Adhyaya 128
अध्याय १२८: शिव–उमा संवादः — तिलोत्तमा, श्मशान-मेध्यता, तथा चातुर्वर्ण्य-धर्मः (Chapter 128: Śiva–Umā Dialogue—Tilottamā, the Ritual Valence of the Śmaśāna, and the Fourfold Duty-Code)
Upa-parva: Dharma-anuśāsana (Śiva–Umā Saṃvāda and Cāturvarṇya-Dharma Exposition)
Chapter 128 stages a layered discourse. Maheśvara recounts the creation of Tilottamā by Brahmā and describes his yogic manifestation as four-faced (caturmukha), assigning differentiated functions to each face (instruction, intimacy, benevolence, and fierce dissolution) to illustrate divine polyvalence. Umā queries why the bull (vṛṣabha) becomes Śiva’s vehicle; Śiva narrates the Surabhī episode and the causation of his epithet Śrīkaṇṭha, linking mythic etiology to symbolic theology. Umā then questions Śiva’s preference for the śmaśāna despite other splendid abodes; Śiva argues that the cremation-ground is ‘medhya’ (ritually apt) and spiritually potent, inhabited by bhūta-gaṇas with whom he is inseparable. The dialogue pivots to normative ethics: Umā asks for the definition and practicability of dharma; Śiva enumerates core virtues (ahiṃsā, satya, compassion, śama, dāna) and then details cāturvarṇya duties—highlighting ascetic/ritual disciplines for brāhmaṇas, protective governance for kṣatriyas, agrarian-commercial responsibility for vaiśyas, and service with restraint and hospitality for śūdras—framing social order as an ethical economy rather than mere status.
Chapter Arc: शरशय्या पर पड़े भीष्म युधिष्ठिर को नीति का सूक्ष्म रहस्य बताते हैं—हर मनुष्य एक ही उपाय से नहीं जीता जाता; किसी को साम से, किसी को दान से प्रसन्न किया जाता है, अतः प्रकृति पहचानकर उपाय चुनो। → भीष्म ‘सान्त्व’ (साम) के गुण गिनाते हुए एक दृष्टान्त उठाते हैं: एक विद्वान ब्राह्मण एक अत्यन्त भीषण राक्षस के सामने पड़ता है, पर भय से डगमगाए बिना सामनीति का ही आश्रय लेता है। → ब्राह्मण राक्षस के कृश और दुर्बल होने का कारण टटोलते हुए साम के शस्त्र से उसे भीतर तक बेध देता है—‘तेरे मित्र तुझसे विमुख हैं’, ‘कोई शत्रु मित्रमुख बनकर तुझे ठग गया’, ‘तू धन-बुद्धि-श्रुति से हीन होकर केवल तेज पर घमण्ड करता है’, ‘तू परस्पर-विरोधी सुहृदों को साधने में उलझकर सबको अप्रसन्न कर बैठा’—इस प्रकार वह राक्षस के पतन का मूल ‘कुसंग, अविवेक और कूटनीति में अज्ञान’ ठहराता है। → दृष्टान्त के माध्यम से भीष्म युधिष्ठिर को यह निष्कर्ष देते हैं कि साम केवल मधुर वाणी नहीं, बल्कि मनोविज्ञान, समय-ज्ञान और संबंध-धर्म की परीक्षा है; उचित व्यक्ति पर उचित उपाय ही राज्य और लोक-व्यवहार को स्थिर करता है। → भीष्म की नीति-शिक्षा आगे और सूक्ष्म भेदों (किस पर साम, किस पर दान, और कब दण्ड) की ओर बढ़ने का संकेत देती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ श्लोक मिलाकर कुल २५३ “लोक हैं) शीसस्नश्शास्स | भ्निध्ॉप्राध्य चतुर्विशत्यधिकशततमो< ध्याय: नारदका पुण्डरीकको भगवान् नारायणकी आराधनाका उपदेश तथा उन्हें भगवद्धामकी प्राप्ति
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ໃນວົງພັນບາຣະຕະ, ໃນທັດສະນະຂອງທ່ານ ອັນໃດສູງກວ່າ—ສາມັນ (ການປະນີປະນອມ) ຫຼື ດານະ (ການໃຫ້ທານ)? ຂໍຈົ່ງບອກວ່າອັນໃດເປັນເລີດໃນເລື່ອງນີ້.”
Verse 2
भीष्म उवाच साम्ना प्रसाद्यते कश्नचिद् दानेन च तथा पर: । पुरुषप्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ບາງຄົນຖືກຊະນະໃຈໄດ້ດ້ວຍການປອບໂຍນແລະປະນີປະນອມ (sāma) ແຕ່ບາງຄົນຖືກຊະນະໄດ້ດ້ວຍການໃຫ້ຂອງຂວັນ. ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອຮູ້ນິສັຍແທ້ຂອງຄົນແລ້ວ ຄວນເລືອກໃຊ້ວິທີໃດວິທີໜຶ່ງໃນສອງນີ້ໃຫ້ເໝາະສົມ.
