Adhyaya 112
Anuśāsana-parva Adhyāya 112: Dharma as the sole companion; karmic witnesses; rebirth sequences (Bṛhaspati–Yudhiṣṭhira Saṃvāda)
Upa-parva: Bṛhaspati–Yudhiṣṭhira Saṃvāda (Discourse on saṃsāra, dharma as the companion after death, and karmic rebirth)
Yudhiṣṭhira inquires into the operative law of human destiny: which conduct leads to higher worlds, and who follows a person after death when the body is abandoned like wood or clay. Bhīṣma announces the arrival of Bṛhaspati and identifies him as uniquely qualified to disclose the ancient, confidential doctrine. After formal reception, Yudhiṣṭhira asks who truly supports a mortal—parents, kin, teacher, or others—beyond death. Bṛhaspati answers that one is born and dies alone; relatives remain only briefly, while dharma alone accompanies the departed. He explains that dharmic alignment leads to svarga and adharmic alignment to naraka, and that dharma should be practiced with justly obtained wealth; he also notes how greed, delusion, fear, and misplaced compassion can prompt wrongful acts. In response to questions about how dharma ‘follows’ an unseen, subtle being, Bṛhaspati describes the five elements, mind/intellect, and the self as constant witnesses. He then outlines a physiology of conception (elements and mind culminating in semen, then embryo) and proceeds to an extensive karmic catalogue: specific transgressions (e.g., betraying trust, theft of various goods, disrespect to parents/elders, violations involving the teacher’s household) correspond to particular rebirths and durations, with eventual return to human birth after demerit is exhausted. The chapter closes by reaffirming that these teachings were heard from Brahmā and urging sustained commitment to dharma.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—सभी तीर्थों में कौन-सा तीर्थ श्रेष्ठ है, जहाँ परम शौच (पवित्रता) प्राप्त होती है; बाह्य तीर्थ-यात्रा के पार कौन-सा आन्तरिक मार्ग है जो मनुष्य को सचमुच शुद्ध करे। → भीष्म उत्तर देते हैं कि पृथ्वी के तीर्थ गुणवान हैं, पर उनसे भी सूक्ष्म ‘तीर्थ’ मन के भीतर है। वे ‘मानस-तीर्थ’ का स्वरूप खोलते हैं—धृति का कुण्ड, सत्य का जल, अगाध-निर्मल-शुद्ध सरोवर; और फिर शौच के घटक गिनाते हैं: अकामता/अयाचना, आर्जव, सत्य, मार्दव, अहिंसा, दया/अनृशंस्य, दम-शम आदि। बाह्य स्नान बनाम आन्तरिक स्नान का प्रश्न तीखा होता जाता है—क्या केवल जल से पाप धुलता है, या वृत्ति-शुद्धि ही वास्तविक स्नान है? → भीष्म निर्णायक वाणी में ‘मानसे तीर्थे स्नातव्यं’ का विधान करते हैं—सत्त्व का आलम्बन लेकर शाश्वत मानस-तीर्थ में स्नान ही परम है। वे कहते हैं कि जिनके भीतर के रज-तम (और अंततः त्रिगुण-आवरण) धुल चुके, जो समदर्शी, सर्वत्यागी, सर्वज्ञ-भावी, वृत्तिशौच से शुद्ध हैं—वही ‘तीर्थ’ हैं और वही ‘शुचि’। शौचाचार में स्थित, भावसमाहित, केवल गुणसम्पन्न मनुष्य सदा शुद्ध है—यह अध्याय का शिखर-निर्णय है। → अध्याय बाह्य और आन्तरिक—दोनों प्रकार के तीर्थों को स्वीकारते हुए उनका क्रम निर्धारित करता है: पृथ्वी पर पुण्य तीर्थ हैं और मन में भी; जो दोनों में स्नान करता है वह शीघ्र सिद्धि पाता है। अंत में शौच का सार ‘प्रज्ञान’ (विवेक), शरीर की विशेष पवित्रता, निष्किंचनत्व और मन की प्रसन्नता के रूप में स्थिर होता है—तीर्थ-यात्रा का फल चरित्र-यात्रा में परिणत हो जाता है।
Shlokas
Verse 1
नफमशा (0) आज अन+- अष्टाधिकशततमोब<् ध्याय: मानस तथा पार्थिव तीर्थकी महत्ता युधिछिर उवाच यद् वरं सर्वतीर्थानां तन्मे ब्रूहि पितामह । यत्र चैव परं शौचं तन्मे व्याख्यातुमहसि
ຢຸທິສຖິຣະກ່າວວ່າ: «ທ່ານປູ່ (ປິຕາມະຫາ) ເຈົ້າຂ້າ, ຂໍຈົ່ງບອກວ່າ ທີຣຖະໃດເປັນຍອດໃນທີຣຖະທັງປວງ. ແລະຂໍຈົ່ງອະທິບາຍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຮູ້ ທີຣຖະນັ້ນທີ່ໄປເຖິງແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ຮັບຄວາມບໍລິສຸດສູງສຸດ».
