ ആസീനനായി.

Verse 32

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भ‍िर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥

ഭഗവാൻ സ്വപ്രഭയാൽ ദീപ്തമായ ചതുര്ഭുജരൂപം ധരിച്ചു; ധൂമരഹിത അഗ്നിപോലെ അവിടുത്തെ കാന്തി സർവ്വദിക്കുകളിലെ അന്ധകാരം നീക്കി. വക്ഷസ്ഥലത്ത് ശ്രീവത്സചിഹ്നം; ദേഹം ഘനശ്യാമ മേഘവർണം, കാന്തി ഉരുകിയ സ്വർണ്ണംപോലെ തിളങ്ങി; പാറ്റുവസ്ത്രയുഗ്മം ധരിച്ചു മംഗളമായി ശോഭിച്ചു. പദ്മമുഖത്ത് മധുരസ്മിതം, നീലകേശങ്ങൾ ശിരസ്സിനെ അലങ്കരിച്ചു; പദ്മസമ മനോഹരനേത്രങ്ങൾ; മകരാകൃതികുണ്ഡലങ്ങൾ മിന്നി. കടിസൂത്രം, യജ്ഞോപവീതം, കിരീടം, കടക-അംഗദങ്ങൾ, കൗസ്തുഭമണി, ഹാരങ്ങൾ, നൂപുരങ്ങൾ, രാജചിഹ്നങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അവൻ വിരാജിച്ചു. വനമാലയാൽ പരിതമായ ദേഹവും മൂർ‍ത്തിമാനമായ സ്വന്തം ആയുധങ്ങളും ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ, വലതുതുടയിൽ പദ്മചുവന്ന തളമുള്ള ഇടതുകാൽ വെച്ച് അവൻ ആസീനനായി.

Verse 33

मुषलावशेषाय:खण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा । मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥

അപ്പോൾ ജരാ എന്ന വേട്ടക്കാരൻ അവിടെ എത്തി, മൃഗഭ്രമത്തിൽ ഭഗവാന്റെ പാദത്തെ മാൻമുഖമായി കരുതി. ഇരയായി കിട്ടിയെന്നു വിചാരിച്ച്, സാമ്ബന്റെ മുഷലത്തിന്റെ ശേഷിച്ച ഇരുമ്പുതുണ്ടിൽ നിന്നുണ്ടാക്കിയ അമ്പുകൊണ്ട് ആ പാദം കുത്തിവേദിച്ചു.

Verse 34

चतुर्भुजं तं पुरुषं द‍ृष्ट्वा स कृतकिल्बिष: । भीत: पपात शिरसा पादयोरसुरद्विष: ॥ ३४ ॥

ആ ചതുര്ഭുജപുരുഷനെ കണ്ടപ്പോൾ, ചെയ്ത അപരാധത്തിൽ ഭീതനായ വേട്ടക്കാരൻ അസുരദ്വേഷിയായ ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ തലവെച്ച് വീണു।

Verse 35

अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन । क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तम:श्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥

ജര പറഞ്ഞു: ഹേ മധുസൂദനാ, അജ്ഞതയാൽ ഞാൻ ഈ പാപം ചെയ്തുപോയി. ഹേ ഉത്തമശ്ലോകാ, ഹേ പരിശുദ്ധാ, ഈ പാപിയോട് ക്ഷമിച്ചാലും.

Verse 36

यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् । वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥

ഹേ വിഷ്ണു ഭഗവാനേ, അങ്ങയെ നിരന്തരം സ്മരിക്കുന്നത് അജ്ഞാനമാകുന്ന അന്ധകാരത്തെ നശിപ്പിക്കുമെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ഹേ പ്രഭോ, ഞാൻ അങ്ങയോട് അപരാധം ചെയ്തുപോയി!

Verse 37

तन्माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् । यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ വൈകുണ്ഠനാഥാ, ഈ പാപിയായ വേട്ടക്കാരനെ ഇപ്പോൾ തന്നെ വധിച്ചാലും. എങ്കിൽ മാത്രമേ ഞാൻ ഇനി സജ്ജനങ്ങളോട് ഇത്തരം അപരാധം ചെയ്യാതിരിക്കൂ.

Verse 38

यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनया: पतयो गिरां ये । त्वन्मायया पिहितद‍ृष्टय एतदञ्ज: किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीम: ॥ ३८ ॥

ബ്രഹ്മാവിനും രുദ്രനും പോലും അങ്ങയുടെ മായയെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ, അധമരായ ഞങ്ങളെപ്പോലുള്ളവർക്ക് അങ്ങയെക്കുറിച്ച് എന്ത് പറയാൻ കഴിയും?

Verse 39

श्रीभगवानुवाच मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे । याहि त्वं मदनुज्ञात: स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥

ശ്രീ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ഹേ ജരാ, ഭയപ്പെടേണ്ട. എഴുന്നേൽക്കൂ. ഇതെല്ലാം എന്റെ ഇച്ഛയാൽ സംഭവിച്ചതാണ്. എന്റെ അനുവാദത്തോടെ നീ പുണ്യലോകത്തേക്ക് പോയ്ക്കൊള്ളുക.

