Adhyaya 74
अर्जुनस्य सैन्धवाभिमुखगमनम् तथा विन्दानुविन्दयोर्वधः (Arjuna’s advance toward Saindhava and the fall of Vinda–Anuvinda)
Upa-parva: Saindhava-anveṣaṇa / Jayadratha-pursuit episode (contextual unit within Droṇa Parva)
Sañjaya reports that as the sun turns and dust thickens, the day advances amid ongoing clashes. Arjuna and Vāsudeva press specifically toward Saindhava, with Arjuna cutting a chariot-wide path by concentrated archery; wherever his chariot moves, opposing ranks split. Kṛṣṇa demonstrates advanced chariot maneuvering (maṇḍala patterns), and the narrative praises the unprecedented speed and control of their chariot. Two Avanti brothers, Vinda and Anuvinda, engage: they strike Arjuna, Kṛṣṇa, and the horses with dense volleys, but Arjuna counters by severing their bows, breaking standards, and then killing Vinda by decapitation; Anuvinda attacks with a mace, touches Kṛṣṇa’s forehead without destabilizing him, and is then cut down by Arjuna’s arrows. Their followers surge, but Arjuna clears a route again. Seeing the horses distressed and Jayadratha still distant, Arjuna consults Kṛṣṇa; Kṛṣṇa advises that the horses need drinking water. Arjuna, using an astra, creates a water source and constructs protective arrow-made structures (a ‘śara-veśman’), earning Kṛṣṇa’s approval—an episode linking tactical defense, logistics, and vow-driven pursuit.
Chapter Arc: रणभूमि में प्रतिज्ञा का ज्वार उठता है—अर्जुन के जयद्रथ-वध के संकल्प को समय की कठोर सीमा बाँधती है, और उसी सीमा के भीतर भीमसेन शपथ को भयावह नैतिक-आग में बदल देता है। → भीम पापियों की दुर्गति का एक-एक करके स्मरण कराता है—वेदाध्ययन-व्रतधारी ब्राह्मणों, वृद्धों, साधुओं, गुरुओं का अपमान; ब्राह्मण, गौ और अग्नि का तिरस्कार; अतिथि को निराश लौटाना; स्वार्थी भोग; कृतघ्नता, मद्यपान, मर्यादा-भंग—और इन सब नरकों को अपनी ही गति मान लेने की प्रतिज्ञा करता है यदि जयद्रथ न मारा गया। यह श्लोक-श्रृंखला युद्ध को केवल शस्त्रों का नहीं, धर्म-अधर्म के लेखे का युद्ध बना देती है। → भीम की ‘दूसरी प्रतिज्ञा’ (सूर्यास्त से पहले जयद्रथ-वध) को वह स्वयं नरक-गमन की शर्त से बाँध देता है—यदि समय बीत गया और जयद्रथ जीवित रहा, तो वह उन्हीं घोर गतियों को स्वीकार करेगा जिनका उसने वर्णन किया। प्रतिज्ञा का यह आत्म-दण्ड युद्धभूमि को तपोवन-सा कठोर बना देता है। → प्रतिज्ञा की घोषणा से पाण्डव-पक्ष में उग्र संकल्प और कौरव-पक्ष में भय का संचार होता है; जयद्रथ अब केवल एक योद्धा नहीं, समूचे दिन की धर्म-पराजय या धर्म-जय का प्रतीक बन जाता है। → रात्रि के पार जाते ही शर्त और कठोर हो उठती है—यदि यह रात बीत गई और कल भी जयद्रथ न मारा गया, तो प्रतिज्ञा-भंग की घोर परिणति निश्चित मानी जाएगी।
Shlokas
Verse 29
वेदोंका स्वाध्याय अथवा अत्यन्त कठोर व्रतका पालन करनेवाले श्रेष्ठ ब्राह्यणगकी तथा बड़े-बूढ़ों
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—“ವೇದಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಅಥವಾ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಹಿರಿಯರನ್ನು, ಸಾಧುಪುರುಷರನ್ನು ಮತ್ತು ಗುರುಜನರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವವನು ಬೀಳುವ ನರಕಗಳು; ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು, ಹಸುವನ್ನು, ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪಾದದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವವನಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ದುರ್ಗತಿ; ಮತ್ತು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಉಗುಳುವ ಅಥವಾ ಮಲಮೂತ್ರ ಬಿಡುವವರಿಗಾಗುವ ದುರಂತ ಅಂತ್ಯ—ನಾನು ನಾಳೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ, ನನಗೂ ಅದೇ ಯಾತನಾದಾಯಕ ಗತಿ ದೊರಕಲಿ.”