Verse 2
भीष्म उवाच सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिण: । यत्तु तीर्थ च शौचं च तन्मे शूणु समाहित:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ແທ້ຈິງແລ້ວ ທີຣຖະທັງປວງລ້ວນເປັນປະໂຫຍດແກ່ຜູ້ມີປັນຍາ. ແຕ່ຈົ່ງຟັງຈາກຂ້າພະເຈົ້າ—ຟັງດ້ວຍໃຈທີ່ຕັ້ງມັ່ນ—ເຖິງທີຣຖະທີ່ເປັນຍອດແທ້ ແລະຄວາມບໍລິສຸດສູງສຸດ.»
Verse 3
अगाधे विमले शुद्धे सत्यतोये धृतिहदे । स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्त्वमालम्ब्य शाश्वतम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໃນທີຣຖະແຫ່ງໃຈນັ້ນ—ລຶກຫາຂອບບໍ່ໄດ້, ບໍ່ມີມົນທິນ, ບໍລິສຸດຢ່າງສົມບູນ—ທີ່ສະລອງຂອງມັນແມ່ນຄວາມອົດທົນໝັ້ນຄົງ (ທຣິຕິ) ແລະນ້ຳຂອງມັນແມ່ນຄວາມຈິງ (ສັດຍະ), ຄວນອາບນ້ຳຢູ່ເປັນນິດ ໂດຍອາໄສພຣະອາດຕະມັນອັນນິລັນດອນເປັນທີ່ພຶ່ງ.
Verse 4
तीर्थशौचमनर्थित्वमार्जवं सत्यमार्दवम् अहिंसा सर्वभूतानामानृशंस्यं दम: शम:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຄວາມບໍລິສຸດໃນທີຣຖະ ແທ້ຈິງໄດ້ມາຈາກຄຸນທຳພາຍໃນ: ບໍ່ມີຄວາມປາຖະໜາ ແລະບໍ່ຮ້ອງຂໍ, ຄວາມຊື່ສັດຕົງໄປຕົງມາ, ຄວາມຈິງ, ຄວາມອ່ອນໂຍນ, ອະຫິງສາຕໍ່ສັດທັງປວງ, ຄວາມເມດຕາ (ບໍ່ມີຄວາມໂຫດຮ້າຍ), ການສຳລວມອິນຊີ ແລະການຄອບຄຸມໃຈ. ເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດທີ່ໄດ້ຈາກການເຂົ້າຫາ ‘ທີຣຖະແຫ່ງໃຈ’ ນີ້.»
Verse 5
निर्ममा निरहंकारा निर्दधन्धा निष्परिग्रहा: | शुचयस्तीर्थभूतास्ते ये भैक्ष्यमुपभुज्जते
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດທີ່ປາດຈາກຄວາມຍຶດຖືວ່າ «ຂອງຂ້ອຍ» ແລະອັດຕາ «ຂ້ອຍ», ຜ່ານພົ້ນຄູ່ຕົກຕໍ່າງໆ, ບໍ່ສະສົມ ແລະບໍ່ຕິດພັນກັບຊັບສິນ—ຜູ້ມີໃຈບໍລິສຸດທີ່ດໍາລົງຊີວິດດ້ວຍບິນດະບາດນັ້ນ ແມ່ນເສມືອນສະຖານທີ່ຈາລິກບຸນ (ຕີຣຖະ) ໂດຍຕົນເອງ. ວິຖີຊີວິດຂອງເຂົາເຈົ້າເປັນບົດຮຽນມີຊີວິດໃນການສໍາລວມ, ຄວາມຖ່ອມຕົນ ແລະທໍາມະ.
