Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयमात्मन: । उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेय: सतीं व्यधात् ॥ १ ॥

സൂതഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—വ്യാസപുത്രനായ ശുകദേവഗോസ്വാമിയുടെ ആത്മതത്ത്വനിശ്ചയകരമായ വചനങ്ങൾ ശ്രവിച്ച ശേഷം, ഉത്തരയുടെ പുത്രൻ മഹാരാജ പരീക്ഷിത് വിശ്വാസഭക്തിയോടെ തന്റെ മനസ്സിനെ ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 2

आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहौ ॥ २ ॥

ശ്രീകൃഷ്ണനോടുള്ള പൂർണ്ണാനുരാഗം മൂലം മഹാരാജാ പരീക്ഷിത് തന്റെ ദേഹം, ഭാര്യ, പുത്രന്മാർ, രാജമന്ദിരം, അശ്വ-ഗജാദി മൃഗങ്ങൾ, ധനഭണ്ഡാരം, ബന്ധുമിത്രങ്ങൾ, നിർവ്യാജ രാജ്യം എന്നിവയോടുള്ള ആഴമേറിയ മമത ഉപേക്ഷിച്ചു।

Verse 3

पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं द‍ृढं गत: ॥ ४ ॥

ഹേ ശ്രേഷ്ഠ ഋഷിമാരേ! മഹാമനസ്സനായ മഹാരാജാ പരീക്ഷിത് കൃഷ്ണമഹിമ ശ്രവണത്തിൽ ശ്രദ്ധയുള്ളവനായിരുന്നു. അടുത്തുവരുന്ന മരണത്തെ അറിഞ്ഞ് ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമരൂപമായ ത്രൈവർഗിക കർമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, വാസുദേവ ഭഗവാനിൽ ദൃഢമായ ആത്മഭാവം സ്ഥാപിച്ച്, നിങ്ങൾ എന്നോടു ചോദിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചു।

Verse 4

पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं द‍ृढं गत: ॥ ४ ॥

ഹേ ശ്രേഷ്ഠ ഋഷിമാരേ! മഹാമനസ്സനായ മഹാരാജാ പരീക്ഷിത് കൃഷ്ണമഹിമ ശ്രവണത്തിൽ ശ്രദ്ധയുള്ളവനായിരുന്നു. അടുത്തുവരുന്ന മരണത്തെ അറിഞ്ഞ് ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമരൂപമായ ത്രൈവർഗിക കർമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, വാസുദേവ ഭഗവാനിൽ ദൃഢമായ ആത്മഭാവം സ്ഥാപിച്ച്, നിങ്ങൾ എന്നോടു ചോദിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചു।

Verse 5

राजोवाच समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवानघ । तमो विशीर्यते मह्यं हरे: कथयत: कथाम् ॥ ५ ॥

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ നിർമല ബ്രാഹ്മണാ! നിങ്ങൾ സർവ്വജ്ഞനാകയാൽ നിങ്ങളുടെ വചനം എനിക്ക് പൂർണ്ണമായും യുക്തമായതായി തോന്നുന്നു. നിങ്ങൾ ഹരിയുടെ കഥകൾ പറയുന്നതിനാൽ, നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ എന്റെ അജ്ഞാനത്തിന്റെ അന്ധകാരം ക്രമേണ നീക്കുന്നു।

Verse 6

भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया । यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यमधीश्वरै: ॥ ६ ॥

ഞാൻ വീണ്ടും നിങ്ങളിൽ നിന്ന് അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—ഭഗവാൻ തന്റെ ആത്മമായയാൽ ഈ വിശ്വങ്ങളെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു? മഹാദേവന്മാർക്കും പോലും അത് അചിന്ത്യമാണ്।

Verse 7

यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुन: । यां यां शक्तिमुपाश्रित्य पुरुशक्ति: पर: पुमान् । आत्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति विकरोति च ॥ ७ ॥

