Adhyaya 45
Droṇa-parva Adhyāya 45: Saubhadra–Lakṣmaṇa-saṃyoga and Kaurava Counter-Encirclement
Upa-parva: Saubhadrābhiyāna (Abhimanyu Episodes) — Droṇa-parva Context Unit
Dhṛtarāṣṭra responds with astonishment at Saubhadra’s (Abhimanyu’s) lone effectiveness against many, framing it as extraordinary yet consistent with those grounded in dharma. He asks how the Kauravas reacted when Duryodhana’s side faltered and many princes were slain. Sañjaya describes Kaurava troops showing visible fear and disorientation, abandoning the fallen and retreating in haste. Observing the rout, senior Kaurava leaders (Droṇa, Aśvatthāman, Kṛpa, Duryodhana, Karṇa, Kṛtavarman, Śakuni, and others) surge forward in anger but are repeatedly checked. Lakṣmaṇa (Duryodhana’s son), confident and skilled in archery, advances toward Abhimanyu; his father and other great chariot-warriors follow. A concentrated arrow-shower is met by Abhimanyu’s counter-force. Kṛṣṇa’s son (Kārṣṇi) confronts Lakṣmaṇa; Abhimanyu and Lakṣmaṇa engage directly, and Abhimanyu, enraged, declares a fatal intent and severs Lakṣmaṇa’s head with a bhalla. Duryodhana, enraged by his son’s fall, calls for Abhimanyu’s death; six prominent chariot-warriors encircle. Abhimanyu breaks their pressure and rushes toward Jayadratha’s formation, but his path is blocked by elephant corps and allied groups (Kaliṅgas, Niṣādas, and Krātha’s son). Abhimanyu disrupts the elephant ranks, wounds Krātha’s son, and dismantles his martial signs and support elements; with that leader slain, many fighters turn away, indicating a morale collapse tied to the fall of a capable commander.
Chapter Arc: चक्रव्यूह के भीतर अर्जुनपुत्र अभिमन्यु इन्द्र के समान पराक्रमी दिखता है—मानो अकेला ही रणभूमि का नियम बदल देने आया हो। → सत्यश्रवा, रुक्मरथ, उसके मित्रगण और सैकड़ों राजकुमार ‘पहले मैं, पहले मैं’ कहते हुए अभिमन्यु पर टूट पड़ते हैं; पर जो उसके निकट जाता है, वह समुद्र में गिरती नदियों की भाँति लौट नहीं पाता। सेना भय से काँपती है, जैसे आँधी में दिशाहीन नौका। → अभिमन्यु यमराज-तुल्य बनकर क्षत्रिय-समूहों को निगलता हुआ आगे बढ़ता है; उसके प्रहारों से कौरव-पक्ष की पंक्तियाँ टूटती हैं और दुर्योधन की प्रतिष्ठा रण में डगमगाती है—‘दुर्योधन-पराजय’ का क्षण उभरता है। → कौरव-सेना का उत्साह क्षीण होता है; अभिमन्यु की धाक से उनके अग्रणी योद्धा बिखरते हैं और रण-प्रवाह कुछ समय के लिए पाण्डव-पक्ष के अनुकूल झुकता है। → वीर्यवान योद्धा (श्लोक संकेत: ‘एवमुक्त्वा तु सौभद्रमभिदुद्राव…’) सुसज्जित रथ पर चढ़कर अभिमन्यु पर झपटता है—अगला प्रहार किसका होगा, यह अध्याय के अंत में अधर में लटकता है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्रात बछ। हर: पजञज्चचत्वारिशो< ध्याय: हल ३8 के द्वारा सत्यश्रवा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಲನು (ಯಮನು) ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅರ್ಜುನನ ಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ವೀರರ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಮರಣಸ್ವರೂಪನಾಗಿ ತೋರ್ಪಟ್ಟನು।
Verse 2
स शक्र इव विक्रान्त: शक्रसूनो: सुतो बली । अभिमन्युस्तदानीक॑ लोडयन् समदृश्यत,इन्द्रकुमार अर्जुनका बलवान पुत्र अभिमन्यु इन्द्रके समान पराक्रमी था। वह उस समय सारे व्यूहका मन्थन करता दिखायी देता था