Verse 3
गुणांस्तु शृूणु मे राजन् सान्त्वस्य भरतर्षभ । दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद् यथा,राजन! भरतश्रेष्ठ] अब तुम सामके गुणोंको सुनो। सामके द्वारा मनुष्य भयानक-से- भयानक प्राणीको वशमें कर सकता है
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໂອ ພະຣາຊາ ຜູ້ເປັນດັ່ງງົວຜູ້ກ້າໃນວົງພັນບາຣະຕະ, ຈົ່ງຟັງຂ້ອຍເຖິງຄຸນຄ່າຂອງການປອບໂຍນແລະປະນີປະນອມ (sāntva). ດ້ວຍສິ່ງນີ້ ຍັງສາມາດເຮັດໃຫ້ສັດທີ່ດຸຮ້າຍ ແລະນ່າຢ້ານກົວຢ່າງຍິ່ງ ເຂົ້າສູ່ຄວາມກົງກັນໄດ້.
Verse 4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजाति: कानने यथा
ໃນເລື່ອງນີ້ກໍມີການຍົກຕົວຢ່າງປະຫວັດເກົ່າແກ່ຂຶ້ນມາ: ເຫມືອນດັ່ງຊາຍຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ (dvija) ຖືກຣາກສະສາຈັບໃນປ່າ ແຕ່ກໍຍັງຖືກປ່ອຍແລະລອດພົ້ນ—ໂດຍການໃຊ້ປັນຍາແລະການປອບໂຍນຢ່າງຮອບຄອບ ບໍ່ແມ່ນໂດຍກຳລັງ.
Verse 5
वश्िद् वाग्बुद्धिसम्पन्नो ब्राह्मणो विजने वने । गृहीत: कृच्छूमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ພຣາຫມັນຜູ້ມີວາຈາຄົມຄາຍ ແລະປັນຍາແຫຼມຄົມ ກຳລັງເດີນທາງໃນປ່າອັນວຽງວ່າງ. ໃນຂະນະນັ້ນ ຣາກສະສາຜູ້ກິນຄົນໄດ້ຈັບເຂົາໄວ້ ໂດຍຫວັງຈະກິນເຂົາ. ພຣາຫມັນຜູ້ຖືກຈັບ ແລະບໍ່ມີທາງຕໍ່ຕ້ານ ຈຶ່ງຕົກຢູ່ໃນຄວາມທຸກຍາກຢ່າງໜັກ.
Verse 6
स बुद्धिश्रुतिसम्पन्नस्तं दृष्टवातीव भीषणम् | सामैवास्मिन् प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे
ເພາະເຂົາມີວິຈາລະນະດີ ແລະຮູ້ທັນຄຳສອນອັນສັກສິດ, ເມື່ອເຫັນຣາກສະສາທີ່ນ່າຢ້ານກົວຢ່າງຍິ່ງ ກໍບໍ່ຫວາດຫວັ່ນ ແລະບໍ່ຫຼົງສະຕິ. ແຕ່ກັບໃຊ້ວິທີ sāma—ການປອບໂຍນຢ່າງຮອບຄອບ—ເຂົ້າຫາມັນ.
Verse 7
रक्षस्तु वाचं सम्पूज्य प्रश्न॑ पप्रच्छ तं द्विजम् मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्न केनास्मि हरिण: कृश:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ຣາກສະນັ້ນ ໄດ້ນົບນ້ອມຍົກຍ້ອງຖ້ອຍຄໍາອ່ອນໂຍນຂອງພຣາຫມັນ ແລ້ວຈຶ່ງຖາມດວິຊະນັ້ນວ່າ: «ຖ້າເຈົ້າຕອບຄໍາຖາມຂ້າ ຂ້າຈະປ່ອຍເຈົ້າ. ຈົ່ງບອກຂ້າ—ເພາະເຫດໃດຂ້າຈຶ່ງຜອມແຫ້ງຢ່າງຫນັກ ແລະເພາະເຫດໃດຂ້າຈຶ່ງກາຍເປັນຂາວຊີດ?»
Verse 8
मुहूर्तमथ संचिन्त्य ब्राह्मणस्तस्य रक्षस: । आभिर्गाथाभिरव्यग्र: प्रश्न प्रतिजगाद ह
ເມື່ອໄດ້ຍິນແລ້ວ ພຣາຫມັນໄດ້ຄິດພິຈາລະນາຢູ່ຊົ່ວຄາວ ແລ້ວດ້ວຍໃຈສະຫງົບ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ຈຶ່ງເລີ່ມຕອບຄໍາຖາມຂອງຣາກສະນັ້ນ ດ້ວຍຄໍາກາຖາເຫຼົ່ານີ້—ເລືອກຖ້ອຍຄໍາທີ່ພອດຄວນ ບໍ່ຮ້ອນຮົນຕາມການຂູ່ຂວັນ.