Verse 6
तत्त्ववित्त्वनहंबुद्धिस्तीर्थप्रवरमुच्यते । (नारायणे<5थ रुद्रे वा भक्तिस्तीर्थ परं॑ मता ।) शौचलक्षणमेतत् ते सर्वत्रैवान्ववेक्षत:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ຮູ້ຄວາມຈິງ (ຕັດຕະວິດ) ແລະໃນປັນຍາບໍ່ເກີດແມ່ນແຕ່ຄວາມຄິດວ່າ «ຂ້ອຍ» ນັ້ນ ຖືກເອີ້ນວ່າ ຕີຣຖະອັນປະເສີດທີ່ສຸດ. ອີກທັງ ຄວາມພັກຕິ (bhakti) ທີ່ມີຕໍ່ພຣະນາຣາຍະນະ ຫຼືພຣະຣຸດຣະ (ພຣະສິວະ) ກໍຖືກນັບເປັນການຈາລິກບຸນສູງສຸດ. ນີ້ແມ່ນເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດແທ້: ເມື່ອເຈົ້າພິຈາລະນາຢ່າງລະອຽດ ເຈົ້າຈະເຫັນມັນທົ່ວໄປ—ຄວາມບໍລິສຸດບໍ່ແມ່ນຢູ່ແຕ່ພິທີພາຍນອກ ແຕ່ຢູ່ໃນປັນຍາທີ່ປາດຈາກອັດຕາ ແລະຄວາມພັກຕິທີ່ໝັ້ນຄົງ.
Verse 7
रजस्तम: सत्त्वमथो येषां निर्धौतमात्मन: । शौचाशौचसमायुक्ता: स्वकार्यपरिमार्गिण:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດທີ່ອັດຕາພາຍໃນຖືກຊໍາລະຈົນຫມົດຈາກ ຣະຈັສ, ຕະມັສ ແລະແມ່ນແຕ່ ສັດຕະວະ—ຈຶ່ງພົ້ນຈາກສາມກຸນ—ແລະແມ່ນວ່າຈະເຄື່ອນໄຫວຢູ່ທ່າມກາງສະພາບ «ບໍລິສຸດ» ແລະ «ບໍ່ບໍລິສຸດ» ຂອງໂລກພາຍນອກ ກໍຍັງສືບຄົ້ນແຕ່ໜ້າທີ່ແທ້ຂອງຕົນ (ເຊັ່ນ ການພິຈາລະນາຄວາມຈິງ, ສະມາທິ, ແລະການບູຊາ) —ຄົນເຊັ່ນນັ້ນ ຜູ້ອຸທິດໃຈໃຫ້ການຊໍາລະພາຍໃນດ້ວຍວິໄນແຫ່ງຄວາມປະພຶດ ແມ່ນຕີຣຖະສູງສຸດໂດຍຕົນເອງ. ການມີຢູ່ຂອງເຂົາເຈົ້າຊໍາລະໂລກໄດ້ຫຼາຍກວ່າການຈາລິກບຸນພາຍນອກໃດໆ ເພາະຊີວິດຂອງເຂົາເຈົ້າຕັ້ງຢູ່ເທິງການສະຫຼະ, ຄວາມຮູ້, ແລະທັດສະນະເຫັນເທົ່າທຽມ.
Verse 8
सर्वत्यागेष्वभिरता: सर्वज्ञा: समदर्शिन: । शौचेन वृत्तशौचार्थास्ति तीर्था: शुचयश्च ये
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ທີ່ຍິນດີໃນການສະຫຼະທຸກຢ່າງ, ຜູ້ຮູ້ຢ່າງສູງ ແລະເຫັນສັດທັງປວງດ້ວຍສາຍຕາເທົ່າທຽມ—ຜູ້ທີ່ດໍາລົງຊີວິດດ້ວຍວິໄນແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດເພື່ອການຊໍາລະພາຍໃນ—ຜູ້ມີໃຈບໍລິສຸດເຊັ່ນນັ້ນ ແມ່ນຕີຣຖະສູງສຸດໂດຍຕົນເອງ.
Verse 9
नोदकक्लिन्नगात्रस्तु स्नात इत्यभिधीयते । स स्नातो यो दमस्नात: स बाह्याभ्यन्तर: शुचि:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ການໃຫ້ຮ່າງກາຍຊຸ່ມນໍ້າຢ່າງດຽວ ບໍ່ເອີ້ນວ່າ «ອາບນໍ້າ». ຜູ້ທີ່ອາບຢ່າງແທ້ຈິງ ແມ່ນຜູ້ທີ່ດໍາດິ່ງລົງໃນນໍ້າແຫ່ງການສໍາລວມຈິດແລະອິນທຣີ (ດະມະ). ຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງຖືກນັບວ່າບໍລິສຸດທັງພາຍນອກແລະພາຍໃນ.