സർവ്വശക്തനായ വിഭു തന്റെ വിവിധ ശക്തികളെ ആശ്രയിച്ച് ലോകത്തെ പാലിക്കുകയും പിന്നെ സംഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; പരപുരുഷൻ കളിക്കാരനെപ്പോലെ സൃഷ്ടിയും വികാരവും നടത്തുന്നു।

Verse 8

नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मण: । दुर्विभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥ ८ ॥

ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ അത്ഭുത ലീലകൾ തീർച്ചയായും വിസ്മയകരം; മഹാകവികളും പണ്ഡിതരും ശ്രമിച്ചാലും അവ അചിന്ത്യമായി തോന്നുന്നു।

Verse 9

यथा गुणांस्तु प्रकृतेर्युगपत् क्रमशोऽपि वा । बिभर्ति भूरिशस्त्वेक: कुर्वन् कर्माणि जन्मभि: ॥ ९ ॥

പ്രകൃതിയുടെ ഗുണങ്ങളെ ഒരുത്തൻ ഒരേസമയം അല്ലെങ്കിൽ ക്രമമായി പലവിധം ധരിക്കുന്നതുപോലെ, ഏകഭഗവാൻ പല ജന്മ-രൂപങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിച്ച് ഗുണങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു।

Verse 10

विचिकित्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा । शाब्दे ब्रह्मणि निष्णात: परस्मिंश्च भवान्खलु ॥ १० ॥

എന്റെ ഈ സംശയഭരിതമായ ചോദ്യംകളെല്ലാം യഥാർത്ഥമായി നീക്കി പറയുക; നിങ്ങൾ വേദശബ്ദബ്രഹ്മത്തിൽ നിഷ്ണാതനും പരതത്ത്വത്തിൽ ആത്മസാക്ഷാത്കാരിയും ആകുന്നു।

Verse 11

सूत उवाच इत्युपामन्त्रितो राज्ञा गुणानुकथने हरे: । हृषीकेशमनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११ ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് ഇങ്ങനെ ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ സൃഷ്ടിശക്തി വിവരിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചതോടെ, ശുകദേവ ഗോസ്വാമി ഹൃഷീകേശൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെ സ്മരിച്ചു, യഥാവിധി മറുപടി പറയാൻ തുടങ്ങി।

Verse 12

श्री शुक उवाच नम: परस्मै पुरुषाय भूयसे सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया । गृहीतशक्तित्रितयाय देहिना- मन्तर्भवायानुपलक्ष्यवर्त्मने ॥ १२ ॥

ശ്രീ ശുകദേവൻ പറഞ്ഞു—സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-പ്രളയ ലീലക്കായി പ്രകൃതിയുടെ ത്രിഗുണശക്തി സ്വീകരിക്കുന്നവനും, എല്ലാ ദേഹധാരികളുടെയും അന്തരത്തിൽ പൂർണ്ണമായി വസിക്കുന്നവനും, അചിന്ത്യമായ ഗതിയുള്ള പരമപുരുഷനുമായ ഭഗവാനോട് ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 13

भूयो नम: सद्वृजिनच्छिदेऽसता- मसम्भवायाखिलसत्त्वमूर्तये । पुंसां पुन: पारमहंस्य आश्रमे व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥

ഞാൻ വീണ്ടും നമസ്കരിക്കുന്നു ആ അഖിലസത്ത്വമൂർത്തിയായ ഭഗവാനോട്—സദ്ഭക്തരുടെ ദുഃഖങ്ങൾ ഛേദിക്കുന്നവനും, അഭക്ത-നാസ്തിക പ്രവണതയുടെ മുന്നേറ്റം നശിപ്പിക്കുന്നവനും; പരമഹംസാശ്രമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന সাধകരെ അവരുടെ യോജ്യമായ പരമഗമ്യത്തിലേക്ക് शीഘ്രം നയിക്കുന്നവനും।