Verse 9
ब्राह्मण उवाच विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनै: । विषयानतुलान् भुड्क्षे तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນກ່າວວ່າ: «ໂອ ຣາກສະ! ແນ່ນອນເຈົ້າຢູ່ໃນແດນຕ່າງປະເທດ ອາໄສຢູ່ທ່າມກາງຄົນແປກໜ້າ ແຍກຫ່າງຈາກມິດສະຫາຍຜູ້ປາດຖະນາດີ. ເຈົ້າເສບສົມວັດຖຸແຫ່ງອາລົມອັນຫາທຽບບໍ່ໄດ້; ເພາະເຫດນັ້ນ ເຈົ້າຈຶ່ງຜອມລົງດັ່ງກວາງ—ຄວາມຊີດແລະຄວາມຜອມຂອງເຈົ້າເປີດເຜີຍຄວາມກັງວົນພາຍໃນ.»
Verse 10
नूनं मित्राणि ते रक्ष: साधूपचरितान्यपि । स्वदोषादपरज्यन्ते तेनासि हरिण: कृशः
«ໂອ ຣາກສະ! ແນ່ນອນວ່າ ມິດຂອງເຈົ້າ ແມ່ນແມ່ນເຈົ້າໄດ້ປະພຶດດີ ແລະເຄົາລົບພວກເຂົາຢ່າງຄວນແລ້ວກໍຕາມ, ແຕ່ເນື່ອງຈາກຂໍ້ບົກພ່ອງໃນນິໄສຂອງພວກເຂົາເອງ ພວກເຂົາກໍຫັນຫນ້າຫ່າງຈາກເຈົ້າ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເຈົ້າຈຶ່ງຜອມຊີດລົງດ້ວຍຄວາມກັງວົນ ດັ່ງກວາງ.»
Verse 11
धनैश्वर्याधिका: स्तब्धास्त्वद्गुणै: परमावरा: । अवजानन्ति नून॑ त्वां तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນກ່າວວ່າ: «ຜູ້ທີ່ຕໍ່າກວ່າເຈົ້າໃນຄຸນທຳ ແຕ່ສູງກວ່າເຈົ້າໃນຊັບສິນແລະອໍານາດໂລກີ ຍ່ອມກາຍເປັນຄົນຈອງຫອງ. ແນ່ນອນພວກເຂົາມັກດູໝິ່ນເຈົ້າເປັນນິດ; ແລະເພາະການດູໝິ່ນອັນຕໍ່ເນື່ອງນັ້ນ ໂອ ກວາງເອີຍ, ເຈົ້າຈຶ່ງຜອມແລະຊີດລົງ.»
Verse 12
गुणवान् विगुणानन्यान् नूनं पश्यसि सत्कृतान् । प्राज्ञो5प्राज्ञान् विनीतात्मा तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນໄດ້ກ່າວວ່າ: «ແນ່ນອນ ເຈົ້າເຫັນຄົນບໍ່ມີຄຸນຄ່າຖືກຍົກຍ້ອງ ແຕ່ຄົນມີຄຸນທຳກັບບໍ່ໄດ້ຮັບການນັບຖື. ເຈົ້າເປັນຄົນມີປັນຍາ ແລະມີໃຈຝຶກຝົນ ແຕ່ກໍຍັງເຫັນຄົນໂງ່ໄດ້ຮັບກຽດ; ດັ່ງນັ້ນ ເຈົ້າຈຶ່ງຊີດຈາງ ແລະຜອມບາງດັ່ງກວາງ—ຖືກກິນໃຈໂດຍຄວາມອະຍຸດຕິທຳນີ້».
Verse 13
अवृत्त्या क्लिश्यमानो<पि वृत्त्युपायान् विगर्हयन् | माहात्म्याद् व्यथसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນໄດ້ກ່າວວ່າ: «ແມ່ນແທ້ ເຈົ້າຖືກທຸກທໍລະມານເນື່ອງຈາກບໍ່ມີທາງດຳລົງຊີວິດ, ແຕ່ເຈົ້າກໍຍັງຕຳນິວິທີຫາລ້ຽງຊີບທີ່ມີຢູ່. ເນື່ອງຈາກຄວາມຖືກກຽດ ແລະຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ໃນໃຈ, ເຈົ້າປະຕິເສດການອຸປະຖຳເຫຼົ່ານັ້ນ; ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງທຸກໃຈ—ແລະນັ້ນແຫຼະທີ່ເຮັດໃຫ້ເຈົ້າຜອມບາງດັ່ງກວາງ».
