छायापुरुषलक्षणवर्णनम् (Description of the Marks of the Shadow-Person)

Verse 1

देव्युवाच । देवदेव महादेव कथितं कालवंचनम् । शब्दब्रह्मस्वरूपं च योगलक्षणमुत्तमम्

ದೇವಿ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ದೇವದೇವ, ಹೇ ಮಹಾದೇವ! ಕಾಲವಂಚನ (ಕಾಲಾತೀತತೆ), ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಪರಮ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ದಯವಿಟ್ಟು ವಿವರಿಸಿರಿ.

Verse 2

कथितं ते समासेनच्छायिकं ज्ञानमुत्तमम् । विस्तरेण समाख्याहि योगिनां हितकाम्यया

ನೀವು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ‘ಛಾಯಿಕ’ ರೂಪದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೀರಿ; ಈಗ ಯೋಗಿಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿ।

Verse 3

शंकर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामिच्छायापुरुषलक्षणम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषः सम्यक्सर्वपापैः प्रमुच्यते

ಶಂಕರನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ದೇವಿ, ಕೇಳು; ಛಾಯಾ-ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಇದನ್ನು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ತಿಳಿದವನು ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 4

सूर्य्यं हि पृष्ठतः कृत्वा सोमं वा वरवर्णिनि । शुक्लाम्बरधरस्स्रग्वी गंधधूपादिवासितः

ಹೇ ವರವರ್ಣಿನಿ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬೆನ್ನ ಹಿಂದೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು—ಅಥವಾ ಚಂದ್ರನನ್ನು—ಅವನು ಬಿಳಿ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿ, ಹಾರವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಗಂಧ-ಧೂಪಾದಿಗಳಿಂದ ಸುಗಂಧಿತನಾಗಿರಬೇಕು.

Verse 5

संस्मरेन्मे महामंत्रं सर्वकामफलप्रदम् । नवात्मकं पिंडभूतं स्वां छायां संनिरीक्षयेत्

ಅವನು ನನ್ನ ಮಹಾಮಂತ್ರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು; ಅದು ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಕಾಮನೆಗಳ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ನವಾತ್ಮಕ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಿಂಡರೂಪವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ತನ್ನ ಛಾಯೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಅವಲೋಕಿಸಬೇಕು.

Verse 6

दृष्ट्वा तां पुनराकाशे श्वेतवर्णस्वरूपिणीम् । स पश्यत्येकभावस्तु शिवं परमकारणम्

ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಶ್ವೇತ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಸ್ವರೂಪಿಣಿಯಾಗಿ ಕಂಡು, ಅವನು ಏಕಾಗ್ರಭಾವದಿಂದ ಪರಮಕಾರಣನಾದ ಶಿವನನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 7

ब्रह्मप्राप्तिर्भवेत्तस्य कालविद्भिरितीरितम् । ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः

ಕಾಲತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಆಚಾರತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಹೇಳುವಂತೆ—ಅಂತಹ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದಿ ಪಾಪಗಳಿಂದಲೂ ಅವನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 8

शिरोहीनं यदा पश्येत्षड्भिर्मासैर्भवेत्क्षयः । समस्तं वाङ्मयं तस्य योगिनस्तु यथा तथा

ಯಾವನು ಶಿರೋಹೀನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಆರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸಮಸ್ತ ವಾಗ್ಮಯ—ಸಾಮಾನ್ಯನಾಗಲಿ ಯೋಗಿಯಾಗಲಿ—ಯಾವುದೋ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೀನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।

Verse 9

शुक्ले धर्मं विजानीयात्कृष्णे पापं विनिर्दिशेत् । रक्ते बंधं विजानीयात्पीते विद्विषमादिशेत्

ಶ್ವೇತದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸೂಚನೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಕೃಷ್ಣದಲ್ಲಿ ಪಾಪದ ಸೂಚನೆ ಹೇಳಬೇಕು. ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಬಂಧನವನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು, ಪೀತದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷದ ಸೂಚನೆ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು।

Verse 10

विवाहो बंधुनाशस्स्याद्द्वितुंडे चैव क्षुद्भयम् । विकटौ नश्यते भार्य्या विजंघे धनमेव हि

ದ್ವಿತುಂಡ ಎಂಬ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹದ ಸಂದರ್ಭ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಬಂಧುಗಳ ನಾಶವೂ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ಕ್ಷುದ್ಭಯವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿಕಟ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿ ನಶಿಸುತ್ತದೆ; ವಿಜಂಘ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಧನವೇ ನಶಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 11

पादाभावे विदेशस्स्यादित्येतत्कथितं मया । तद्विचार्य्यं प्रयत्त्नेन पुरुषेण महेश्वरि

ಹೇ ಮಹೇಶ್ವರಿ, ಯೋಗ್ಯ ಆಧಾರ (ಪಾದ) ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿರುವವನಂತೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷನು ಇದನ್ನು ಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು.

