Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस: ॥ १ ॥

ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ഗോവിന്ദന്റെ ഭുജങ്ങൾ കാവലായ ദ്വാരകയിൽ, കൃഷ്ണോപാസനയിലേക്കുള്ള ആകാംക്ഷയോടെ നാരദമുനി കുറേക്കാലം ഇടയ്ക്കിടെ താമസിച്ചു.

Verse 2

को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमै: ॥ २ ॥

ഹേ രാജാവേ! ഈ ലോകത്തിൽ ഓരോ പടിയിലും മരണം കാത്തിരിക്കുന്നു; അപ്പോൾ, ദേവോത്തമരായ മുക്തന്മാർക്കും ഉപാസ്യമായ മുകുന്ദന്റെ പാദപദ്മങ്ങളെ ആരാണ് ഭജിക്കാതിരിക്കുക?

Verse 3

तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् । अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

ഒരു ദിവസം ദേവർഷി നാരദൻ വസുദേവന്റെ ഗൃഹത്തിൽ എത്തി. വസുദേവൻ യഥോചിതമായി പൂജിച്ച്, സുഖമായി ഇരുത്തി, നമസ്കരിച്ചു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 4

श्रीवसुदेव उवाच भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् । कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥ ४ ॥

ശ്രീ വസുദേവൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ, നിങ്ങളുടെ സന്ദർശനം സർവ്വജീവികളുടെ ക്ഷേമത്തിനായാണ്; പിതാവ് മക്കളുടെ നന്മയ്ക്കായി വരുന്നതുപോലെ. പ്രത്യേകിച്ച് നിങ്ങൾ ദീനർക്കും, ഉത്തമശ്ലോകന്റെ പഥത്തിൽ മുന്നേറുന്നവർക്കും കരുണ കാണിക്കുന്നു.

Verse 5

भूतानां देवचरितं दु:खाय च सुखाय च । सुखायैव हि साधूनां त्वाद‍ृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५ ॥

ദേവന്മാരുടെ പ്രവർത്തികൾ ജീവികൾക്ക് ദുഃഖവും സുഖവും ഇരുവരും നൽകാം; എന്നാൽ അച്യുതനെ തന്നെ ആത്മാവായി സ്വീകരിച്ച നിങ്ങളുപോലുള്ള സാദുക്കളുടെ പ്രവർത്തികൾ എല്ലാവർക്കും സുഖം മാത്രമേ നൽകൂ.

Verse 6

भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवा: साधवो दीनवत्सला: ॥ ६ ॥

ആൾ എങ്ങനെ ദേവന്മാരെ ഭജിക്കുമോ, ദേവന്മാരും അതുപോലെ തന്നെ പ്രതികരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ കർമ്മത്തിന്റെ സഹചാരികൾ—നിഴൽപോലെ; എന്നാൽ സാദുക്കൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ദീനരോടു കരുണയുള്ളവർ.

Verse 7

ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव । यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ७ ॥

ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, നിങ്ങളെ കാണുന്നതുമാത്രം എനിക്ക് തൃപ്തിയാണെങ്കിലും, എന്നിരുന്നാലും നിങ്ങളുടെ ഭാഗവതധർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു. അവയെ ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ടാൽ മനുഷ്യൻ എല്ലാത്തരം ഭയങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും.

Verse 8

अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् । अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥

മുൻജന്മത്തിൽ ഈ ഭൂമിയിൽ ഞാൻ സന്താനലാഭം ആഗ്രഹിച്ചു മോക്ഷദായകനായ പരമേശ്വരൻ അനന്തനെ ആരാധിച്ചു; എന്നാൽ മോക്ഷത്തിനായി അല്ല. അതിനാൽ ഭഗവാന്റെ മായയിൽ ഞാൻ മോഹിതനായി.