Verse 30
अवमन्यमानो यान् याति वृद्धान् साधून् गुरूंस्तथा | स्पृशतो ब्राह्माणं गां च पादेनाग्निं च या भवेत्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ವೃದ್ಧರು, ಸಾಧುಜನರು, ಗುರುಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವವನಿಗೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು, ಹಸುವನ್ನು, ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪಾದದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವವನಿಗೆ; ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಉಗುಳಿ, ಮಲ ಅಥವಾ ಮೂತ್ರ ಬಿಡಿಸಿ ಜಲವನ್ನು ಅಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವವನಿಗೆ—ಅವರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಭಯಂಕರ, ಕಷ್ಟದಾಯಕ ದುರ್ಗತಿ, ನಾನೇ ನಾಳೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ ನನಗೂ ದೊರಕಲಿ।
Verse 31
या>प्सु श्लेष्म पुरीषं च मूत्र वा मुडचतां गति: । तां गच्छेयं गतिं कष्टां न चेद्धन्यां जयद्रथम्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮ, ಮಲ ಅಥವಾ ಮೂತ್ರ ಬಿಡುವವರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಕಷ್ಟದಾಯಕ ದುರ್ಗತಿಯನ್ನೇ ನಾನು ಪಡೆಯಲಿ; ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಧನ್ಯ ಗತಿ ದೊರಕದಿರಲಿ—ನಾನು ನಾಳೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ।
Verse 32
नग्नस्यथ स्नायमानस्य या च वन्ध्यातिथेर्गति: । उत्कोचिनां मृषोक्तीनां वज्चकानां च या गति:
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ನಗ್ನವಾಗಿ ತಿರುಗುವವನಿಗೂ, ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವನಿಗೂ ದೊರೆಯುವ ದುರ್ಗತಿ; ಅತಿಥಿಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡದೆ ನಿರಾಶನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುವವನಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಗತಿ; ಲಂಚಗಾರರು, ಸುಳ್ಳುಗಾರರು, ವಂಚಕರಿಗೆ ಬರುವ ದುಃಖಾಂತ—ನಾನು ನಾಳೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅದೇ ವಿನಾಶ ನನಗೂ ಬರಲಿ।
Verse 33
आत्मापहारिणां या च या च मिथ्याभिशंसिनाम् | भृत्यै: संदिश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस्तथा
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಪರರ ಆತ್ಮವನ್ನೇ ಅಪಹರಿಸುವವರಿಗೂ, ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಗಳಿಂದ ನಿಂದಿಸುವವರಿಗೂ, ತಮ್ಮ ಸೇವಕರ ಆದೇಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಬದುಕುವವರಿಗೂ, ಪತ್ನಿ-ಪುತ್ರ-ಆಶ್ರಿತರಿದ್ದರೂ ಹಂಚದೆ ಒಬ್ಬನೇ ಭೋಗಿಸುವವರಿಗೂ—ಅವರಿಗೆ ಬರುವ ಘೋರ ದುರ್ಗತಿ, ನಾನು ನಾಳೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ ನನಗೂ ಬರಲಿ।
Verse 34
असंविभज्य क्षुद्राणां या गतिर्मिष्टमश्नताम् । तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದೆ ಒಬ್ಬನೇ ಮಿಷ್ಟಾನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಕ್ಷುದ್ರರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಘೋರ ದುರ್ಗತಿ—ನಾನು ನಾಳೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ ನನಗೂ ಅದೇ ಭಯಂಕರ ಗತಿ ಬರಲಿ।
Verse 35
संश्रितं चापि यस्त्यक्त्वा साधुं तद्गबचने रतम् । न बिभर्ति नृशंसात्मा निन्दते चोपकारिणम्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಶರಣಾಗತನಾದ ಸಜ್ಜನನನ್ನೂ ಧರ್ಮೋಕ್ತ ವಚನದಲ್ಲಿ ರತನಾದವನನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪೋಷಿಸದೆ, ಉಪಕಾರಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವ ಕ್ರೂರಹೃದಯನಿಗೆ ಯಾವ ದುರ್ಗತಿ ದೊರಕುವುದೋ, ಅದೇ ದುರ್ಗತಿ ನನಗೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಲಿ—ನಾನು ನಾಳೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ.