Verse 14
सम्पीड्यात्मानमारर्यत्वात् त्वया कश्चिदुपस्कृत: । जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນໄດ້ກ່າວວ່າ: «ໂອ ທ່ານຜູ້ດີ! ເນື່ອງຈາກຄວາມເປັນຄົນດີ ເຈົ້າບີບຄັ້ນຕົນເອງໃຫ້ທົນທຸກ ແລ້ວຍັງເຮັດຄຸນໃຫ້ຜູ້ອື່ນ. ແຕ່ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບຄຸນນັ້ນກັບຄິດວ່າເຂົາໄດ້ຊະນະເຈົ້າດ້ວຍກຳລັງຂອງຕົນ; ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມບາງ ແລະຊີດຈາງດັ່ງກວາງ».
Verse 15
क्लिश्यमानान् विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मन: । मन्ये त्वं ध्यायसि जनांस्तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນໄດ້ກ່າວວ່າ: «ຂ້ອຍຄິດວ່າ ເຈົ້າເອົາໃຈໄປຜູກພັນກັບຜູ້ຄົນທີ່ໃຈຖືກປິດບັງໂດຍຕັນຫາ ແລະໂທສະ, ແລະເມື່ອເດີນຕາມທາງຜິດກໍກຳລັງທົນທຸກ. ເນື່ອງຈາກເຈົ້າຄິດຄຳນຶງຖຶງຜູ້ທຸກຍາກເຫຼົ່ານັ້ນຢູ່ເສມອ, ເຈົ້າຈຶ່ງຜອມບາງ ແລະຊີດຈາງດັ່ງກວາງ».
Verse 16
प्रज्ञासम्भावितो नूनमप्रजञ्जैरुपसंहित: । हीयमानो$सि दुर्वत्तैस्तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນໄດ້ກ່າວວ່າ: «ແນ່ນອນ ເຈົ້າຄວນໄດ້ຮັບການນັບຖືເນື່ອງຈາກປັນຍາອັນລະອຽດລຶກຊຶ້ງ; ແຕ່ເຈົ້າກັບຖືກຫ້ອມລ້ອມໂດຍຄົນບໍ່ຮູ້ເຫັນ. ເມື່ອເຈົ້າຖືກຄົນຊົ່ວຫຼຸດຄ່າດ້ວຍການດູຖູກຢູ່ເລື້ອຍໆ, ເຈົ້າຈຶ່ງຜອມບາງ ແລະຊີດຈາງດັ່ງກວາງ—ຖືກກິນໃຈໂດຍຄວາມກັງວົນນັ້ນເອງ».
Verse 17
नूनं मित्रमुख: शत्रु: कश्चिदार्यवदाचरन् । वज्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिण: कृश:
ແນ່ນອນວ່າ ມີສັດຕູຜູ້ໜຶ່ງສວມໜ້າເປັນມິດ ເຂົ້າມາໃກ້ເຈົ້າ—ເວົ້າຈາດັ່ງຜູ້ຫວັງດີ ແລະປະພຶດດັ່ງຄົນສູງສົງ. ເຂົາຫລອກລວງເຈົ້າແລ້ວຈາກໄປ; ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມແລະຊີດເຊື່ອງ ດັ່ງກວາງ—ຖືກບັ້ນທອນໂດຍຄວາມຊ້ຳໃຈແຫ່ງການຫັກຫຼັງ.
Verse 18
प्रकाशार्थगतिर्नूनं रहस्यकुशल: कृती । तज्ज्ैर्न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:
ແນ່ນອນວ່າ ທາງໄປແຫ່ງຜົນປະໂຫຍດ ແລະວິທີການກະທຳຂອງເຈົ້າ ຜູ້ຄົນລ້ວນຮູ້ກັນດີ. ເຈົ້າຊ່ຽວຊານໃນການເຂົ້າໃຈເລື່ອງລັບ ແລະເປັນຄົນມີປັນຍາ; ແຕ່ຜູ້ຮູ້ຄຸນຄ່າກັບບໍ່ໃຫ້ກຽດເຈົ້າ. ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຊີດເຊື່ອງແລະຜອມລົງ ດັ່ງກວາງ.
Verse 19
असत्स्वपि निविष्ठेषु ब्रुवतो मुक्तसंशयम् । गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिण: कृश:
ເຖິງແມ່ນເຈົ້າຈະຢືນຢູ່ທ່າມກາງຄົນຊົ່ວ ແລະເວົ້າຄຳດີອັນປະເສີດ ໂດຍບໍ່ມີຄວາມສົງໄສ, ແຕ່ຄຸນຄ່າຂອງເຈົ້າກໍບໍ່ສ່ອງສະຫວ່າງຢູ່ທີ່ນັ້ນ. ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມລົງດັ່ງກວາງ—ອ່ອນແຮງ ແລະຄວາມສົດໃສກໍຈາງຫາຍ.