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಇಂದ್ರಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನ ಬಲಿಷ್ಠ ಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು; ಶತ್ರುವಿನ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಮರ್ಧಿಸಿ ಭೇದಿಸುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 3
प्रविश्यैव तु राजेन्द्र क्षत्रियेन्द्रान्लकोपम: । सत्यश्रवसमादत्त व्याप्रो मृगमिवोल्बण:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಯಮನಂತೆ ಇದ್ದ ಅಭಿಮನ್ಯು ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ಸತ್ಯಶ್ರವಸ್ಸನ್ನು, ಉಗ್ರ ವ್ಯಾಘ್ರವು ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ, ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು।
Verse 4
सत्यश्रवसि चाक्षिप्ते त्वरमाणा महारथा: । प्रगृह्य विपुलं शस्त्रमभिमन्युमुपाद्रवन्,सत्यश्रवाके मारे जानेपर उन सभी महारथियोंने प्रचुर अस्त्र-शस्त्र लेकर बड़ी उतावलीके साथ अभिमन्युपर आक्रमण किया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸತ್ಯಶ್ರವಸ್ಸನು ಕೆಡವಿದ ಕೂಡಲೆ ಆ ಮಹಾರಥರು ಆತುರದಿಂದ ಅಪಾರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಧಾವಿಸಿದರು।
Verse 5
अहं पूर्वमहं पूर्वमिति क्षत्रियपुड़वा: । स्पर्धमाना: समाजम्मुर्जिघांसन्तो<र्जुनात्मजम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ನಾನು ಮೊದಲು, ನಾನು ಮೊದಲು” ಎಂದು ಕ್ಷತ್ರಿಯಪುಂಗವರು ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತ ಗುಂಪಾಗಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ, ಅರ್ಜುನನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು।
Verse 6
क्षत्रियाणामनीकानि प्रद्रुतान्यभिधावताम् । जग्रास तिमिरासाद्य क्षुद्रमत्स्यानिवार्णवे
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧಾವಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಸೇನಾದಳಗಳನ್ನು ಅಭಿಮನ್ಯು ಕಾಲಗ್ರಾಸವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು; ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ‘ತಿಮಿ’ ಎಂಬ ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಮೀನುಗಳನ್ನು ನುಂಗುವಂತೆ।
Verse 7
ये केचन गतास्तस्य समीपमपलायिन: । न ते प्रतिन्यवर्तन्त समुद्रादिव सिन्धव:
ಯುದ್ಧದಿಂದ ಓಡದ ಯಾವ ಶೂರನಾದರೂ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ—ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋದ ನದಿಗಳು ಮರಳಿ ತಿರುಗಲಾರದಂತೆ।
Verse 8
महाग्राहगृहीतेव वातवेगभयार्दिता । समकम्पत सा सेना विश्रष्टा नौरिवार्णवे
ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿ, ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ಭಯಾರ್ತಳಾಗಿ, ಮಹಾಗ್ರಾಹದ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ದೋಣಿ ಹೇಗೆ ನಡುಗುತ್ತದೋ—ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಸೇನೆ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 9
अथ रुक््मरथो नाम मद्रेश्वरसुतो बली | त्रस्तामाश्वासयन् सेनामत्रस्तो वाक्यमब्रवीत्,इसी समय मद्रराजका बलवान पुत्र रुक्मरथ आकर अपनी डरी हुई सेनाको आश्वासन देता हुआ निर्भय होकर बोला--
ಆಗ ಮದ್ರೇಶ್ವರನ ಬಲಿಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾದ ‘ರುಕ್ಮರಥ’ ಮುಂದೆ ಬಂದು, ಭಯಗೊಂಡ ಸೇನೆಯನ್ನು ಧೈರ್ಯಪಡಿಸುತ್ತಾ, ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಹೀಗೆಂದನು—
Verse 10
अलं त्रासेन व: शूरा नैष कश्रनिन्मयि स्थिते । अहमेन ग्रहीष्यामि जीवग्राहं न संशय:
“ಶೂರರೇ, ಭಯ ಸಾಕು; ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವಾಗ ಈ ಅಭಿಮನ್ಯು ಏನೂ ಅಲ್ಲ. ನಾನು ಅವನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವೆ—ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ.”