Verse 10
अतीतेष्वनपेक्षा ये प्राप्तेष्वर्थेषु निर्ममा: । शौचमेव पर तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा
ຜູ້ໃດບໍ່ຫວັງຫາສິ່ງທີ່ຜ່ານໄປ ຫຼືສູນເສຍໄປແລ້ວ, ບໍ່ຍຶດຕິດດ້ວຍຄວາມເປັນຂອງຂ້ອຍໃນສິ່ງທີ່ໄດ້ມາ, ແລະໃນໃຈບໍ່ເກີດຄວາມຢາກ—ໃນຜູ້ນັ້ນແຫຼະມີຄວາມບໍລິສຸດສູງສຸດ.
Verse 11
इस जगतमें प्रज्ञान ही शरीर-शुद्धिका विशेष साधन है। इसी प्रकार अकिंचनता और मनकी प्रसन्नता भी शरीरको शुद्ध करनेवाले हैं
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໃນໂລກນີ້ ປັນຍາອັນຮູ້ແຍກແຍະແມ່ນເຄື່ອງມືສຳຄັນຢ່າງຍິ່ງໃນການຊຳລະກາຍ. ເຊັ່ນດຽວກັນ ຄວາມບໍ່ຍຶດຖືຊັບສິນ ແລະ ໃຈທີ່ສະຫງົບພໍໃຈ ກໍເປັນສິ່ງຊຳລະຜູ້ມີກາຍໃຫ້ບໍລິສຸດ—ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າຄວາມບໍລິສຸດແທ້ຢູ່ທີ່ວິໄນພາຍໃນ ບໍ່ແມ່ນແຕ່ພິທີພາຍນອກເທົ່ານັ້ນ.
Verse 12
वृत्तशौचं मन:शौचं तीर्थशौचमत: परम् । ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं स्मृतम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ມີຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງການປະພຶດ, ຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງໃຈ, ແລະຄວາມບໍລິສຸດຈາກຕີຣຖະ (ສະຖານທີ່ສັກສິດ); ແຕ່ເຫນືອກວ່ານັ້ນຄື ຄວາມບໍລິສຸດທີ່ເກີດຈາກປັນຍາ. ຄວາມບໍລິສຸດອັນເກີດຈາກຄວາມຮູ້ນັ້ນ ຖືກຈື່ຈຳວ່າເປັນສູງສຸດ.
Verse 13
मनसा च प्रदीप्तेन ब्रह्मज्ञानजलेन च । स्नाति यो मानसे तीर्थे तत्स्नानं तत्त्वदर्शिन:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດເຮັດໃຈໃຫ້ສະຫວ່າງໄສ ແລະໃຊ້ນ້ຳແຫ່ງຄວາມຮູ້ພຣະພຣົມ (Brahma-knowledge) ອາບນ້ຳໃນຕີຣຖະພາຍໃນໃຈ—ການອາບນ້ຳນັ້ນແຫຼະ ນັກເຫັນຄວາມຈິງຖືວ່າເປັນການອາບທີ່ແທ້ຈິງ.
Verse 14
समारोपितशौचस्तु नित्यं भावसमाहित: । केवलं गुणसम्पन्न: शुचिरेव नर: सदा,जो सदा शौचाचारसे सम्पन्न, विशुद्ध भावसे युक्त और केवल सदगुणोंसे विभूषित है, उस मनुष्यको सदा शुद्ध ही समझना चाहिये
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດສ້າງຕັ້ງຄວາມບໍລິສຸດເປັນວິໄນປະຈຳ, ມີໃຈຕັ້ງມັ່ນສະໝໍ້ສະເໝີ ແລະປະດັບດ້ວຍຄຸນງາມຄວາມດີແຕ່ຢ່າງດຽວ—ຜູ້ນັ້ນຄວນຖືວ່າເປັນຜູ້ບໍລິສຸດຢູ່ເສມອ.