Verse 9

यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भ‍िर्विश्वतोभयात् । मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा न: शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥

ഹേ സുവ്രതനായ പ്രഭോ, ദയവായി എനിക്ക് വ്യക്തമായി ഉപദേശിക്കണമേ; നിങ്ങളുടെ കരുണയാൽ അനവധി അപകടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞും എല്ലായ്പ്പോഴും ഭയബന്ധനത്തിൽ കെട്ടിപ്പിടിപ്പിക്കുന്ന ഈ സംസാരാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ഞാൻ എളുപ്പത്തിൽ മോചിതനാകട്ടെ.

Verse 10

श्रीशुक उवाच राजन्नेवं कृतप्रश्न‍ो वसुदेवेन धीमता । प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरे: संस्मारितो गुणै: ॥ १० ॥

ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അത്യന്തം ബുദ്ധിമാനായ വസുദേവൻ ചോദിച്ച ഇത്തരത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങളിൽ ദേവർഷി നാരദൻ സന്തോഷിച്ചു. അവ ഹരിയുടെ അതീന്ദ്രിയ ഗുണങ്ങളെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചതിനാൽ, നാരദൻ വസുദേവനോട് ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 11

श्रीनारद उवाच सम्यगेतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ । यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् ॥ ११ ॥

ശ്രീനാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സാത്വതശ്രേഷ്ഠാ, നീ ശരിയായിട്ടാണ് നിശ്ചയിച്ചത്; കാരണം നീ ഭഗവാനോടുള്ള ജീവന്റെ ശാശ്വതധർമ്മമായ ഭാഗവതധർമ്മത്തെക്കുറിച്ചാണ് ചോദിക്കുന്നത്. ഈ ഭക്തിധർമ്മം അത്ര ശക്തമാണ്; അത് സർവ്വവിശ്വത്തെയും ശുദ്ധീകരിക്കും.

Verse 12

श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आद‍ृतो वानुमोदित: । सद्य: पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥

പരമേശ്വരനോടുള്ള ശുദ്ധ ഭക്തിസേവയായ ഈ സദ്ധർമ്മം അത്ര പവിത്രമാണ്; അതിനെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുക, അതിന്റെ മഹിമ പാടുക, അതിൽ ധ്യാനിക്കുക, ആദരത്തോടെ വിശ്വാസപൂർവ്വം സ്വീകരിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ ഭക്തിസേവയെ പ്രശംസിക്കുക—ഇവയാൽ ദേവദ്വേഷികളും സർവ്വജീവദ്വേഷികളും പോലും ഉടൻ ശുദ്ധരാകുന്നു.

Verse 13

त्वया परमकल्याण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥

ഇന്ന് നിങ്ങൾ എനിക്ക് പരമകല്യാണമയനായ എന്റെ പ്രഭു, ഭഗവാൻ നാരായണനെ സ്മരിപ്പിച്ചു. അവനെക്കുറിച്ചുള്ള പുണ്യ ശ്രവണ‑കീർത്തനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണമായി പാവനനാകുന്നു.

Verse 14

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मन: ॥ १४ ॥

ഇവിടെയും ഭഗവാന്റെ ഭക്തിസേവയെ വിശദീകരിക്കാൻ ഋഷിമാർ ഒരു പുരാതന ചരിത്രം ഉദാഹരിക്കുന്നു—മഹാത്മാവായ വിദേഹരാജാവിനും ഋഷഭപുത്രന്മാർക്കും ഇടയിലെ സംവാദം.

Verse 15

प्रियव्रतो नाम सुतो मनो: स्वायम्भुवस्य य: । तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिऋर्षभस्तत्सुत: स्मृत: ॥ १५ ॥

സ്വായംഭുവ മനുവിന് പ്രിയവ്രതൻ എന്നൊരു പുത്രനുണ്ടായിരുന്നു. പ്രിയവ്രതന്റെ പുത്രന്മാരിൽ അഗ്നീധ്രൻ; അഗ്നീധ്രനിൽ നിന്ന് നാഭി ജനിച്ചു, നാഭിയുടെ പുത്രൻ ഋഷഭദേവൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായി.