Verse 20
धनबुद्धिश्रुतैहीन: केवल तेजसान्वित: । महत प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:
ເຈົ້າຂາດທັງຊັບສິນ ຂາດປັນຍາພິຈາລະນາ ແລະຂາດວິຊາຄວາມຮູ້; ແຕ່ມີແຕ່ກຳລັງກາຍລ້ວນໆ. ແນ່ນອນວ່າ ເຈົ້າໄດ້ປາຖະໜາຕຳແໜ່ງອັນຍິ່ງໃຫຍ່. ເມື່ອບໍ່ບັນລຸ ເຈົ້າຈຶ່ງຊີດເຊື່ອງ ແລະຮ່າງກາຍກໍກຳລັງຊູບຊອມລົງ.
Verse 21
तपः:प्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाड्क्षिणम् । बान्धवा नाभिनन्दन्ति तेनासि हरिण: कृश:
ຂ້ອຍເຫັນວ່າ ໃຈຂ້າງໃນຂອງເຈົ້າໄດ້ມຸ່ງໝັ້ນໃນຕະປະສະຍາ; ເພາະສະນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງປາຖະໜາຈະຢູ່ໃນປ່າ. ແຕ່ຍາດພີ່ນ້ອງຂອງເຈົ້າບໍ່ເຫັນດີກັບເລື່ອງນີ້; ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຊີດເຊື່ອງແລະຜອມລົງດັ່ງກວາງ—ຖືກບັ້ນທອນໂດຍຄວາມຂັດແຍ້ງໃນໃຈ ລະຫວ່າງການສະຫຼະທິ້ງແລະຄວາມຄາດຫວັງຂອງຄອບຄົວ.
Verse 22
(सुदुर्विनीत: पुत्रो वा जामाता वा प्रमार्जक: । दारा वा प्रतिकूलास्ते तेनासि हरिण: कृश: ।।
ພຣະພຣາຫມັນກ່າວວ່າ: «ບາງທີລູກຊາຍຂອງເຈົ້າອາດຈະບໍ່ມີວິໄນ, ຫຼືລູກເຂີຍຂອງເຈົ້າເປັນຄົນ ‘ກວາດລ້າງ’ ທີ່ກວາດເອົາຊັບສິນໃນເຮືອນໄປໝົດ; ຫຼືເມຍຂອງເຈົ້າມີນິໄສຂັດຄ້ານ—ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມລົງ ແລະ ໜ້າຈາງ. ຫຼືບາງທີພີ່ນ້ອງຂອງເຈົ້າຄົດຄ້ຽວຢ່າງຫນັກ; ຫຼືພໍ່ຂອງເຈົ້າຕາຍໄປເພາະຖືກຄວາມຫິວໂຫຍທຳລາຍ; ຫຼືແມ່, ພີ່ໃຫຍ່, ຫຼືອາຈານຂອງເຈົ້າກໍພິນາດໄປດັ່ງນັ້ນ—ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມ ແລະ ໜ້າຈາງ. ຫຼືບາງທີເຈົ້າເຄີຍຂ້າພຣາຫມັນ ຫຼື ງົວ; ຫຼືເຄີຍລັກຊັບຂອງພຣາຫມັນ; ຫຼືໃນບາງເວລາເຄີຍເອົາຊັບຂອງເທວະດາເກີນຄວນ—ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມ ແລະ ໜ້າຈາງ. ຫຼືບາງທີເມຍຂອງເຈົ້າຖືກລັກພາ; ຫຼືເຈົ້າແກ່ຊະລາ; ຫຼືຜູ້ຄົນໃນໂລກເລີ່ມຊັງເຈົ້າ; ຫຼືເຈົ້າ ‘ເຕີບໃຫຍ່’ ດ້ວຍອະວິຊາ—ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມ ແລະ ໜ້າຈາງ. ຫຼືເຫັນວ່າເຈົ້າສະສົມຊັບໄວ້ເພື່ອວັຍແກ່, ຄົນອື່ນຈຶ່ງຍຶດເອົາຄວາມຮຸ່ງເຮືອງຂອງເຈົ້າ; ຫຼືເພື່ອດຳລົງຊີວິດ ເຈົ້າຈຳຕ້ອງພຶ່ງພາຄົນຊົ່ວ—ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມ ແລະ ໜ້າຈາງ. ຫຼືແນ່ນອນ ເພາະເຈົ້າມີເມຍທີ່ຮັກຍິ່ງ, ຢູ່ໃກ້ເຈົ້າມີເພື່ອນບ້ານຜູ້ມັ່ງຄັ່ງຫຼາຍ—ໜຸ່ມ, ງາມ, ແລະຫຼົງໃນກາມ—ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມ ແລະ ໜ້າຈາງ»។