Verse 36
अह्ति प्रातिवेश्याय श्राद्ध यो न ददाति च | अनर्ह भ्यश्ष यो दद्याद् वृषलीपतये तथा
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಯೋಗ್ಯನಾದ ನೆರೆಯವನಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧದಾನ ನೀಡದವನು, ಅಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ನೀಡುವವನು, ಅಥವಾ ಶೂದ್ರಸ್ತ್ರೀಯ ಪತಿಯಾಗಿ ಬದುಕುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನೀಡುವವನು; ಶರಣಾಗತನಾದ ಸಜ್ಜನನನ್ನೂ ಆಜ್ಞಾಪರನನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಪೋಷಿಸದವನು; ಉಪಕಾರಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವವನು; ಮದ್ಯಪಾನಿ, ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆ ಭಂಗಿಸುವವನು, ಕೃತಘ್ನನು, ಸ್ವಾಮಿ-ನಿಂದಕನು—ಇವರಿಗೆ ಯಾವ ದುರ್ಗತಿ ದೊರಕುವುದೋ, ಅದೇ ದುರ್ಗತಿ ನನಗೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಲಿ—ನಾನು ನಾಳೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ.
Verse 37
मद्यपो भिन्नमर्याद: कृतघ्नो भर्त॒निन्दक: । तेषां गतिमियां क्षिप्रं न चेद्धन्यां जयद्रथम्
ಮದ್ಯಪಾನಿ, ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆ ಭಂಗಿಸುವವನು, ಕೃತಘ್ನನು, ಸ್ವಾಮಿ-ನಿಂದಕನು—ಇವರಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿ ದೊರಕುವುದೋ, ಅದೇ ಗತಿ ನನಗೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಲಿ—ನಾನು ನಾಳೆಯೊಳಗೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ.
Verse 38
भुज्जानानां तु सव्येन उत्सज़े चापि खादताम् | पालाशमासनं चैव तिन्दुकैर्दन्तधावनम्
ಭೋಜನ ಮಾಡುವಾಗ ಎಡಗೈಯಿಂದ ತ್ಯಾಜ್ಯ (ಅಪವಿತ್ರ) ವಸ್ತುವನ್ನು ಬಿಸಾಡಿ, ಮತ್ತೊಂದು ಕೈಯಿಂದ ಊಟ ಮಾಡಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಆಸನವು ಪಲಾಶ ಎಲೆಗಳಿಂದಿರಲಿ, ದಂತಧಾವನಕ್ಕೆ ತಿಂದುಕ ಮರದ ಕಡ್ಡಿ ಇರಲಿ.
Verse 39
शीतभीताश्ष ये विप्रा रणभीताश्ष क्षत्रिया:
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಚಳಿಗೆ ಭಯಪಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಭಯಪಡುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು—ಇವರಿಗೆ ಯಾವ ಲೋಕಗಳು ಅಥವಾ ದುರ್ಗತಿ ದೊರಕುವುದೋ, ಅದೇ ನನಗೂ ದೊರಕಲಿ—ನಾನು ನಾಳೆಯೊಳಗೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ.