Verse 16

तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया । अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ १६ ॥

ശ്രീ ഋഷഭദേവനെ വാസുദേവന്റെ അംശമായി അംഗീകരിക്കുന്നു. ജീവികളെ പരമമോക്ഷത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ധർമ്മം പ്രസരിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം അവതരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന് വേദജ്ഞാനത്തിൽ പരിപൂർണരായ നൂറു പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 17

तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायण: । विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमद्भ‍ुतम् ॥ १७ ॥

ആ നൂറു പുത്രന്മാരിൽ ജ്യേഷ്ഠനായ ഭരതൻ നാരായണപരായണനായിരുന്നു. ഭരതന്റെ മഹത്വഖ്യാതിയാൽ ഈ ഭൂമി ‘ഭാരതവർഷം’ എന്ന നാമത്തിൽ അത്ഭുതമായി പ്രസിദ്ധമായി.

Verse 18

स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभि: ॥ १८ ॥

രാജാ ഭരതൻ ഭോഗങ്ങൾ ക്ഷണഭംഗുരവും നിഷ്ഫലവും എന്നു കരുതി ലോകം ഉപേക്ഷിച്ചു. യുവതിയായ ഭാര്യയും കുടുംബവും വിട്ട് കഠിനതപസ്സാൽ ശ്രീഹരിയെ ഉപാസിച്ച് മൂന്നു ജന്മങ്ങൾക്ക് ശേഷം ഭഗവദ്ധാമം പ്രാപിച്ചു.

Verse 19

तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्तत: । कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातय: ॥ १९ ॥

ശേഷിച്ച ഒമ്പത് പുത്രന്മാർ ഭാരതവർ‍ഷത്തിലെ ഒമ്പത് ദ്വീപുകളുടെ അധിപതികളായി സർവ്വത്ര പൂർണ്ണ പരമാധികാരം നടത്തി. എൺപത്തൊന്ന് പുത്രന്മാർ ദ്വിജ ബ്രാഹ്മണരായി, കർമകാണ്ഡമായ വൈദിക യജ്ഞപഥം പ്രചരിപ്പിക്കാൻ സഹായിച്ചു.

Verse 20

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥

ശേഷിച്ച ഒമ്പത് പുത്രന്മാർ മഹാഭാഗ്യശാലികളായ മുനിമാർ—പരമാർത്ഥം പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നവർ, ശ്രമണർ, ദിഗംബരർ, ആത്മവിദ്യയിൽ വിശാരദർ. അവരുടെ പേരുകൾ: കവി, ഹവി, അന്തരീക്ഷ, പ്രബുദ്ധ, പിപ്പലായന, ആവിർഹോത്ര, ദ്രുമില, ചമസ, കരഭാജന.

Verse 21

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥

ശേഷിച്ച ഒമ്പത് പുത്രന്മാർ മഹാഭാഗ്യശാലികളായ മുനിമാർ—പരമാർത്ഥം പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നവർ, ശ്രമണർ, ദിഗംബരർ, ആത്മവിദ്യയിൽ വിശാരദർ. അവരുടെ പേരുകൾ: കവി, ഹവി, അന്തരീക്ഷ, പ്രബുദ്ധ, പിപ്പലായന, ആവിർഹോത്ര, ദ്രുമില, ചമസ, കരഭാജന.