Verse 23
नूनमर्थवतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम् । न भाति काले5भिहितं तेनासि हरिण: कृश:
«ແນ່ນອນ ໃນບັນດາຖ້ອຍຄຳຂອງຜູ້ຮູ້ ຄຳຂອງເຈົ້າຫາທຽບບໍ່ໄດ້. ແຕ່ເມື່ອກ່າວໃນເວລາບໍ່ຄວນ ມັນບໍ່ສ່ອງປະກາຍ—ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ກວາງເອີຍ ເຈົ້າຈຶ່ງຜອມແຫ້ງ»។
Verse 24
निश्चय ही तुम धनवानोंके बीच परम उत्तम और समयोचित बात कहते होगे, किंतु वह उन्हें पसंद न आती होगी। इसीलिये तुम सफेद और दुर्बल हो रहे हो ।।
ພຣະພຣາຫມັນກ່າວວ່າ: «ຄົນທີ່ເຈົ້າຮັກຍິ່ງຄົນໜຶ່ງ—ເຄີຍໝັ້ນຄົງໃນຄວາມຕັ້ງໃຈ ແລະຄຸ້ນເຄີຍກັບເຈົ້າມາດົນ—ໄດ້ໂກດເຈົ້າເນື່ອງຈາກຄວາມໂງ່. ເຈົ້າບໍ່ອາດປອບໃຈ ແລະຊັກນຳໃຫ້ລາວກັບຄືນດ້ວຍຖ້ອຍຄຳອ່ອນໂຍນ—ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມແຫ້ງ ແລະໜ້າຈາງດັ່ງກວາງ»។
Verse 25
नूनमासंजयित्वा त्वां कृत्ये कम्मिंश्विदीप्सिते । कश्चिदर्थयते नित्यं तेनासि हरिण: कृश:
«ແນ່ນອນ ມີຄົນຜູ້ໜຶ່ງໄດ້ຈັດໃຫ້ເຈົ້າເຂົ້າໄປໃນວຽກງານທີ່ລາວປາຖະໜາ ແລະຄອຍຫາປະໂຫຍດຂອງຕົນຢູ່ເທື່ອ—ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມແຫ້ງ ແລະໜ້າຈາງດັ່ງກວາງ»។
Verse 26
नून॑ त्वां सुगुणर्युक्ते पूजयानं सुह्ृद्ध्रुवम् । ममार्थ इति जानीते तेनासि हरिण: कृश:
«ແນ່ນອນ ໂອ ຜູ້ມີຄຸນງາມຄວາມດີ—ເພາະເຈົ້າປະກອບດ້ວຍຄຸນດີ ຄົນອື່ນຈຶ່ງເຄົາລົບບູຊາເຈົ້າ. ແຕ່ໝູ່ຂອງເຈົ້າກັບເຊື່ອໝັ້ນວ່າ ‘ການນັບຖືນີ້ເປັນເພາະອຳນາດຂອງຂ້ອຍ’। ດ້ວຍຄວາມກັງວົນນັ້ນ ເຈົ້າຈຶ່ງຜອມແຫ້ງ ແລະໜ້າຈາງດັ່ງກວາງ»។
Verse 27
अन्तर्गतमभिप्रायं नूनं नेच्छसि लज्जया । विवेक्तुं प्राप्तिशैथिल्यात् तेनासि हरिण: कृश:
ແນ່ນອນ ເພາະຄວາມອາຍ ເຈົ້າບໍ່ຢາກເຜີຍເຈດຈຳນົງທີ່ຊ່ອນຢູ່ໃນໃຈ. ເພາະເຈົ້າລັງເລວ່າຈະໄດ້ຮັບສິ່ງທີ່ປາຖະໜາຫຼືບໍ່ ຄວາມໝັ້ນໃຈຈຶ່ງອ່ອນລົງ; ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຊູບຜອມ—ດັ່ງກວາງ—ຜອມລົງເພາະຄວາມກັງວົນ.
Verse 28
नानाबुद्धिरुचो लोके मनुष्यान् नूनमिच्छसि । ग्रहीतुं स्वगुणै: सर्वास्तेनासि हरिण: कृश:
ແນ່ນອນ ເຈົ້າປາຖະໜາຈະຊະນະໃຈຜູ້ຄົນໃນໂລກນີ້ ຜູ້ມີປັນຍາແລະຄວາມມັກຫຼາກຫຼາຍ. ດ້ວຍການພະຍາຍາມດຶງພວກເຂົາທັງໝົດມາດ້ວຍຄຸນຄ່າຂອງເຈົ້າ ເຈົ້າຈຶ່ງຜອມລົງ—ດັ່ງກວາງ—ຖືກກົດທັບໂດຍພາລະຂອງຄວາມຕັ້ງໃຈນັ້ນ.