Verse 40
एककूपोदकग्रामे वेदध्वनिविवर्जिते । षण्मासं तत्र वसतां तथा शास्त्र विनिन्दताम्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ನಾನು ನಾಳೆಯೊಳಗೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಲೋಕಗಳು—ಅದೇ ದುರ್ಗತಿ—ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಗತಿಯನ್ನು ನಾನು ಪಡೆಯಲಿ: ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಬಾವಿಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವ, ವೇದಪಠನದ ಧ್ವನಿ ಎಂದಿಗೂ ಕೇಳಿಸದ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಆರು ತಿಂಗಳು ವಾಸಿಸುವವರಿಗೆ; ಶಾಸ್ತ್ರನಿಂದೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರಿಗೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಗಿಯೂ ಚಳಿಗಾಲಕ್ಕೆ ಭಯಪಡುವವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಾಗಿಯೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಭಯಪಡುವವರಿಗೆ; ಹಗಲು ಮೈಥುನದಲ್ಲಿ ರತರಾಗಿ ಹಗಲಲ್ಲೇ ನಿದ್ರಿಸುವವರಿಗೆ; ಪರರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವವರಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿಷ ನೀಡುವವರಿಗೆ; ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನೂ ಅತಿಥಿ-ಸತ್ಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡದವರಿಗೆ; ಗೋವುಗಳು ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವವರಿಗೆ; ರಜಸ್ವಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಸರ್ಗ ಮಾಡುವವರಿಗೆ; ಶುಲ್ಕ ಪಡೆದು ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ; ಅನೇಕರಿಗೆ ಪುರೋಹಿತರಾಗುವವರಿಗೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಗಿಯೂ ಸೇವಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಬದುಕುವವರಿಗೆ; ವಿಕೃತ ಕಾಮಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ಕೊಡುತ್ತೇನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಲೋಭದಿಂದ ಕೊಡದವರಿಗೆ।
Verse 41
दिवामैथुनिनां चापि दिवसेषु च शेरते । अगारदाहिनां चैव गरदानां च ये मता:
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಹಗಲು ಮೈಥುನದಲ್ಲಿ ರತರಾಗಿ ಹಗಲಲ್ಲೇ ನಿದ್ರಿಸುವವರು, ಪರರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವವರು, ವಿಷ ನೀಡುವವರು—ಇವರಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿ ಇದೆಯೋ, ನಾನು ನಾಳೆಯೊಳಗೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅದೇ ಗತಿ ನನಗೂ ದೊರಕಲಿ।
Verse 42
अग्न्यातिथ्यविहीनाश्न गोपानेषु च विघ्नदा: । रजस्वलां सेवयन्त: कन्यां शुल्केन दायिन:
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನೂ ಅತಿಥಿ-ಸತ್ಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ಊಟ ಮಾಡುವವರು, ಗೋವುಗಳು ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವವರು, ರಜಸ್ವಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಸರ್ಗ ಮಾಡುವವರು, ಶುಲ್ಕ ಪಡೆದು ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡುವವರು—ಇವರಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿ ಇದೆಯೋ, ನಾನು ನಾಳೆಯೊಳಗೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅದೇ ಗತಿ ನನಗೂ ದೊರಕಲಿ।
Verse 43
या च वै बहुयाजिनां ब्राह्मणानां श्ववृत्तिनाम् । आस्यमैथुनिकानां च ये दिवा मैथुने रता:
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಅನೇಕರಿಗೆ ಯಾಜಕರಾಗಿಯೂ ಇದ್ದು ನಾಯಿಗಳಂತೆ ನೀಚವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬದುಕುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ, ಆಸ್ಯಮೈಥುನದಂತಹ ವಿಕೃತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರಿಗೆ, ಹಗಲೂ ಮೈಥುನಾಸಕ್ತರಾಗಿರುವವರಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿ ಇದೆಯೋ—ನಾನು ನಾಳೆಯೊಳಗೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅದೇ ಗತಿ ನನಗೂ ದೊರಕಲಿ।
Verse 44
ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य यो वै लोभाद् ददाति न । तेषां गतिं गमिष्यामि श्वो न हन्यां जयद्रथम्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ಕೊಡುತ್ತೇನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಲೋಭದಿಂದ ಕೊಡದವನಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿ ಇದೆಯೋ—ನಾನು ನಾಳೆಯೊಳಗೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅದೇ ಗತಿ ನನಗೂ ದೊರಕಲಿ।