Verse 22

त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् । आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥ २२ ॥

ആ ഋഷിമാർ സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മവും സത്-അസത് സ്വഭാവമുള്ളതുമായ ഈ സർവ്വവിശ്വത്തെ ഭഗവാന്റെ രൂപമായി കണ്ടു, അതിനെ ആത്മാവിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ലെന്ന് ദർശിച്ച് ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 23

अव्याहतेष्टगतय: सुरसिद्धसाध्य- गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् । मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ- विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३ ॥

ആ ഒമ്പത് യോഗേന്ദ്രന്മാർ മുക്താത്മാക്കളാണ്; അവരുടെ ഇഷ്ടഗതിയെ യാതൊരു ലൗകികശക്തിയും തടയാൻ കഴിയില്ല. അവർ ദേവ, സിദ്ധ, സാധ്യ, ഗന്ധർവ, യക്ഷ, മനുഷ്യ, കിന്നര, നാഗലോകങ്ങളിലേക്കും, കൂടാതെ മുനി, ചാരണം, ഭൂതനാഥ (ശിവഗണം), വിദ്യാധര, ബ്രാഹ്മണർ, ഗോകുലം/ഗോവുകളുടെ ലോകങ്ങളിലേക്കും ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കുന്നു।

Verse 24

त एकदा निमे: सत्रमुपजग्मुर्यद‍ृच्छया । वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मन: ॥ २४ ॥

ഒരു വേള അവർ യദൃച്ഛയായി അജനാഭയിൽ (ഭൂമിയുടെ പൂർവനാമം) മഹാത്മാവായ മഹാരാജ നിമി നടത്തിച്ച സത്രയാഗത്തിലേക്ക് എത്തി; അത് ഉന്നത ഋഷിമാരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്നു കൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 25

तान् द‍ृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप । यजमानोऽग्नयो विप्रा: सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥

ഹേ രാജാവേ, സൂര്യസമമായ ദീപ്തിയോടെ തിളങ്ങുന്ന ആ മഹാഭാഗവതന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ യജമാനനും ബ്രാഹ്മണന്മാരും യാഗാഗ്നികളും പോലും—എല്ലാവരും ആദരത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് ഉപസ്ഥിതരായി।

Verse 26

विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् । प्रीत: सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान् यथार्हत: ॥ २६ ॥

വിദേഹരാജൻ (നിമി) ആ ഒമ്പത് ഋഷിമാർ നാരായണപരായണരായ മഹാഭക്തന്മാരെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. അവരുടെ മംഗളമായ വരവിൽ ആനന്ദിതനായി, യഥോചിതമായ ഇരിപ്പിടങ്ങൾ നൽകി, ഭഗവാനെപ്പോലെ തന്നെ വിധിപൂർവ്വം അവരെ പൂജിച്ചു।

Verse 27

तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव । पप्रच्छ परमप्रीत: प्रश्रयावनतो नृप: ॥ २७ ॥

ആ ഒമ്പത് മഹാത്മാക്കൾ സ്വന്തം ദീപ്തിയാൽ തിളങ്ങി ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രന്മാരായ നാല് കുമാരന്മാരെപ്പോലെ തോന്നി. പരമാനന്ദത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ് വിനയത്തോടെ തലകുനിച്ച് അവരോട് ചോദ്യം ചെയ്തു।

Verse 28

श्रीविदेह उवाच मन्ये भगवत: साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विष: । विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८ ॥

ശ്രീവിദേഹൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ മധുദ്വിഷനായ ഭഗവാന്റെ സാക്ഷാത് പാർഷദന്മാരാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ ശുദ്ധഭക്തർ സ്വാർത്ഥത്തിനല്ല, ലോകജീവികളെ പാവനമാക്കാൻ ലോകമൊട്ടാകെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 29

दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुर: । तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ २९ ॥

ദേഹികള്ക്ക് മനുഷ്യദേഹം അത്യന്തം ദുർലഭവും ക്ഷണഭംഗുരവുമാണ്. എങ്കിലും വൈകുണ്ഠനാഥനു പ്രിയമായ ശുദ്ധഭക്തരുടെ ദർശനവും സത്സംഗവും അതിലും ദുർലഭമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.

