Adhyaya 123
Dāna–Tapaḥ Praśaṃsā and Gṛhastha-Upadeśa (Maitreya)
Upa-parva: Dāna–Tapaḥ–Gṛhastha-Dharma Upadeśa (Maitreya-saṃvāda context)
The chapter opens with Bhīṣma reporting a teacher’s approving reply to Maitreya, commending his discernment and noting that society predominantly praises guṇa (virtue). The speaker observes that beauty, lineage, youth, prestige, and honor do not overpower Maitreya due to divine favor, then announces a teaching ‘greater than giving’ to be heard. The discourse situates various āgama- and śāstra-practices as proceeding with the Veda placed foremost. It praises dāna while also extolling tapaḥ as purificatory, Veda-sanctifying, and a means to heaven; tapas is said to enable great attainments, remove wrongdoing, and overcome what is difficult, inaccessible, or formidable. Even grave transgressions are described as crossable through tapas, emphasizing purification logic. Learned persons and ascetics are marked as worthy of reverence. The chapter also asserts that givers attain prosperity here and well-being after death; food-giving is highlighted as yielding access to this world and Brahmaloka. Social reciprocity is described: the honored honor others, while the non-giver is pushed away. The instruction turns to household dharma: Maitreya is advised toward disciplined marital life, presented as a foremost ideal for householders; where spouses are mutually satisfied, welfare prevails in the family. The unit concludes with a purification maxim—sin is removed by dāna and tapas—followed by courteous leave-taking and blessings, with Maitreya offering respectful circumambulation and salutations.
Chapter Arc: Bhīṣma, still instructing Yudhiṣṭhira on dāna and dharma, opens a startling exemplum: a being once born as a mere kīṭa (worm/insect) rises—through tapas and right conduct—to the rare attainment of brāhmaṇahood and even the eternal Brahman. → The former kīṭa, now a royal youth, undertakes fierce austerities. Seeing the severity and the dharma-artha discernment behind it, Kṛṣṇa-Dvaipāyana Vyāsa approaches. The tension turns on a paradox: how can one bound to kṣātra-duty and a past of low birth cross into the highest spiritual station without violating svadharma? → Vyāsa delivers the decisive instruction: ‘Kṣātra, O Devavrata, is the protection of beings’—fulfil that duty with self-mastery, then relinquish the kṣatriya body/identity and attain vipratva. He further frames the moral law: beings rise to auspicious wombs by good deeds and fall to sinful wombs by evil; therefore fear dharma’s loss and practice dharma as the highest. → Obeying the sage, the former kīṭa lives by righteous kingship—protecting subjects, restraining senses, discerning auspicious and inauspicious—until, by Vyāsa’s grace and his own purified conduct, he gains the ‘durlabha’ brāhmaṇa state. The narrator closes with the kīṭa’s confession of inner transformation: prosperity rooted in dharma has come, and sin has been destroyed.
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। अकाल एकोनविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: कीड़ेका ब्राह्मणयोनिमें जन्म लेकर ब्रह्मलोकमें जाकर सनातनब्रह्माको प्राप्त करना भीष्म उवाच क्षत्रधर्ममनुप्राप्त: स्मरन्नेव च वीर्यवान् । त्यक्त्वा स कीटतां राज॑ंश्वचार विपुलं तप:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ເມື່ອສັດນັ້ນລະທິ້ງສະພາບເປັນແມງ ແລະລະລຶກໄດ້ຊາດກ່ອນ ມັນໄດ້ບັນລຸທຳຂອງກະສັດນັກຮົບ (ກະສັດຕຣິຍະ). ມີພະລັງແຮງກ້າຫານຢ່າງຍິ່ງ ແລ້ວຈຶ່ງປະພຶດຕະປະອັນໃຫຍ່ຫຼວງ».