Verse 29
अविद्दान् भीरुरल्पार्थे विद्याविक्रमदानजम् । यशः प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນເວົ້າວ່າ: «ແນ່ນອນ ເຈົ້າບໍ່ແມ່ນຜູ້ຮູ້ຈິງ ແຕ່ກັບປາຖະໜາຊື່ສຽງທີ່ເຂົາວ່າເກີດຈາກວິຊາ. ແມ່ນຄົນຂີ້ຢ້ານ ແຕ່ກໍຢາກໄດ້ກຽດສັກສີຈາກຄວາມກ້າຫານ; ມີຊັບນ້ອຍ ແຕ່ກໍຢາກໄດ້ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ໃຫ້ທານຍິ່ງໃຫຍ່. ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຜອມແລະຊີດ—ດັ່ງກວາງ—ຖືກກິນໃຈໂດຍຄວາມຢາກໄດ້ຊື່ສຽງ ໂດຍບໍ່ມີແກ່ນສານພາຍໃນທີ່ກໍ່ໃຫ້ເກີດມັນ.»
Verse 30
चिराभिलषितं किंचित्फलमप्राप्तमेव ते । कृतमन्यैरपह्तं तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນເວົ້າວ່າ: «ຜົນບາງຢ່າງທີ່ເຈົ້າປາຖະໜາມາດົນ ຄວນຈະມາຮອດເຈົ້າແທ້ ແຕ່ເຈົ້າກັບບໍ່ໄດ້ຮັບ. ສິ່ງທີ່ເຈົ້າເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຖືກຄົນອື່ນຊິງໄປ; ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ກວາງເອີຍ ເຈົ້າຈຶ່ງຜອມລົງ ແລະລັດສະໝີກໍຈາງລົງ ເພາະຄວາມຜິດຫວັງແລະການສູນເສຍ.»
Verse 31
नूनमात्मकृतं दोषमपश्यन् किंचिदात्मन: । अकारणेड5भिशप्तोडसि तेनासि हरिण: कृश:
ແນ່ນອນ ເຈົ້າບໍ່ເຫັນຄວາມຜິດທີ່ຕົນເຮັດ ແລະບໍ່ພົບສິ່ງໃດໃນຕົນທີ່ຄວນຕຳນິ; ແຕ່ຜູ້ຄົນກັບສາບແຊ່ງເຈົ້າໂດຍບໍ່ມີເຫດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໂອ ກວາງເອີຍ ເຈົ້າຈຶ່ງໝົດປະກາຍ ແລະຜອມລົງ.
Verse 32
साधून् गृहस्थान् दृष्टवा च तथा साधून् वनेचरान् । मुक्तांक्षावसथे सक्तांस्तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນໄດ້ກ່າວວ່າ: «ເຫັນຄົນດີມີສິນທຳຢູ່ໃນຫມູ່ຄົນຄອບຄົວ, ແລະເຫັນຄົນດີຜູ້ຢູ່ປ່າເຊັ່ນດຽວກັນ; ຍັງເຫັນຜູ້ອ້າງວ່າຫຼຸດພົ້ນແຕ່ໃຈຍັງຕິດຢູ່ກັບສະຖານທີ່ທີ່ເອີ້ນວ່າ ‘ການຫຼຸດພົ້ນ’ ເຊັ່ນ ອາສຣົມ ແລະທີ່ພັກຂອງນັກບວດ—ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໂອ ກວາງເອີຍ ເຈົ້າຈຶ່ງຊີດເຊົາ ແລະຜອມບາງ».
Verse 33
सुह्दां दुःखमार्तानां न प्रमोक्ष्यसि चार्तिजम् । अलमर्थगुणैहीनं तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນໄດ້ກ່າວວ່າ: «ມິດສະຫາຍ ແລະຜູ້ປາດຖະນາດີຕໍ່ເຈົ້າ ກຳລັງຖືກທຸກຂ໌ບີບຄັ້ນ, ແຕ່ເຈົ້າບໍ່ອາດປົດປ່ອຍເຂົາໃຫ້ພົ້ນຈາກຄວາມເຈັບປວດອັນເກີດຈາກຄວາມທຸກນັ້ນໄດ້. ແລະເຈົ້າກໍເຫັນຕົນເອງຂາດແຄນຊັບສິນ ແລະປະໂຫຍດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເຈົ້າຈຶ່ງຊີດເຊົາ ແລະຜອມບາງດັ່ງກວາງ».
Verse 34
धर्म्यमर्थ्य च काम्यं च काले चाभिटह्तितं वच: । न प्रतीयन्ति ते नूनं तेनासि हरिण: कृश:
«ຄຳເວົ້າຂອງເຈົ້າສອດຄ່ອງກັບທຳມະ, ນຳໄປສູ່ປະໂຫຍດ, ແລະເປັນທີ່ພໍໃຈແກ່ຄວາມປາດຖະນາອັນຊອບທຳ; ຍັງເວົ້າໃນເວລາອັນຄວນ. ແຕ່ຜູ້ຄົນກໍບໍ່ໄວ້ໃຈມັນຢ່າງແທ້ຈິງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໂອ ກວາງເອີຍ ເຈົ້າຈຶ່ງໝອງມົວ ແລະຜອມບາງ».