Verse 15
शरीरस्थानि तीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारत । पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि,भारत! यह मैंने शरीरमें स्थित तीर्थोंका वर्णन किया; अब पृथ्वीपर जो पुण्यतीर्थ हैं, उनका महत्त्व भी सुनो
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ! ຂ້າໄດ້ອະທິບາຍແລ້ວເຖິງຕີຣຖະ (tīrtha) ອັນສັກສິດທີ່ຢູ່ໃນກາຍ. ບັດນີ້ ຈົ່ງຟັງດ້ວຍເຖິງສະຖານທີ່ຈາລິກບຸນອັນບໍລິສຸດຢູ່ເທິງແຜ່ນດິນ—ຕີຣຖະທີ່ຊໍາລະບາບ ແລະ ຄວາມໝາຍຂອງມັນ»។
Verse 16
शरीरस्य यथोद्देशा: शुचय: परिकीर्तिता: । तथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເຊັ່ນດຽວກັນກັບບາງສ່ວນໃນກາຍມະນຸດທີ່ຖືກປະກາດຕາມປະເພນີວ່າບໍລິສຸດ ແລະ ຊໍາລະໄດ້, ສ່ວນຕ່າງໆ ຂອງແຜ່ນດິນກໍເປັນຕີຣຖະ (tīrtha) ອັນສັກສິດເຊັ່ນກັນ; ແລະນ້ໍາທີ່ພົບຢູ່ນັ້ນກໍໃຫ້ບຸນກຸສົນ»។
Verse 17
कीर्तनाश्चैव तीर्थस्य स्नानाश्न पितृतर्पणात् । धुनन्ति पापं तीर्थेषु ते प्रयान्ति सुखं दिवम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດລະລຶກ ແລະ ຂັບຂານນາມກັບຄໍາສັນລະເສີນຂອງຕີຣຖະ (tīrtha) ແລ້ວອາບນ້ໍາຢູ່ທີ່ນັ້ນ ແລະ ຖວາຍຕັຣປະນະ (libations) ແກ່ບັນພະບຸລຸດ, ຍ່ອມຊໍາລະບາບຂອງຕົນໃຫ້ຫາຍໄປ. ເມື່ອບໍລິສຸດດ້ວຍການນັບຖື ແລະ ໜ້າທີ່ເຊັ່ນນີ້ ພວກເຂົາຈະໄປສູ່ສະຫວັນດ້ວຍຄວາມສຸກ»។
Verse 18
परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्वैव तेजसा । अतीव पुण्यभागास्ते सलिलस्य च तेजसा,पृथ्वीके कुछ भाग साधु पुरुषोंके निवाससे तथा स्वयं पृथ्वी और जलके तेजसे अत्यन्त पवित्र माने गये हैं
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ບາງສ່ວນຂອງແຜ່ນດິນຖືກນັບຖືວ່າສັກສິດຢ່າງຍິ່ງ—ເນື່ອງຈາກການຢູ່ອາໄສ ແລະ ການຄົບຄືນອັນຊໍາລະຂອງຜູ້ດີມີຄຸນທໍາ, ແລະຍັງເນື່ອງຈາກຕະເຈສ (ພະລັງຊໍາລະ) ທີ່ມີໃນແຜ່ນດິນເອງ ແລະ ໃນນ້ໍາ»។
Verse 19
मनसश्न पृथिव्याश्व पुण्यास्तीर्थास्तथापरे । उभयोरेव यः स्नायात् स सिद्धि शीघ्रमाप्तुयात्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ ມີຕີຣຖະ (tīrtha) ອັນເປັນບຸນຢູ່ທັງເທິງແຜ່ນດິນ ແລະ ຢູ່ໃນໃຈ. ຜູ້ໃດອາບຊໍາລະໃນຕີຣຖະທັງສອງ—ພາຍນອກແລະພາຍໃນ—ຜູ້ນັ້ນຈະບັນລຸສິດທິ (siddhi) ໄດ້ໄວ, ຄືການເຂົ້າເຖິງພຣະອາດຕະມະ/ພຣະປະຣະມາດຕະມະ»។
Verse 20
यथा बल क्रियाहीनं क्रिया वा बलवर्जिता । नेह साधयते कार्य समायुक्ता तु सिध्यति
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ເຊັ່ນດຽວກັນກັບກຳລັງທີ່ຂາດການກະທຳ ຫຼືການກະທຳທີ່ຂາດກຳລັງ ຍ່ອມບໍ່ອາດສຳເລັດກິດການໃດໆໃນໂລກນີ້; ກິດການຈະສຳເລັດໄດ້ ເມື່ອກຳລັງແລະການກະທຳຖືກປະສານກັນຢ່າງຖືກຕ້ອງ.