Verse 12

सम्यक्तं पुरुषं दृष्ट्वा संनिवेश्यात्मनात्मनि । जपेन्नवात्मकं मंत्रं हृदयं मे महेश्वरि

ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಪರಮಪುರುಷನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ನವಾತ್ಮಕ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಬೇಕು—ಓ ಮಹೇಶ್ವರಿ, ಇದೇ ನನ್ನ ಹೃದಯಸಾರ।

Verse 13

वत्सरे विगते मंत्री तन्नास्ति यन्न साधयेत् । अणिमादिगुणानष्टौ खेचरत्वं प्रपद्यते

ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಮಂತ್ರಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಾಧಿಸಲಾಗದದ್ದು ಏನೂ ಉಳಿಯದು। ಅವನು ಅಣಿಮಾದಿ ಅಷ್ಟಗುಣಗಳು (ಅಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಗಳು) ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಖೇಚರತ್ವ—ಆಕಾಶಗಮನ—ವನ್ನೂ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ।

Verse 14

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि शक्तिं ज्ञातुं दुरासदाम् । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके ज्ञानिनामग्रतः स्थितम्

ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮ; ಆದರೂ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ, ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಅಗ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾಳೆ।

Verse 15

अज्ञेया लिख्यते लोके या सर्पीकृतकुण्डली । सा मात्रा यानसंस्थापि दृश्यते न च पठ्यते

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಜ್ಞೇಯ ಲಿಪಿಚಿಹ್ನವನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಸರ್ಪದ ಕುಂಡಲಿಯಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ। ಆ ‘ಮಾತ್ರೆ’ ಯಾನಸಮಾನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ಓದಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ (ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ)।

Verse 16

ब्रह्माण्डमूर्ध्निगा या च स्तुता वेदैस्तु नित्यशः । जननी सर्वविद्यानां गुप्तविद्येति गीयते

ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಶಿರೋಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ವೇದಗಳಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಅವಳೇ—ಸರ್ವ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಜನನಿ; ‘ಗುಪ್ತವಿದ್ಯೆ’ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ।

Verse 17

खेचरा सा विनिर्दिष्टा सर्वप्राणिषु संस्थिता । दृश्यादृश्याचला नित्या व्यक्ताव्यक्ता सनातनी

ಅವಳು ‘ಖೇಚರಾ’ ಎಂದು ವಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ—ಅಂತಃಖ (ಆಕಾಶ)ದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವಳು. ಅವಳು ಸರ್ವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ; ದೃಶ್ಯ-ಅದೃಶ್ಯ, ಅಚಲ, ನಿತ್ಯ, ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ—ಸನಾತನಿ।

Verse 18

अवर्णा वर्णसंयुक्ता प्रोच्यते बिंदुमालिनी । तां पश्यन्सर्वदा योगी कृतकृत्योऽभिजायते

ಅಕ್ಷರಾತೀತಳಾಗಿದ್ದರೂ ಸರ್ವ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತಳಾದ ಆ ಶಕ್ತಿ ‘ಬಿಂದುಮಾಲಿನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅವಳನ್ನು ಸದಾ ನೋಡುವ ಯೋಗಿ ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 19

सर्वतीर्थकृतस्नानाद्भवेद्दानस्य यत्फलम् । सर्वयज्ञफलं यच्च मालिन्या दर्शनात्तदा

ಸರ್ವ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದಾನದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಫಲವೂ, ಸರ್ವ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪುಣ್ಯಫಲವೂ—ಅದು ಆಗ ಕೇವಲ ಮಾಲಿನಿಯ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 20

प्राप्नोत्यत्र न संदेहस्सत्यं वै कथितं मया । सर्वतीर्थेषु यत्स्नात्वा दत्त्वा दानानि सर्वशः

ಇಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲದೆ ಅದೇ ಪುಣ್ಯಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ನಾನು ಹೇಳಿದುದು ಸತ್ಯ—ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ದಾನಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೀಡಿದ ಫಲಕ್ಕೆ ಇದು ಸಮಾನ.