Verse 30

अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघा: । संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्ग: शेवधिर्नृणाम् ॥ ३० ॥

അതുകൊണ്ട്, പാപരഹിത മഹാത്മാക്കളേ, പരമക്ഷേമം എന്തെന്നു ഞാൻ നിങ്ങളോടു ചോദിക്കുന്നു. ജനനമരണങ്ങളുടെ ഈ സംസാരത്തിൽ സത്സംഗം അർദ്ധക്ഷണമെങ്കിലും മനുഷ്യർക്കു അമൂല്യ നിധിയാണ്.

Verse 31

धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि न: श्रुतये क्षमम् । यै: प्रसन्न: प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यज: ॥ ३१ ॥

ഞാൻ കേൾക്കാൻ യോഗ്യനെന്നു നിങ്ങൾ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ദയവായി ഭാഗവതധർമ്മങ്ങൾ—ഭഗവാനോടുള്ള ഭക്തിസേവയുടെ മാർഗം—പറയുക. അതിലൂടെ പ്രസന്നനായ അജഭഗവാൻ ശരണാഗതനു തന്റെ സ്വയം പോലും നല്കുന്നു.

Verse 32

श्रीनारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमा: । प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम् ॥ ३२ ॥

ശ്രീനാരദൻ പറഞ്ഞു—ഓ വസുദേവാ, മഹാരാജ നിമി ഇങ്ങനെ ഒൻപത് യോഗേന്ദ്രരോടു ഭക്തിസേവയെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചപ്പോൾ, ആ മഹാത്മാക്കൾ രാജാവിന്റെ ചോദ്യങ്ങളെ ആദരപൂർവ്വം അഭിനന്ദിച്ച്, യജ്ഞസഭാംഗങ്ങളുടെയും ഋത്വിജന്മാരുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ സ്നേഹത്തോടെ സംസാരിച്ചു.

Verse 33

श्रीकविरुवाच मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भी: ॥ ३३ ॥

ശ്രീ കവി പറഞ്ഞു—അസത് ദേഹാഭിമാനത്താൽ നിരന്തരം കലങ്ങുന്ന ബുദ്ധിയുള്ളവൻ, അച്യുത പരമേശ്വരന്റെ പാദപദ്മങ്ങളെ നിത്യമായി ഉപാസിച്ചാൽ മാത്രമേ യഥാർത്ഥ നിർഭയത നേടൂ; വിശ്വാത്മനായ ഭഗവാന്റെ ഭക്തിയിൽ എല്ലാ ഭയവും പൂർണ്ണമായി നിവൃത്തമാകുന്നു।

Verse 34

ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये । अञ्ज: पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ ३४ ॥

ആത്മലബ്ധിക്കായി ഭഗവാൻ ഉപദേശിച്ച മാർഗങ്ങളെയേ ഭാഗവതധർമ്മം എന്നു അറിയുക; അജ്ഞരും അതു സ്വീകരിച്ചാൽ എളുപ്പത്തിൽ പരമേശ്വരനെ അറിയാം.

Verse 35

यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् । धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥

ഹേ രാജാവേ, ഈ ഭക്തിമാർഗം ആശ്രയിക്കുന്നവൻ ഈ ലോകപാതയിൽ ഒരിക്കലും പിഴച്ചുപോകുകയില്ല; കണ്ണടച്ച് ഓടിയാലും അവൻ ഇടറുകയില്ല, വീഴുകയില്ല।

Verse 36

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ३६ ॥

ബന്ധിതജീവിതത്തിൽ ലഭിച്ച സ്വഭാവമനുസരിച്ച് ശരീരം, വാക്ക്, മനസ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ബുദ്ധി അല്ലെങ്കിൽ ശുദ്ധചൈതന്യം കൊണ്ടു ചെയ്യുന്ന എല്ലാം ‘ഇത് നാരായണപ്രഭുവിന്റെ പ്രസാദത്തിനായി’ എന്നു കരുതി പരമനു സമർപ്പിക്കണം।

Verse 37

भयं द्वितीयाभिनिवेशत: स्या- दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृति: । तन्माययातो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥

ദ്വിതീയത്തിൽ (ഭേദബോധത്തിൽ) ആസക്തിയാൽ ഭയം ജനിക്കുന്നു; ഈശ്വരനിൽ നിന്ന് അകന്ന ജീവന് വിപര്യയംയും മറവിയും വരുന്നു—ഇതെല്ലാം അവന്റെ മായാശക്തിയാൽ സംഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബുദ്ധിമാൻ സദ്ഗുരുവിന്റെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്തിൽ, ഗുരുവിനെ ആരാധ്യദേവനും ജീവനും ആത്മാവും ആയി സ്വീകരിച്ച്, ഏകാഗ്ര ഭക്തിയാൽ ഏകേശ്വരനെ സേവിക്കണം।

Verse 38

अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा । तत् कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यादभयं तत: स्यात् ॥ ३८ ॥

ദ്വൈതം പരമാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലെങ്കിലും ധ്യാതാവിന്റെ ബുദ്ധിയാൽ അത് സ്വപ്നവും മനോരഥവും പോലെ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. കര്‍മ്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംकल्प‑വികल्पം ചെയ്യുന്ന മനസ്സിനെ ബുദ്ധിമാൻ നിയന്ത്രിക്കണം; അപ്പോൾ അഭയം ലഭിക്കും.

Verse 39

श‍ृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- र्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेदसङ्ग: ॥ ३९ ॥

രഥചക്രധാരിയായ പ്രഭുവിന്റെ മംഗളജന്മങ്ങളും കര്‍മ്മങ്ങളും ശ്രവിച്ചു, അവയുടെ അര്‍ത്ഥം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന പരിശുദ്ധ നാമങ്ങള്‍ കീര്‍ത്തിച്ചു, ആസക്തി വിട്ട് ലജ്ജയില്ലാതെ അസംഗനായി സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിക്കണം.

Verse 40

एवंव्रत: स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चै: । हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्य: ॥ ४० ॥

ഇങ്ങനെ വ്രതത്തിൽ സ്ഥിരനായ ഭക്തൻ തന്റെ പ്രിയ നാമകീർത്തനത്തിലൂടെ പ്രേമാനുരാഗം പ്രാപിച്ച് ഹൃദയം ദ്രവിക്കുമ്പോൾ, ഉച്ചത്തിൽ ചിലപ്പോൾ ചിരിക്കും, ചിലപ്പോൾ കരയും, ചിലപ്പോൾ വിളിച്ചുകൂക്കും; ചിലപ്പോൾ പാടിയും ഉന്മാദിയെപ്പോലെ നൃത്തംചെയ്യും, ലോകാഭിപ്രായം അവഗണിച്ച്.

Verse 41

खं वायुमग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्समुद्रांश्च हरे: शरीरं यत् किंच भूतं प्रणमेदनन्य: ॥ ४१ ॥

ഭക്തൻ കൃഷ്ണനിൽ നിന്ന് വേറെയായി ഒന്നും കാണരുത്. ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി, സൂര്യാദി ജ്യോതിസ്സുകൾ, സകല ജീവികൾ, ദിക്കുകൾ, വൃക്ഷാദികൾ, നദികളും സമുദ്രങ്ങളും—എന്തുണ്ടായാലും അത് ഹരിയുടെ ശരീരമെന്നു കണ്ടു അനന്യഭാവത്തോടെ നമസ്കരിക്കണം.