Verse 14

नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतां विदूरकाष्ठाय मुहु: कुयोगिनाम् । निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा स्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नम: ॥ १४ ॥

ഹേ സാത്വതരുടെ ഋഷഭാ! നിനക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. കുയോഗികൾക്കു നീ ദൂരെയുള്ള കാഷ്ഠംപോലെ അപ്രാപ്യൻ. നിന്റെ തേജോമയ വൈഭവം സമത്വത്തിന്റെ ധാരണയെ തന്നെ നീക്കുന്നു; നീ നിന്റെ സ്വധാമമായ ബ്രഹ്മധാമത്തിൽ തന്നെ രമിക്കുന്നു—നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 15

यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदर्हणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १५ ॥

ആരെയുറ്റ കീര്ത്തനം, സ്മരണം, ദർശനം, വന്ദനം, ശ്രവണം, അർച്ചനം—ഇവ എല്ലാം ലോകത്തിന്റെ പാപമലിനതയെ ഉടൻ കഴുകിമാറ്റുന്നുവോ, ആ സർവ്വമംഗളകരനായ ശ്രീകൃഷ്ണനോട്—അവനെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുന്നതുതന്നെ ശുഭം—ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 16

विचक्षणा यच्चरणोपसादनात् सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मन: । विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमा- स्तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १६ ॥

ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിക്കുന്നു ആ സർവ്വമംഗളകരനായ ശ്രീകൃഷ്ണനോട്. വിവേകികൾ അവന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചാൽ, ഇപ്പോഴത്തെയും വരാനിരിക്കുന്നതുമായ ദേഹബന്ധ ആസക്തികൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; ക്ലേശമില്ലാതെ അവർ ബ്രഹ്മഗതി—ആത്മീയ നില—എളുപ്പത്തിൽ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 17

तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविद: सुमङ्गला: । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १७ ॥

തപസ്വികളും ദാനപരരുമായ യശസ്വികളും മനസ്വികളും മന്ത്രവിദരും സുമംഗളരുമായവരും—തങ്ങളുടെ മഹത്തായ ഗുണങ്ങളെ ഭഗവാന്റെ സേവയിൽ അർപ്പിക്കാതെ ഇരുന്നാൽ—ക്ഷേമഫലം കണ്ടെത്തുകയില്ല. ആ ശുഭശ്രവണനായ ശ്രീകൃഷ്ണനു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം।

Verse 18

किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशा आभीरशुम्भा यवना: खसादय: । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रया: शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नम: ॥ १८ ॥

കിരാത, ഹൂണ, ആന്ധ്ര, പുലിന്ദ, പുല്കശ, ആഭീര, ശുംബ, യവന, ഖസ മുതലായവരും മറ്റു പാപാചാരികളും—ഭഗവദ്ഭക്തരുടെ ആശ്രയം സ്വീകരിച്ചാൽ—പരമശക്തനായ പ്രഭുവിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ശുദ്ധരാകുന്നു. ആ പ്രഭവിഷ്ണുവിന് നമസ്കാരം।

Verse 19

स एष आत्मात्मवतामधीश्वर- स्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमय: । गतव्यलीकैरजशङ्करादिभि- र्वितर्क्यलिङ्गो भगवान् प्रसीदताम् ॥ १९ ॥

അവൻ ആത്മജ്ഞന്മാരുടെയും അന്തരാത്മാവും പരമേശ്വരനും ആകുന്നു. അവൻ വേദത്രയത്തിന്റെ, ധർമ്മത്തിന്റെ, തപസ്സിന്റെ സാക്ഷാത് സ്വരൂപം. ബ്രഹ്മാ, ശങ്കരൻ മുതലായവരും കപടരഹിത മഹാത്മാക്കളും ഭക്തിയോടെ ധ്യാനിക്കുന്ന ആ ഭഗവാൻ എനിക്കു പ്രസന്നനാകട്ടെ.