Verse 21

सर्वेषां देवि यज्ञानां यत्फलं तल्लभेत्पुमान् । किं बहूक्त्या महेशानि सर्वान्कामान्समश्नुते

ಹೇ ದೇವಿ, ಎಲ್ಲಾ ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲವೇನು, ಅದನ್ನೇ ಪುರುಷನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೇ ಮಹೇಶಾನಿ, ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಲಿ—ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 22

तस्माज्ज्ञानं यथायोगमभ्यसेत्सततं बुधः । अभ्यासाज्जायते सिद्धिर्योगोऽभ्यासात्प्रवर्धते

ಆದುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಾಧಕನು ಯೋಗಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸದಾ ಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದಲೇ ಯೋಗ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 23

संवित्तिर्लभ्यतेऽभ्यासादभ्यासान्मोक्षमश्नुते । अभ्यासस्सततं कार्यो धीमता मोक्षकारणम्

ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದಲೇ ನಿಜವಾದ ಸಂವಿತ್ತಿ (ಆತ್ಮಬೋಧ) ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮೋಕ್ಷವೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವೇಕಿ ಸಾಧಕನು ಸದಾ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು; ಅದೇ ಮೋಕ್ಷಕಾರಣ.

Verse 24

इत्येतत्कथितं देवि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । किमन्यत्पृच्छ्यते तत्त्वं वद सत्यं ब्रवीमि ते

ಹೇ ದೇವಿ, ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ—ಎರಡರ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವದು ಇದೆಯೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇನ್ನೇನು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೀಯೆ? ಹೇಳು; ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುವೆನು.

Verse 25

सूत उवाच । इति श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रवचनं परमार्थदम् । प्रसन्नोऽभूदति व्यासः पाराशर्य्यो मुनीश्वराः

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರನ ಪರಮಾರ್ಥಪ್ರದ ವಚನವನ್ನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿ, ಮುನೀಶ್ವರ ಪಾರಾಶರ್ಯ ವ್ಯಾಸನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು.

Verse 26

सनत्कुमारं सर्वज्ञं ब्रह्मपुत्रं कृपानिधिम् । व्यासः परमसंतुष्टः प्रणनाम मुहुर्मुहुःष

ಪರಮ ಸಂತೃಪ್ತನಾದ ವ್ಯಾಸನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ, ಕೃಪಾನಿಧಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನಿಗೆ ಮರುಮರು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು.

Verse 27

ततस्तुष्टाव तं व्यासः कालेयस्स मुनीश्वरः । सनत्कुमारं मुनयः सुरविज्ञानसागरम्

ನಂತರ ಮುನೀಶ್ವರ ವ್ಯಾಸನು—ಪೂಜ್ಯ ಕಾಲೇಯನು—ಮುನಿಗಳು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನಸಾಗರವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದ ಸನತ್ಕುಮಾರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು।

Verse 28

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां छायापुरुषदर्शनवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः

ಇಂತೆ ಶ್ರೀಶಿವಮಹಾಪುರಾಣದ ಪಂಚಮ ಗ್ರಂಥವಾದ ಉಮಾಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಛಾಯಾಪುರುಷದರ್ಶನವರ್ಣನ’ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು।

Verse 29

सूत उवाच । इति स्तुत्वा स कालेयो ब्रह्मपुत्रं महामुनिम् । तूष्णीं बभूव सुप्रीतः परमानंदनिर्भरः

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ಇಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರನಾದ ಮಹಾಮುನಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದ ಕಾಲೇಯನು ಮೌನನಾದನು; ಅತೀವ ಸಂತೃಪ್ತನಾಗಿ ಪರಮಾನಂದದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೀನನಾಗಿದ್ದನು।

Verse 30

ब्रह्मपुत्रस्तमामंत्र्य पूजितस्तेन शौनकः । ययौ स्वधाम सुप्रीतो व्यासोऽपि प्रीतमानसः

ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರನಾದ ಶೌನಕನು ಅವರಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿ, ಅವರಿಂದ ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು; ವ್ಯಾಸರೂ ಹರ್ಷಭರಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತೆರಳಿದರು।

Verse 31

इति मे वर्णितो विप्राः सुखदः परमार्थयुक् । सनत्कुमारकालेयसंवादो ज्ञानवर्द्धनः

ಹೇ ವಿಪ್ರರೇ! ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ನಾನು ಸನತ್ಕುಮಾರ ಮತ್ತು ಕಾಲೇಯರ ಸಂವಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದೆನು—ಇದು ಸುಖಪ್ರದ, ಪರಮಾರ್ಥಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವರ್ಧಕ.