Verse 42

भक्ति: परेशानुभवो विरक्ति- रन्यत्र चैष त्रिक एककाल: । प्रपद्यमानस्य यथाश्न‍त: स्यु- स्तुष्टि: पुष्टि: क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२ ॥

പരമപുരുഷനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവന് ഭക്തി, ഭഗവാന്റെ നേരിട്ടുള്ള അനുഭവം, മറ്റ് വിഷയങ്ങളോടുള്ള വിരക്തി—ഈ മൂന്നും ഒരേ സമയം സംഭവിക്കുന്നു; ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവന് ഓരോ കഷണത്തോടും തൃപ്തി, പോഷണം, വിശപ്പിന്റെ ശമനം ഒരുമിച്ച് വർധിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 43

इत्यच्युताङ्‍‍घ्रि भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोध: । भवन्ति वै भागवतस्य राजं- स्तत: परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ४३ ॥

ഹേ രാജാവേ, അച്യുതനായ ഭഗവാന്റെ പാദപദ്മങ്ങളെ നിരന്തര പരിശ്രമത്തോടെ ഭജിക്കുന്ന ഭക്തനിൽ അചഞ്ചല ഭക്തി, വൈരാഗ്യം, ഭഗവത്‌പ്രബോധം ഉദിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ആ ഭാഗവതൻ സാക്ഷാൽ പരമശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 44

श्रीराजोवाच अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो याद‍ृशो नृणाम् । यथा चरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रिय: ॥ ४४ ॥

ശ്രീരാജാവ് പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ ഭാഗവത ഭക്തനെപ്പറ്റി പറയുക: മനുഷ്യരിൽ അവന്റെ ധർമ്മം എങ്ങനെയാണ്, അവൻ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു, എങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നു, ഏതു ലക്ഷണങ്ങളാൽ അവൻ ഭഗവാനെ പ്രിയനാകുന്നു—വിശദമായി വിവരിക്കൂ।

Verse 45

श्रीहविरुवाच सर्वभूतेषु य: पश्येद् भगवद्भ‍ावमात्मन: । भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तम: ॥ ४५ ॥

ശ്രീ ഹവി പറഞ്ഞു—തന്റെ ആത്മാവിലൂടെ എല്ലാ ജീവികളിലും ഭഗവദ്‌ഭാവം കാണുകയും, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളെയും ഭഗവാനിൽ നിലനിൽക്കുന്നവയായി കാണുകയും ചെയ്യുന്നവൻ തന്നെയാണ് ഉത്തമ ഭാഗവതൻ।

Verse 46

ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा य: करोति स मध्यम: ॥ ४६ ॥

ഈശ്വരനോട് പ്രേമവും, അവന്റെ ഭക്തന്മാരോട് മൈത്രിയും, നിർദോഷ അജ്ഞന്മാരോട് കരുണയും, ദ്വേഷികളോട് ഉപേക്ഷയും കാണിക്കുന്നവൻ മധ്യമ ഭക്തനാണ്।

Verse 47

अर्चायामेव हरये पूजां य: श्रद्धयेहते । न तद्भ‍क्तेषु चान्येषु स भक्त: प्राकृत: स्मृत: ॥ ४७ ॥

ശ്രദ്ധയോടെ ക്ഷേത്രത്തിലെ അർച്ചാമൂർത്തിയായ ഹരിയെ മാത്രം പൂജിക്കുമ്പോഴും, ഭഗവാന്റെ ഭക്തന്മാരോടും മറ്റു ജനങ്ങളോടും യഥോചിതമായി പെരുമാറാത്തവൻ പ്രാകൃത (താഴ്ന്ന) ഭക്തനെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।

Verse 48

गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर्मायामिदं पश्यन्स वै भागवतोत्तम: ॥ ४८ ॥

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളെ സ്പർശിച്ചാലും ദ്വേഷിക്കാതെയും ഹർഷിക്കാതെയും, ഈ ലോകമൊട്ടും ശ്രീവിഷ്ണുവിന്റെ മായാശക്തിയെന്നു കാണുന്നവൻ—അവനേ ഭാഗവതോത്തമൻ.