Verse 2
तस्य धर्मार्थविदुषो दृष्टवा तद् विपुलं तपः । आजगाम द्विजश्रेष्ठ: कृष्णद्वैपषायनस्तदा
ເມື່ອເຫັນຕະປະອັນໃຫຍ່ຫຼວງ ແລະເຂັ້ມງວດຂອງເຈົ້າຊາຍນັ້ນ—ຜູ້ຮູ້ແຈ້ງໃນຫຼັກທຳ (ທັມມະ) ແລະອັດຖະ (artha)—ພຣາຫມັນຜູ້ສູງສຸດ ກຣິດສະນະ-ທະໄວປາຍະນະ ວຽສະ ກໍໄດ້ມາຫາເຂົາໃນເວລານັ້ນ.
Verse 3
व्यास उवाच क्षात्रं देवव्रतं कीट भूतानां परिपालनम् । क्षात्रं देवव्रतं ध्यायंस्ततो विप्रत्वमेष्यसि
ວຽສະກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ເຄີຍເປັນແມງໃນຊາດກ່ອນ! ການປົກປ້ອງສັດທັງປວງແມ່ນວຣະຕະ (vrata) ຂອງເທວະ ແລະນັ້ນແຫຼະແມ່ນທຳຂອງກະສັດນັກຮົບ. ຖ້າເຈົ້າພິຈາລະນາ ແລະປະພຶດຕາມ ເຈົ້າຈະໄດ້ເຖິງພຣາຫມັນໃນຊາດໜ້າ».
Verse 4
पाहि सर्वा: प्रजा: सम्पक् शुभाशुभविदात्मवान् | शुभे: संविभजन् कामैरशुभानां च पावनै:
ວຽສະກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງປົກປ້ອງປະຊາທັງປວງໃຫ້ຖືກຕ້ອງ. ຈົ່ງເປັນຜູ້ຄອບຄອງຕົນ ແລະຮູ້ແຈ້ງໃນການແຍກແຍະດີ–ຊົ່ວ. ຈົ່ງແບ່ງປັນຄວາມສຸກ ແລະຊັບພະຍາກອນດ້ວຍທາງທີ່ຊອບທຳ; ແລະໂດຍວິທີຊຳລະລ້າງ ຈົ່ງກຳຈັດສິ່ງອັບມົງຄຸນໃນປະຊາ. ຄວບຄຸມໃຈ ແລະອິນທຣີຍະໃຫ້ຢູ່ໃນອຳນາດຕົນ, ຈົ່ງຮັກສາໜ້າທີ່ຂອງຕົນດ້ວຍຄວາມພາກພຽນບໍ່ຂາດ; ແລ້ວເມື່ອລະທິ້ງສະພາບກະສັດນັກຮົບ ເຈົ້າຈະໄດ້ບັນລຸສະພາບພຣາຫມັນ».
Verse 5
आत्मवान् भव सुप्रीत: स्वधर्माचरणे रत: । क्षात्रीं तनुं समुत्सृज्य ततो विप्रत्वमेष्यसि
ວຽສະກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງເປັນຜູ້ຄອບຄອງຕົນ ແລະມີຄວາມປິຕິສຸກຢ່າງເລິກຊຶ້ງ, ອຸທິດຕົນໃນການປະພຶດທຳຂອງຕົນ. ເມື່ອເຈົ້າລະທິ້ງຮ່າງກາຍຂອງກະສັດນັກຮົບແລ້ວ ເຈົ້າຈະໄດ້ບັນລຸສະພາບພຣາຫມັນ».
Verse 6
भीष्म उवाच सो<प्यरण्यमनुप्राप्य पुनरेव युधिष्ठिर । महर्षेर्वचनं श्रुत्वा प्रजा धर्मेण पाल्य च
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ຢຸທິສຖິຣ ກະສັດຜູ້ປະເສີດທີ່ສຸດ! ສັດນ້ອຍນັ້ນ (ຜູ້ເຄີຍເປັນແມງ) ໄດ້ເຂົ້າປ່າອີກຄັ້ງ, ຟັງຄໍາສອນຂອງມະຫາຣິສີ ແລ້ວຈຶ່ງປົກຄອງປະຊາຊົນຕາມທຳ. ຕໍ່ມາ ມັນກັບເຂົ້າປ່າອີກຄັ້ງ ແລະໃນໄມ່ດົນກໍໄປສູ່ໂລກໜ້າ; ໂດຍອານຸພາບແຫ່ງທຳຂອງການຄຸ້ມຄອງປະຊາ ມັນໄດ້ເກີດໃໝ່ໃນຕະກູນພຣາຫມັນ».