Verse 20

श्रिय: पतिर्यज्ञपति: प्रजापति- र्धियां पतिर्लोकपतिर्धरापति: । पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पति: ॥ २० ॥

അവൻ ശ്രീകളുടെ പതി, യജ്ഞങ്ങളുടെ അധിപതി, പ്രജാപതി, ബുദ്ധിയുടെ സ്വാമി, ലോകങ്ങളുടെ പതി, ഭൂമിയുടെ അധിപതി. അന്ധക-വൃഷ്ണി-സാത്വത (യാദവ) വംശത്തിന് അവൻ ആശ്രയവും ഗതിയും. സത്സംഗികളുടെ പതി ആയ ശ്രീകൃഷ്ണ ഭഗവാൻ എനിക്കു പ്രസന്നനാകട്ടെ.

Verse 21

यदङ्‍घ्र्‌यध्यानसमाधिधौतया धियानुपश्यन्ति हि तत्त्वमात्मन: । वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं स मे मुकुन्दो भगवान् प्रसीदताम् ॥ २१ ॥

അവന്റെ പാദപദ്മധ്യാനത്താൽ സമാധിയിൽ കഴുകിപ്പൊളിഞ്ഞ ബുദ്ധിയോടെ ഭക്തർ ആത്മതത്ത്വം ദർശിക്കുന്നു. എന്നാൽ കവികളും തർക്കശീലരും തങ്ങളുടെ രുചിപ്രകാരം അവനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ആ മോക്ഷദായകൻ മുകുന്ദ ഭഗവാൻ എനിക്കു പ്രസന്നനാകട്ടെ.

Verse 22

प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती वितन्वताजस्य सतीं स्मृतिं हृदि । स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यत: स मे ऋषीणामृषभ: प्रसीदताम् ॥ २२ ॥

സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ സരസ്വതിയെ പ്രചോദിപ്പിച്ച് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പവിത്രസ്മൃതിയും ജ്ഞാനവും വിപുലമാക്കിയവനും, ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്നു തന്നെ പ്രത്യക്ഷനായതുപോലെ തോന്നിയവനും ആയ ഋഷിശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാൻ എനിക്കു പ്രസാദിക്കട്ടെ।

Verse 23

भूतैर्महद्भिर्य इमा: पुरो विभु- र्निर्माय शेते यदमूषु पूरुष: । भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मक: सोऽलङ्‌कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे ॥ २३ ॥

മഹാഭൂതങ്ങളാൽ ഈ ദേഹരൂപങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ച് അവയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ ശയിക്കുന്ന സർവ്വവിഭുവും, പുരുഷാവതാരമായി ജീവനെ പതിനാറ്-പതിനാറ് രൂപങ്ങളായ ഗുണവിഭാഗങ്ങളുടെ അധീനത്തിൽ അനുഭവിപ്പിക്കുന്നവനും ആയ ഭഗവാൻ എന്റെ വചനങ്ങളെ അലങ്കരിക്കട്ടെ।

Verse 24

नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे । पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥

വാസുദേവന്റെ അവതാരമായ വേധസനായ ശ്രീ വ്യാസദേവനു ഞാൻ നമസ്കാരം അർപ്പിക്കുന്നു. ഹേ സൗമ്യാ, ഭഗവാന്റെ താമരമുഖത്തിൽ നിന്നു തുളുമ്പുന്ന ജ്ഞാനമയ അമൃതം ശുദ്ധഭക്തർ പാനം ചെയ്യുന്നു.

Verse 25

एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते । वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मन: ॥ २५ ॥

ഹേ രാജാവേ, നാരദൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ആത്മഭൂ ബ്രഹ്മാവ്, ജന്മംമുതൽ വേദജ്ഞാനത്തോടെ നിറഞ്ഞവനായി, ഹരി തന്റെ പുത്രനോട് നേരിട്ട് പറഞ്ഞതുതന്നെ കൃത്യമായി അറിയിച്ചു.