Verse 11
ऐसा कहकर पराक्रमी रुक्मरथ सुन्दर सजे-सजाये तेजस्वी रथपर आखरूढ़ हो सुभद्राकुमार अभिमन्युकी ओर दौड़ा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಇಂತೆಂದು ಹೇಳಿ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರುಕ್ಮರಥನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೇಜಸ್ವಿ ರಥವನ್ನು ಏರಿ, ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಕಡೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು।
Verse 12
सो5भिमन्युं त्रिभिर्बाणैरविंद्ध्वा वक्षस्यथानदत् | त्रिभिश्ष दक्षिणे बाहौ सव्ये च निशितैस्त्रिभि:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದನು। ನಂತರ ಬಲ ಭುಜದಲ್ಲಿ ಮೂರು, ಎಡ ಭುಜದಲ್ಲಿ ಮೂರು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು।
Verse 13
स तस्येष्वसनं छित्त्वा फाल्गुनि: सव्यदक्षिणौ | भुजौ शिरश्र स्वक्षिभ्रु क्षितौ क्षिप्रमपातयत्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅప్పుడు ಫಾಲ್ಗುನಿಪುತ್ರನು (ಅರ್ಜುನಕುಮಾರನು) ರುಕ್ಮರಥನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಅವನ ಎಡ-ಬಲ ಭುಜಗಳನ್ನೂ, ಸುಂದರ ನೇತ್ರ-ಭ್ರೂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತ ಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳಿಸಿದನು।
Verse 14
दृष्टवा रुक्मरथं रुग्णं पुत्र शल्यस्य मानिनम् । जीवग्राहं जिघृक्षन्तं सौभद्रेण यशस्विना
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಸೌಭದ್ರನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದ ಅಹಂಕಾರಿಯಾದ ಶಲ್ಯಪುತ್ರ ರುಕ್ಮರಥನು ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರನಿಂದ ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಶಲ್ಯಪುತ್ರನ ಅನೇಕ ಮಿತ್ರ ರಾಜಕುಮಾರರು—ಪ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತರು—ಅರ್ಜುನಕುಮಾರನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು।
Verse 15
संग्रामदुर्मदा राजन् राजपुत्रा: प्रहारिण: । वयस्या: शल्यपुत्रस्य सुवर्णविकृतध्वजा:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ದುರ್ಮದರಾದ, ಪ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ, ಶಲ್ಯಪುತ್ರನ ಗೆಳೆಯರಾದ ರಾಜಕುಮಾರರು—ಸುವರ್ಣದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತವರು—ರುಕ್ಮರಥ ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅರ್ಜುನಕುಮಾರನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು।
Verse 16
तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबला: । आर्जुनिं शरवर्षेण समन्तात् पर्यवारयन्
ಮಹಾಬಲಿಗಳು ತಮ್ಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತಾಳಮಾತ್ರದವರೆಗೆ ಎಳೆದು, ಅರ್ಜುನಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಸುರಿಸಿದರು।
Verse 17
शूरै: शिक्षाबलोपेतैस्तरुणैरत्यमर्षणै: । दृष्टवैकं समरे शूरं सौभद्रमपराजितम्
ಶಿಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಬಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾದ, ಯೌವನವಂತರಾದ, ಸೋಲನ್ನು ಸಹಿಸದ ಶೂರ ರಾಜಕುಮಾರರು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ನಿಂತ ಅಪರಾಜಿತ ಸೌಭದ್ರನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಮಹಾ ಹರ್ಷಪಟ್ಟನು।
Verse 18
छाद्यमानं शखव्रातै्ष्टो दुर्योधनो 5भवत् । वैवस्वतस्य भवनं गत॑ होनममन्यत
ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು; ಅಭಿಮನ್ಯು ವೈವಸ್ವತ (ಯಮ)ನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟನೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದನು।
Verse 19
सुवर्णपुड्खैरिषुभिननानालिड्लैः सुतेजनै: । अदृश्यमार्जुनिं चक्रु्निमेषात् ते नृूपात्मजा:
ಸುವರ್ಣ ಪುಂಖಗಳಿರುವ, ನಾನಾ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಕಣ್ಮಿಟುಕಿನಲ್ಲೇ ಅರ್ಜುನಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಕಾಣದಂತೆ ಮಾಡಿದರು।
Verse 20
ससूताश्चध्वजं तस्य स्यन्दनं तं च मारिष । आचितं समपश्याम श्वाविधं शललैरिव
ಮಾರಿಷಾ! ಸಾರಥಿ, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ವಜসহಿತ ಅವನ ರಥವನ್ನು ನಾನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆವೃತವಾದಂತೆ ಕಂಡೆ—ಮುಳ್ಳುಹಂದಿಯ ದೇಹ ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವಂತೆ।
Verse 21
स गाढविद्ध: क्रुद्धश्न तोत्रैर्गज इवार्दित: । गान्धर्वमस्त्रमायच्छद् रथमायां च भारत
ಭಾರತಾ! ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗಾಢವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅಭಿಮನ್ಯು, ಅಂಕುಶದಿಂದ ಪೀಡಿತ ಗಜರಾಜನಂತೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದನು. ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನು ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ರಥಮಾಯೆ—ರಥಯುದ್ಧದ ಕುಶಲ, ಭ್ರಮೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಚಲನೆ—ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದನು.
Verse 22
अर्जुनेन तपस्तप्त्वा गन्धर्वेभ्यो यदाह्नतम् । तुम्बुरुप्रमुखेभ्यो वै तेनामोहयताहितान्
ಅರ್ಜುನನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ತುಂಭುರು ಮೊದಲಾದ ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಪಡೆದ ಆ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದಲೇ ಅಭಿಮನ್ಯು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿ ಭ್ರಮೆಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 23
एकधा शतधा राजन् दृश्यते सम सहस्रधा । अलातचक्रवत् संख्ये क्षिप्रमस्त्राणि दर्शयन्
ರಾಜನೇ! ಅವನು ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಲಾತಚಕ್ರದಂತೆ ಈಗ ಒಬ್ಬನಾಗಿ, ಈಗ ನೂರಾಗಿ, ಈಗ ಸಾವಿರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 24
रथचर्यास्त्रिमायाभिमोहयित्वा परंतप: । बिभेद शतथा राजन् शरीराणि महीक्षिताम्,महाराज! शत्रुओंको संताप देनेवाले अभिमन्युने रथचर्या तथा अस्त्रोंकी मायासे मोहित करके राजाओंके शरीरोंके सौ-सौ टुकड़े कर दिये
ಮಹಾರಾಜನೇ! ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಹಿಸುವ ಅಭಿಮನ್ಯು ರಥಚರ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಮಾಯೆಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿ, ರಾಜರ ದೇಹಗಳನ್ನು ನೂರ್ನೂರು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಚೂರುಮೂರಾಗಿಸಿದನು.
Verse 25
प्राणा: प्राणभृतां संख्ये प्रेषितानि शितै: शरै: । राजन प्रापुरमुं लोक॑ शरीराण्यवनिं ययु:
ರಾಜನೇ! ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರಾಣಗಳು ಪರಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದವು; ದೇಹಗಳು ಮಾತ್ರ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುವು.