Verse 45
धर्मादपेता ये चान्ये मया नात्रानुकीर्तिता: । ये चानुकीर्तितास्तेषां गतिं क्षिप्रमवाप्तुयाम्ू
ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ, ಧರ್ಮದಿಂದ ದೂರವಾದ ಇತರರೂ—ಅವರೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅದೇ ನಿಯತ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ; ನಾನು ಈಗಾಗಲೇ ಹೆಸರಿಸಿದವರೂ ತಮ್ಮ ನಿಗದಿತ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಲುಪಲಿ।
Verse 46
इमां चाप्यपरां भूय: प्रतिज्ञां मे निबोधत
ಇಗ ನನ್ನ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಆ ಪಾಪಿ ಜಯದ್ರಥನು ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಡುವುದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಸ್ತಮಿಸಿದರೆ, ನಾನು ಇದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು।
Verse 47
यद्यस्मिन्नहते पापे सूर्योडस्तमुपयास्यति । इहैव सम्प्रवेशहं ज्वलितं जातवेदसम्
ಆ ಪಾಪಿ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಡುವುದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದರೆ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಜ್ವಲಿಸುವ ಜಾತವೇದಸ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು।
Verse 48
असुरसुरमनुष्या: पक्षिणो वोरगा वा पितृरजनिचरा वा ब्रह्म॒देवर्षयो वा । चरमचरमपीद यत्परं चापि तस्मात् तदपि ममरिपु त॑ रक्षितुं नैव शक्ता:
ಅಸುರರಾಗಲಿ ದೇವರಾಗಲಿ, ಮಾನವರಾಗಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳಾಗಲಿ, ನಾಗರಾಗಲಿ ಪಿತೃಗಳಾಗಲಿ, ನಿಶಾಚರರಾಗಲಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ-ದೇವರ್ಷಿಗಳಾಗಲಿ—ಈ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ಪಾರಿರುವ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದಾಗಿ ಬಂದರೂ, ನನ್ನ ಶತ್ರು ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಶಕ್ತರಲ್ಲ।
Verse 49
यदि विशति रसातलं तदग्र्यं वियदपि देवपुरं दिते: पुरं वा तदपि शरशतैरहं प्रभाते भूशमभिमन्युरिपो: शिरोडभिहर्ता
ಅವನು ರಸಾತಲದ ಅತಿಗಹನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ, ಅಥವಾ ಆಕಾಶದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ—ದೇವಪುರಕ್ಕಾಗಲಿ ದಿತಿಯ ಪುರಕ್ಕಾಗಲಿ ಏರಿದರೂ, ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ನಾನು ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಶತ್ರುವಿನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಬೀಳಿಸುವೆನು।
Verse 50
यदि जयद्रथ पातालमें घुस जाय या उससे भी आगे बढ़ जाय अथवा आकाश, देवलोक या दैत्योंके नगरमें जाकर छिप जाय तो भी मैं कल अपने सैकड़ों बाणोंसे अभिमन्युके उस घोर शत्रुका सिर अवश्य काट लूँगा ।।
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಜಯದ್ರಥನು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದರೂ, ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮುಂದೆ ಹೋದರೂ, ಅಥವಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ, ದೈತ್ಯರ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡರೂ, ನಾಳೆ ನಾನು ನನ್ನ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಆ ಘೋರ ಶತ್ರುವಿನ ತಲೆಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುವೆನು. ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಎಡ-ಬಲ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಗಾಂಡೀವವನ್ನು ಮೊಳಗಿಸಿದನು; ಅದರ ಧನುರ್ವಾಣಿ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ಸಮಸ್ತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು।
Verse 51
अर्जुनेन प्रतिज्ञाते पाउ्चजन्यं जनार्दन: । प्रदथ्मौ तत्र संक्रुद्धों देवदत्तं च फाल्गुन:
ಅರ್ಜುನನು ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಜನಾರ್ದನ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು; ಫಾಲ್ಗುನ ಅರ್ಜುನನೂ ದೇವದತ್ತ ಶಂಖವನ್ನು ಮೊಳಗಿಸಿದನು।
Verse 52