Verse 7
अचिरेणैव कालेन कीट: पार्थिवसत्तम | प्रजापालनधर्मेण प्रेत्य विप्रत्वमागत:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ກະສັດຜູ້ປະເສີດທີ່ສຸດ! ໃນໄມ່ດົນ ສັດນ້ອຍນັ້ນ (ຜູ້ເຄີຍເປັນແມງ) ໄດ້ຮັກສາທຳໜ້າທີ່ແຫ່ງການຄຸ້ມຄອງປະຊາຕາມທຳ, ແລ້ວກໍຕາຍໄປ; ຕໍ່ມາໄດ້ເກີດໃໝ່ໃນສາຍພຣາຫມັນ—ນີ້ແມ່ນອານຸພາບແຫ່ງທຳຂອງການປົກຄອງອັນຊອບທຳ».
Verse 8
ततस्तं ब्राह्मणं दृष्टवा पुनरेव महायशा: । आजगाम महाप्राज्ञ: कृष्णद्वैपायनस्तदा,उसे ब्राह्मण हुआ जान महायशस्वी महाज्ञानी श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास पुनः उसके पास आये
ແລ້ວເມື່ອເຫັນພຣາຫມັນນັ້ນ ກຣິສນະ-ທວຍປາຍະນ (ວຽສ) ຜູ້ມີກຽດສູງ ແລະປັນຍາລ້ຳເລີດ ກໍມາຫາເຂົາອີກຄັ້ງໜຶ່ງ.
Verse 9
व्यास उवाच भो भो ब्रद्यर्षभ श्रीमन् मा व्यथिष्ठा: कथंचन । शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत् पापयोनिषु
ວຽສະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣາຫມັນຜູ້ປະເສີດ ຜູ້ມີສິຣີ! ຢ່າໄດ້ຫວັ່ນໄຫວແຕ່ຢ່າງໃດ. ຜູ້ເຮັດກຸສົນ ຍ່ອມເກີດໃນຍົນີອັນດີ; ຜູ້ເຮັດບາບ ຍ່ອມເກີດໃນຍົນີອັນຊົ່ວ».
Verse 10
उपपसद्यति धर्मज्ञ यथापापफलोपगम् । तस्मान्मृत्युभयात् कीट मा व्यथिष्ठा: कथंचन
ໂອ ຜູ້ຮູ້ທຳ! ຜົນແຫ່ງບາບຍ່ອມເຂົ້າຫາຄົນໃນການເວລາອັນຄວນ, ມາຕາມທີ່ກຳຂອງເຂົາສົມຄວນ. ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ແມງນ້ອຍ, ຢ່າໄດ້ຫວາດຫວັ່ນດ້ວຍຄວາມຢ້ານກົວຄວາມຕາຍແຕ່ຢ່າງໃດ.
Verse 11
कीट उवाच सुखात् सुखतरं प्राप्तो भगवंस्त्वत्कृते हुहम्
ແມງນ້ອຍນັ້ນເວົ້າວ່າ: «ໂອ ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ, ເນື່ອງຈາກທ່ານ ຂ້ອຍໄດ້ບັນລຸຄວາມສຸກທີ່ຍິ່ງກວ່າຄວາມສຸກທົ່ວໄປ».