Verse 35
दत्तानकुशलैरर्थान् मनीषी संजिजीविषु: । प्राप्प वर्तयसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:
ພຣາຫມັນໄດ້ກ່າວວ່າ: «ແມ່ນເຈົ້າມີປັນຍາ, ແຕ່ເພາະປາດຖະນາຈະດຳລົງຊີວິດ ເຈົ້າກັບຮັບເອົາຊັບທີ່ຄົນບໍ່ຮູ້ທັນ ແລະບໍ່ຊຳນານໃຫ້, ແລ້ວດຳລົງຊີວິດພຶ່ງພາມັນແຕ່ຢ່າງດຽວ. ດັ່ງນັ້ນ ເຈົ້າຈຶ່ງໝອງມົວ ແລະຜອມບາງດັ່ງກວາງ».
Verse 36
पापात् प्रवर्धतो दृष्टया कल्याणानावसीदत: । ध्रुवं गर्हयसे नित्यं तेनासि हरिण: कृश:
«ເຫັນບາບກຳກຳລັງເພີ່ມພູນ ແລະເຫັນຄົນດີຜູ້ປະກອບກິດດີຖືກກົດຂີ່ໃຫ້ຕົກຕ່ຳ ແລະທົນທຸກ—ເຈົ້າຍ່ອມຕຳນິສະພາບນີ້ຊ້ຳໆຢູ່ໃນໃຈ. ການຕຳນິຢູ່ພາຍໃນນັ້ນເຮັດໃຫ້ເຈົ້າຜອມບາງ ແລະຊີດເຊົາດັ່ງກວາງ».
Verse 37
परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि । सुहृदामुपरोधेन तेनासि हरिण: कृश:
ພຣະພຣາຫມັນກ່າວວ່າ: «ແນ່ນອນ ເຈົ້າກໍາລັງພະຍາຍາມເຮັດໃຫ້ເປັນທີ່ພໍໃຈແກ່ຜູ້ທີ່ຂັດແຍ້ງກັນ. ເພາະເຈົ້າຫ້າມປະຕິເສດມິດດີຂອງຕົນເພື່ອເຂົາເຈົ້າ ເຈົ້າຈຶ່ງຜອມແລະອ່ອນແຮງດັ່ງກວາງ ເນື່ອງຈາກຄວາມກັງວົນ».
Verse 38
श्रोत्रियांश्व विकर्मस्थान् प्राज्ञांक्षाप्पजितेन्द्रियान् । मन्येडनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिण: कृश:
ພຣະພຣາຫມັນກ່າວວ່າ: «ຂ້ອຍເຫັນວ່າ ເຈົ້າມັກຄິດຄໍານຶງຢູ່ເລື້ອຍໆກ່ຽວກັບຜູ້ຮູ້ວິທະຍາແຫ່ງເວດ ແຕ່ກັບຕິດຢູ່ໃນການກະທໍາຜິດ—ແມ່ນແຕ່ຜູ້ມີປັນຍາ ອົດທົນ ແລະຄວບຄຸມອິນຊີໄດ້. ເພາະໃຈເຈົ້າຈົມຢູ່ໃນເຂົາເຈົ້າ ເຈົ້າຈຶ່ງຜອມດັ່ງກວາງ».
Verse 123
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें शाण्डिली और सुमनाका संवादविषयक एक सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ບົດທີ 123 ໃນມະຫາພາຣະຕະ ພາກອະນຸສາສະນະ ພາຍໃນພາກວ່າດ້ວຍທຳແຫ່ງການໃຫ້ທານ ອັນເປັນເລື່ອງສົນທະນາລະຫວ່າງ ຊານຑິລີ ແລະ ສຸມະນາ ໄດ້ສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ. ນີ້ແມ່ນຄໍາລົງທ້າຍຢ່າງເປັນທາງການ ເພື່ອໝາຍວ່າ ຄໍາສອນເລື່ອງໜ້າທີ່ແຫ່ງທານ ແລະ ຄວາມປະພຶດຖືກທຳ ໄດ້ຈົບສົມບູນ.
Frequently Asked Questions
Umā asks how dharma is defined (kiṃ-lakṣaṇa) and how it can be practiced by humans; the response frames dharma as concrete virtues and disciplined, role-appropriate conduct.
Dharma is presented as a practicable set: non-violence, truthful speech, compassion toward all beings, self-restraint, and proportionate charity, with household life treated as a prime site for ethical accumulation.
Yes; Śiva argues that medhyatā (ritual aptness) is not reducible to sensory cleanliness—śmaśāna is portrayed as spiritually potent and worthy of veneration by those seeking purity through doctrinal understanding.