Verse 40

इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा । त्रि: परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥

സ്വേച്ഛയാൽ ദിവ്യശരീരം ധരിക്കുന്ന ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആ വേട്ടക്കാരൻ പ്രഭുവിനെ മൂന്നു പ്രാവശ്യം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് നമസ്കരിച്ചു; പിന്നെ അവനെ കൊണ്ടുപോകാൻ പ്രത്യക്ഷമായ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ കയറി വൈകുണ്ഠലോകത്തേക്ക് പോയി।

Verse 41

दारुक: कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् । वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥

അപ്പോൾ ദാരുകൻ തന്റെ സ്വാമിയായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പാത തേടി അവിടേക്ക് അടുത്തു. അടുത്തെത്തുമ്പോൾ കാറ്റിൽ തുളസിയുടെ സുഗന്ധം അനുഭവിച്ച് അതേ ദിശയിലേക്കു നീങ്ങി।

Verse 42

तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् । स्‍नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचन: ॥ ४२ ॥

അവിടെ അശ്വത്ഥവൃക്ഷത്തിന്റെ അടിയിൽ വിശ്രമിച്ചിരുന്ന, ദീപ്തമായ ആയുധങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട തന്റെ പ്രഭുവായ ശ്രീകൃഷ്ണനെ കണ്ടപ്പോൾ ദാരുകന്റെ ഹൃദയം സ്നേഹത്തിൽ മുങ്ങി. അവൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഇറങ്ങി, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു।

Verse 43

अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो द‍ृष्टि: प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा । दिशो न जाने न लभे च शान्तिं यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥ ४३ ॥

ദാരുകൻ പറഞ്ഞു: പ്രഭോ! അങ്ങയുടെ ചരണകമലം കാണാതിരുന്നതിനാൽ എന്റെ ദൃഷ്ടി നഷ്ടപ്പെട്ടു; ഞാൻ അന്ധകാരത്തിലേക്ക് കടന്നിരിക്കുന്നു. ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രിയിൽ വഴിയറിയാത്തതുപോലെ, എനിക്ക് ദിക്കുകൾ അറിയില്ല; ശാന്തിയും ലഭിക്കുന്നില്ല।

Verse 44

इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुडलाञ्छन: । खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षत: ॥ ४४ ॥

ശുകദേവ ഗോസ്വാമി തുടർന്നു: ഹേ രാജേന്ദ്രാ! സാരഥി ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോഴേക്കും, അവന്റെ കണ്ണുമുന്നിൽ തന്നെ ഗരുഡചിഹ്നമുള്ള പതാകയോടും കുതിരകളോടും കൂടി പ്രഭുവിന്റെ രഥം ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു പോയി।

Verse 45

तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च । तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दन: ॥ ४५ ॥

അപ്പോൾ വിഷ്ണുവിന്റെ ദിവ്യായുധങ്ങൾ എഴുന്നേറ്റ് രഥത്തെ അനുഗമിച്ചു. അത്ഭുതം കണ്ടു അത്യന്തം വിസ്മയിച്ച സാരഥിയോട് ജനാർദനൻ സംസാരിച്ചു.

Verse 46

गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथ: । सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम् ॥ ४६ ॥

ഹേ സാരഥേ, ദ്വാരകയിലേക്കു പോകുക; ബന്ധുക്കൾ പരസ്പരം നശിച്ച വാർത്ത അറിയിക്കുക. ശ്രീസങ്കർഷണന്റെ നിര്യാണവും എന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയും സ്വജനങ്ങളോട് പറയുക.

Verse 47

द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भ‍िश्च स्वबन्धुभि: । मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्र: प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥

നീയും നിന്റെ ബന്ധുക്കളും ദ്വാരകയിൽ താമസിക്കരുത്; ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ യദുപുരിയെ സമുദ്രം തീർച്ചയായും പ്രളയിപ്പിക്കും.

Verse 48

स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च न: । अर्जुनेनाविता: सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥

നിങ്ങൾ എല്ലാവരും നിങ്ങളുടെ കുടുംബങ്ങളെയും നമ്മുടെ മാതാപിതാക്കളെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, അർജുനന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തിലേക്കു പോകുക.

Verse 49

त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षक: । मन्मायारचितामेतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥

എന്നാൽ നീ, ദാരുകാ, എന്റെ ധർമ്മം ആശ്രയിച്ച് എന്നോടുള്ള ഭക്തിയിൽ സ്ഥിരനാകുക; ജ്ഞാനത്തിൽ നിഷ്ഠനായി വിഷയങ്ങളോടു അനാസക്തനാകുക. ഇവയെല്ലാം എന്റെ മായാശക്തിയുടെ ലീലാപ്രകടനം എന്നു അറിഞ്ഞ് ശാന്തിയിലേക്കു പ്രവേശിക്കു.

Verse 50

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुन: पुन: । तत्पादौ शीर्ष्ण्युपाधाय दुर्मना: प्रययौ पुरीम् ॥ ५० ॥

ഇങ്ങനെ ആജ്ഞ ലഭിച്ച ദാരുകൻ ഭഗവാനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചു. ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ താമരപ്പാദങ്ങൾ തലയിൽ വച്ച് ദുഃഖിതഹൃദയത്തോടെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.