Verse 12
भीष्म उवाच भगवद्धचनातू् कीटो ब्राद्ाण्यं प्राप्प दुर्लभम्
ພີສະມະເວົ້າວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ, ຕາມຄໍາບອກເລົ່າຂອງພຣະວະຍາສະຜູ້ນ່າເຄົາລົບ, ສັດນ້ອຍນັ້ນທີ່ເຄີຍເປັນແມງຫນອນ ໄດ້ບັນລຸສະຖານະອັນຫາຍາກແຫ່ງພຣາຫມັນ. ຕໍ່ມາ ມັນໄດ້ໝາຍແຜ່ນດິນດ້ວຍເສົາຍັດຍະຫຼາຍຮ້ອຍ ປະກອບພິທີຍັດຍະອັນໃຫຍ່. ຫຼັງຈາກນັ້ນ ເປັນຜູ້ຮູ້ພຣະພຣະຫມັນທີ່ເລີດສຸດ ມັນໄດ້ບັນລຸການຢູ່ຮ່ວມໂລກດຽວກັບພຣະພຣະຫມາ—ໄປຮອດພຣະຫມະໂລກ ແລະ ຮູ້ແຈ້ງພຣະພຣະຫມັນອັນນິລັນດອນ».
Verse 13
अकरोत् पृथिवीं राजन् यज्ञयूपशताड्किताम् | ततः सालोक्यमगमद् ब्रह्माणो ब्रद्मृवित्तम:
ພີສະມະເວົ້າວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ, ມັນໄດ້ໝາຍແຜ່ນດິນດ້ວຍເສົາຍັດຍະຫຼາຍຮ້ອຍ. ແລ້ວຕໍ່ມາ ເມື່ອເປັນຜູ້ຮູ້ພຣະພຣະຫມັນທີ່ເລີດສຸດ ມັນໄດ້ໄປຮອດການຢູ່ຮ່ວມໂລກດຽວກັບພຣະພຣະຫມາ».
Verse 14
अवाप च पदं कीट: पार्थ ब्रह्म सनातनम् | स्वकर्मफलनिर्व॑त्तं व्यासस्य वचनात् तदा,पार्थ! व्यासजीके कथनानुसार उसने स्वधर्मका पालन किया था। उसीका यह फल हुआ कि उस कीटने सनातन ब्रह्मपद प्राप्त कर लिया
ພີສະມະເວົ້າວ່າ: «ໂອ ປາຣຖະ, ແມງນ້ອຍນັ້ນໄດ້ບັນລຸຕໍາແໜ່ງອັນນິລັນດອນແຫ່ງພຣະພຣະຫມັນ. ຜົນນີ້ເກີດຈາກຜົນແຫ່ງກຳຂອງຕົນເອງ—ເພາະໃນເວລານັ້ນ ມັນໄດ້ເຊື່ອຟັງຄໍາຂອງພຣະວະຍາສະ ແລະ ຍຶດຫມັ້ນໃນໜ້າທີ່ຂອງຕົນ».
Verse 15
ते5पि यस्मात् प्रभावेण हता: क्षत्रियपुंगवा: । सम्प्राप्तास्ते गतिं पुण्यां तस्मान्मा शोच पुत्रक
ພີສະມະເວົ້າວ່າ: «ບັນດາກະສັດຕະຣິຍະຜູ້ເລີດລ້ຳທີ່ຖືກສັງຫານດ້ວຍອໍານາດຂອງເຂົາ ກໍໄດ້ບັນລຸຄວາມໄປອັນບຸນບາລີ. ດັ່ງນັ້ນ ລູກເອີຍ ຢ່າໂສກເສົ້າ. ຜູ້ໃດສະຫລະຊີວິດໃນສົງຄາມ ໃນໜ້າທີ່ແຫ່ງກະສັດຕະຣິຍະ ຕາມຈາຣີດຖືກນັບວ່າໄດ້ໄປສູ່ເສັ້ນທາງອັນສູງສົ່ງຫຼັງຄວາມຕາຍ; ແລະເຊັ່ນດຽວກັນ ບັນດານັກຮົບຜູ້ໂດດເດັ່ນທີ່ລົ້ມລົງໃນສະໜາມຮົບນີ້ ໂດຍສະແດງພະລັງຂອງຕົນ ກໍໄດ້ຮອດສະຖານະອັນມີບຸນ—ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມໂສກບໍ່ຄວນມີສໍາລັບເຂົາເຈົ້າ».