Verse 49

देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भ‍यतर्षकृच्छ्रै: । संसारधर्मैरविमुह्यमान: स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधान: ॥ ४९ ॥

ദേഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, പ്രാണൻ, മനസ്, ബുദ്ധി—ഇവ ജനനം-ക്ഷയം, വിശപ്പ്-ദാഹം, ക്ലേശങ്ങൾ എന്ന സംസാരധർമ്മങ്ങളാൽ പീഡിതമായിട്ടും മോഹിതനാകാത്തവൻ; ഹരിയുടെ പാദങ്ങൾ സ്മരിച്ച് അവയിൽ നിന്ന് നിർലിപ്തനായി നിൽക്കുന്നവൻ—അവനേ ഭാഗവത-പ്രധാനൻ.

Verse 50

न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भव: । वासुदेवैकनिलय: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५० ॥

ആരുടെ ചിത്തത്തിൽ കാമവും കർമവും എന്ന വിത്തുകൾ ഉദിക്കാത്തതോ, വാസുദേവനിൽ മാത്രം ഏകാന്താശ്രയം ഉള്ളതോ—അവനേ ഭാഗവതോത്തമൻ.

Verse 51

न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभि: । सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरे: प्रिय: ॥ ५१ ॥

ജന്മം-കർമ്മം കൊണ്ടോ വർണാശ്രമ-ജാതി കൊണ്ടോ ഈ ദേഹത്തിൽ ‘ഞാൻ’ എന്ന അഹംഭാവം ഒട്ടിക്കിടക്കാത്തവൻ—അവനേ ഹരിയുടെ അതിപ്രിയ സേവകൻ.

Verse 52

न यस्य स्व: पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतसम: शान्त: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५२ ॥

ധനത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ ‘എന്റെ-അവന്റെ’ എന്ന ഭേദത്തിൽ വിഭജനം ഇല്ലാത്തവൻ—‘ഇത് എന്റെ, അത് അവന്റെ’ എന്ന ഭാവമില്ലാത്തവൻ; സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും സമദർശിയായും ശാന്തനായും ഉള്ളവൻ—അവനേ ഭാഗവതോത്തമൻ.

Verse 53

त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ- स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दा- ल्ल‍वनिमिषार्धमपि य: स वैष्णवाग्य्र: ॥ ५३ ॥

ത്രിഭുവനത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം ലഭിച്ചാലും സ്മരണം മങ്ങാത്ത, ബ്രഹ്മ-രുദ്രാദി ദേവന്മാരും അന്വേഷിക്കുന്ന ഭഗവാന്റെ പദപദ്മങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരു നിമിഷം, അർദ്ധ നിമിഷം പോലും മാറാത്ത ഭക്തനേ ശ്രേഷ്ഠ വൈഷ്ണവൻ।

Verse 54

भगवत उरुविक्रमाङ्‍‍घ्रिशाखा- नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । हृदि कथमुपसीदतां पुन: स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कताप: ॥ ५४ ॥

ഭഗവാന്റെ മഹാവിക്രമമുള്ള പദശാഖകളിലെ നഖമണികളുടെ ചന്ദ്രികപോലുള്ള ശീതളപ്രഭയിൽ ഹൃദയതാപം അകന്നവരുടെ ഉള്ളിൽ ദുഃഖാഗ്നി പിന്നെ എങ്ങനെ നിലനിൽക്കും? ചന്ദ്രൻ ഉദിക്കുമ്പോൾ സൂര്യതാപം ശമിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 55

विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा- द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाश: । प्रणयरसनया धृताङ्‍‍घ्रिपद्म: स भवति भागवतप्रधान उक्त: ॥ ५५ ॥

പാപസമൂഹത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന ഹരി, അജ്ഞാതമായോ അനിഷ്ടമായോ നാമം ഉച്ചരിച്ചാലും ഭക്തന്റെ ഹൃദയം വിട്ടുപോകുന്നില്ല. പ്രണയരസമെന്ന കയറാൽ ഭഗവാന്റെ പദപദ്മങ്ങളെ ബന്ധിച്ചവൻ ‘ഭാഗവത-പ്രധാനൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।