स पाज्चजन्यो<च्युतवक्त्रवायुना भृशं सुपूर्णोदरनि:सृत ध्वनि: । जगत् सपातालवियद्दिगीश्ररं प्रकम्पयामास युगात्यये यथा
ಅಚ್ಯುತನ ಮುಖವಾಯುವಿನಿಂದ ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಶಂಖದ ಒಳಭಾಗ ತುಂಬಿ, ಅದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ ಧ್ವನಿ ಹೊರಬಂತು. ಆ ನಾದವು ಪಾತಾಳ, ಆಕಾಶ, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕಪಾಲಕರೊಡನೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಯುಗಾಂತ ಪ್ರಳಯ ಬಂದಂತೆಯೇ ಕಂಪಿಸಿತು।
Verse 53
ततो वादित्रघोषाश्न प्रादुरासन् सहस्रश: । सिंहनादश्न पाण्डूनां प्रतिज्ञाते महात्मना
ನಂತರ ಮಹಾತ್ಮ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ ತಕ್ಷಣ ಪಾಂಡವರ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷ ಎದ್ದಿತು; ಪಾಂಡವ ವೀರರ ಸಿಂಹನಾದವೂ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಳಗಿತು।
Verse 73
(भीम उवाच प्रतिज्ञोद्भधवशब्देन कृष्णशड्खस्वनेन च । निहतो धार्तराष्ट्रोड्य सानुबन्ध: सुयोधन: ।।
ಭೀಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಅರ್ಜುನ! ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಶಂಖನಾದದಿಂದಲೂ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರ ಸುಯೋಧನ (ದುರ್ಯೋಧನ) ತನ್ನ ಬಂಧುಬಾಂಧವರೊಡನೆ ಇಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹತನಾಗುವನೆಂದು ನನಗೆ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸ ಬಂದಿದೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನ್ನ ಈ ವಾಕ್ಯ ಮಹಾರ್ಥಯುಕ್ತವೂ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವೂ ಆಗಿದೆ; ಇದರ ಪ್ರಭಾವವು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನಿನ್ನ ಕೋಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 383
ये चावर्जयतां लोका: स्वपतां च तथोषसि । जो बायें हाथसे भोजन करते हैं
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಯೋಗ್ಯಾಚಾರವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವವರಿಗೆ—ಎಡಗೈಯಿಂದ ಊಟಮಾಡುವುದು, ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ತಿನ್ನುವುದು, ಪಲಾಶಪತ್ರದ ಆಸನವನ್ನು ಹಾಗೂ ತಿಂದುಕದ ದಂತಕಾಷ್ಠವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದೆ ಇರುವುದು, ಮತ್ತು ಉಷಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸುವುದು—ಇಂತಹವರಿಗೇನು ನರಕಲೋಕಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ನಾನು ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವೇ ನರಕಲೋಕಗಳು ನನಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿ।
Verse 456
यदि व्युष्टामिमां रात्रि श्वो न हन्यां जयद्रथम् । ऊपर जिन पापियोंका नाम मैंने गिनाया है तथा जिन दूसरे पापियोंका नाम नहीं गिनाया है
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಈ ರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ನಾಳೆ ನಾನು ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಹೆಸರಿಸಿ ಹೇಳಿದ ಪಾಪಿಗಳಿಗೂ, ಹೆಸರಿಸದೆ ಉಳಿದ ಇತರ ಪಾಪಿಗಳಿಗೂ—ಅವರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಭಯಾನಕ ದುರ್ಗತಿಯೇ ನನಗೂ ಶೀಘ್ರ ದೊರಕಲಿ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a duty-conflict between immediate pursuit of a distant objective (Saindhava) and the obligation to preserve operational capacity (fatigued, wounded horses). The resolution prioritizes sustaining the means of action as part of responsible vow-fulfillment.
Effective action requires alignment of intent with method: courage is insufficient without disciplined coordination, situational assessment, and care for supporting agents (charioteer skill, horses, protective cover) that make dharma-execution possible.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit in the narrative praise of composure and technique—Kṛṣṇa’s approval of Arjuna’s improvised ‘śara-veśman’ functions as an internal validation of right means (upāya) within the epic’s ethical logic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.