Verse 21
एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्वित: । शुचि: सिद्धिमवाप्रोति द्विविधं शौचमुत्तमम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ທີ່ພ້ອມດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງກາຍ ແລະຄວາມບໍລິສຸດທີ່ໄດ້ຈາກຕີຣະຖະ (ສະຖານທີ່ສັກສິດ) ຍ່ອມເປັນຜູ້ບໍລິສຸດແທ້ ແລະບັນລຸຄວາມສຳເລັດທາງຈິດວິນຍານ. ຄວາມບໍລິສຸດສອງປະການນີ້ ຖືກກ່າວວ່າເປັນຄວາມບໍລິສຸດອັນສູງສຸດ.
Verse 107
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें उपवासकी विधिनामक एक सौ सातवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ບົດທີ່ 107 ຊື່ວ່າ «ວິທີການອົດອາຫານ» ໃນພາກດານະ-ທັມມະ ພາຍໃນອະນຸສາສະນະປະວະ ແຫ່ງ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ» ກໍໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ.
Verse 108
जैसे क्रियाहीन बल अथवा बलरहित क्रिया इस जगतूमें कार्यका साधन नहीं कर सकती। बल और क्रिया दोनोंके संयुक्त होनेपर ही कार्यकी सिद्धि होती है, इसी प्रकार शरीरशुद्धि और तीर्थशुद्धिसे युक्त पुरुष ही पवित्र होकर परमात्मप्राप्तिरूप सिद्धि प्राप्त करता है। अतः दोनों प्रकारकी शुद्धि ही उत्तम मानी गयी है ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ເຊັ່ນດຽວກັນກັບກຳລັງທີ່ຂາດການກະທຳ ຫຼືການກະທຳທີ່ຂາດກຳລັງ ບໍ່ອາດສຳເລັດກິດການໃດໆໃນໂລກນີ້ ແລະຄວາມສຳເລັດເກີດຂຶ້ນເມື່ອກຳລັງແລະການກະທຳປະສານກັນ—ດັ່ງນັ້ນແຫຼະ ມີແຕ່ຜູ້ທີ່ພ້ອມດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງກາຍ ແລະຄວາມບໍລິສຸດທີ່ໄດ້ຈາກຕີຣະຖະ (ສະຖານທີ່ສັກສິດ) ຈຶ່ງຈະບໍລິສຸດແທ້ ແລະບັນລຸສິດທິ ຄືການຮູ້ແຈ້ງພຣະອາດຕະມະອັນສູງສຸດ. ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມບໍລິສຸດທັງສອງປະການຈຶ່ງຖືກນັບວ່າດີທີ່ສຸດ. ດັ່ງນີ້ ໃນ «ມະຫາພາຣະຕະ» ອະນຸສາສະນະປະວະ ໃນພາກດານະ-ທັມມະ ບົດທີ່ເອີ້ນວ່າ «ການສອບຖາມເລື່ອງຄວາມບໍລິສຸດ» ຄືບົດທີ່ 108 ກໍໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ.
Verse 131
प्रज्ञानं शौचमेवेह शरीरस्य विशेषत: । तथा निष्किंचनत्वं च मनसक्षु प्रसन्नता
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ໃນນີ້ ຄວນຝຶກຝົນປັນຍາຮູ້ແຈ້ງ ແລະຄວາມບໍລິສຸດ—ໂດຍສະເພາະຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງກາຍ—ພ້ອມທັງຄວາມບໍ່ຍຶດຕິດການຄອບຄອງ ແລະຄວາມຜ່ອງໃສສະງົບຂອງໃຈ; ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງຄວາມປະພຶດທີ່ຖືກຕ້ອງ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is existential and ethical: when social supports (family, kin, teacher) cannot accompany a person beyond death, what should guide action—immediate advantage or sustained dharma that determines post-mortem fate.
Dharma is treated as an objective, accompanying force: practice righteousness consistently (including with just means of wealth), avoid greed-driven wrongdoing, and understand that actions generate traceable consequences across embodied states.
Yes. Bṛhaspati frames the doctrine as ancient and ‘guhya,’ and the chapter concludes by stating it was heard from Brahmā among divine seers, reinforcing lineage-based authority and urging Yudhiṣṭhira to keep his mind fixed on dharma.