Verse 26
धनूंष्यश्वान् नियन्तृश्व ध्वजान् बाहूंश्व साड्भदान् । शिरांसि च शितैर्बाणैस्तेषां चिच्छेद फाल्गुनि:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಫಾಲ್ಗುಣ (ಅರ್ಜುನ)ನು ತನ್ನ ಕ್ಷುರಧಾರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು, ಅಶ್ವಗಳನ್ನು, ಸಾರಥಿಗಳನ್ನು, ಧ್ವಜಗಳನ್ನು, ಅಂಗದಭೂಷಿತ ಭುಜಗಳನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಶಿರಸ್ಸುಗಳನ್ನೂ ಛೇದಿಸಿದನು.
Verse 27
चूतारामो यथा भग्न: पड्चवर्ष: फलोपग: । राजपुत्रशतं तद्धत् सौभद्रेण निपातितम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಐದು ವರ್ಷ ನೆಟ್ಟು ಪೋಷಿಸಿ, ಈಗ ಫಲಕೊಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮಾವಿನ ತೋಟವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕುವಂತೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸೌಭದ್ರನು ನೂರಾರು ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸಿದನು.
Verse 28
क्रुद्धाशीविषसंकाशान् सुकुमारान् सुखोचितान् । एकेन निहतान् दृष्टवा भीतो दुर्योधनो5भवत्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕೋಪಗೊಂಡ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಭಯಂಕರರಾದರೂ, ಸೌಕುಮಾರ್ಯವುಳ್ಳವರಾಗಿ ಸುಖಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಯುವರಾಜರು ಒಬ್ಬನೇ ಯೋಧನಿಂದ ಹತರಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಭೀತನಾದನು.
Verse 29
रथिन: कुण्जरानश्वान् पदातींश्वापि मज्जतः । दृष्टवा दुर्योधन: क्षिप्रमुपायात् तममर्षित:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಥಿಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಪಾದಾತಿಗಳು ಸಹ ಅಭಿಮನ್ಯು ಎಂಬ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡು, ಅಮರ್ಷದಿಂದ ಉರಿದ ದುರ್ಯೋಧನನು ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಧಾವಿಸಿದನು.
Verse 30
तयो: क्षणमिवापूर्ण: संग्राम: समपद्यत । अथाभवत् ते विमुख: पुत्र: शरशताहत:,उन दोनोंमें एक क्षणतक अधूरा-सा युद्ध हुआ। इतनेहीमें आपका पुत्र दुर्योधन सैकड़ों बाणोंसे आहत होकर वहाँसे भाग गया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಯುದ್ಧವು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೇ ಉಂಟಾಯಿತು, ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದಂತೆ; ನಂತರ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ವಿಮುಖನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿ ಹೋದನು.
Verse 44
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिगनन््युवधपर्वमें आभिमन्युका पराक्रमविषयक चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದ ಒಳಗಿನ ಅಭಿಮನ್ಯುವಧಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 45
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि दुर्योधनपराजये पज्चचत्वारिंशो5 ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮನ್ಯುವಧಪರ್ವಾಂತರ್ಗತ ದುರ್ಯೋಧನಪರಾಜಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ನಲವತ್ತೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 131
एवमुकक््त्वा तु सौभद्रमभिदुद्राव वीर्यवान् । सुकल्पितेनोह्म॒मान: स्यन्दनेन विराजता
ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಸೌಭದ್ರನಾದ (ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ) ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿ ನಿನಾದಿಸುವ, ಕాంతಿಮಯ ರಥದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದನು।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts admiration for dharma-grounded valor with the rapid shift to retaliatory escalation after personal loss, showing how ethical framing and reactive grief coexist in leadership decisions.
Battlefield outcomes are strongly coupled to morale and command cohesion: the fall of a prominent figure can trigger disorder, while concentrated leadership response can temporarily restore coordination—though often at ethical cost.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level reflection is indirect, conveyed through Dhṛtarāṣṭra’s evaluative astonishment and Sañjaya’s clinical reporting of morale, attachment, and escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.