Verse 106
धर्मलोपभयं ते स्यात् तस्माद् धर्म चरोत्तमम् | धर्मज्ञ! मनुष्य जैसा पाप करता है
ວະຍາສະກ່າວວ່າ: «ໃຫ້ຄວາມຢ້ານຂອງເຈົ້າເປັນແຕ່ຄວາມຢ້ານຕໍ່ການສູນເສຍທຳ (ທັມມະ) ເທົ່ານັ້ນ; ດັ່ງນັ້ນ ຈົ່ງປະພຶດທຳອັນສູງສຸດ. ໂອ ຜູ້ຮູ້ທຳ! ມະນຸດຈະຕ້ອງຮັບຜົນຕາມບາບທີ່ຕົນໄດ້ກະທຳ. ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ຜູ້ທີ່ເຄີຍເປັນແມງນ້ອຍໃນອະດີດ! ຢ່າໄດ້ທຸກໃຈດ້ວຍຄວາມຢ້ານຕາຍແຕ່ຢ່າງໃດ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ຄວນຢ້ານການເສື່ອມຖອຍຂອງທຳ—ດັ່ງນັ້ນ ຈົ່ງດຳລົງຊີວິດດ້ວຍຄວາມປະພຶດອັນດີງາມ ແລະ ສູງສົ່ງທີ່ສຸດ».
Verse 113
धर्ममूलां श्रियं प्राप्य पाप्मा नष्ट इहाद्य मे । भूतपूर्व कीटने कहा--भगवन्! आपके ही प्रयत्नसे मैं अधिकाधिक सुखकी अवस्थाको प्राप्त होता गया हूँ। अब इस जन्ममें धर्ममूलक सम्पत्ति पाकर मेरा सारा पाप नष्ट हो गया
ແມງນ້ອຍກ່າວວ່າ: «ຂ້າແຕ່ພຣະອົງ! ເມື່ອໄດ້ຮັບຄວາມຮຸ່ງເຮືອງທີ່ມີຮາກຖານຈາກທຳ ບາບຂອງຂ້າພະອົງກໍໄດ້ຖືກທຳລາຍໃນວັນນີ້ແລ້ວ. ໂດຍຄວາມພາກພຽນຂອງພຣະອົງ ຂ້າພະອົງໄດ້ບັນລຸສະພາບແຫ່ງຄວາມສຸກທີ່ສູງຂຶ້ນເລື້ອຍໆ; ບັດນີ້ ໃນຊາດນີ້ ເມື່ອໄດ້ຊັບສົມບັດອັນເກີດຈາກທຳ ອະກຸສົນເກົ່າທັງປວງຂອງຂ້າພະອົງກໍຖືກລ້າງຫາຍໝົດ».
Verse 119
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि कीटोपाख्याने एकोनविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ໃນ «ສີຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ «ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ»—ໂດຍສະເພາະໃນພາກ «ດານະ-ທັມມະ»—ໃນຕອນທີ່ເອີ້ນວ່າ «ນິທານແມງນ້ອຍ» ໄດ້ສິ້ນສຸດບົດທີ 119. (ນີ້ແມ່ນຂໍ້ຂຽນປິດບົດ ເພື່ອຊີ້ວ່າບົດໄດ້ຈົບ ແລະຈັດວາງຄຳສອນໃນກອບຈັນຍາຂອງການໃຫ້ທານ ແລະຄວາມປະພຶດຊອບ).
Frequently Asked Questions
It presents dāna as socially and spiritually meritorious (with special emphasis on food-giving) while portraying tapaḥ as a potent purifier capable of overcoming difficult obstacles and diminishing wrongdoing.
It recommends disciplined household life marked by generosity and marital concord, stating that a family prospers where husband and wife are mutually satisfied and conduct is orderly.
Yes in functional form: it asserts concrete outcomes—prosperity in this life, well-being after death, access to higher worlds through anna-dāna, and purification of sin through dāna and tapaḥ—serving as consequence-oriented validation of the teaching.