Adhyaya 132
Ādi-parva Adhyāya 132 — Duryodhana’s Instructions to Purocana at Vāraṇāvata (Lākṣāgṛha Planning)
Upa-parva: Jatugṛha-dāha (Lākṣāgṛha) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that after the king’s arrangements concerning the Pāṇḍavas, Duryodhana experiences pronounced satisfaction and draws Purocana aside for confidential counsel. Declaring Purocana his most trusted collaborator, Duryodhana issues a detailed operational directive: proceed immediately to Vāraṇāvata by swift conveyance; construct a four-halled, enclosed residence under the guise of an armory and lavish lodging; procure and embed highly combustible materials (fibers, resins, oils, ghee, lac) into the walls and structure; arrange furnishings and hospitality so the Pāṇḍavas and Kuntī remain unsuspecting and at ease during the festival period. Once they are fully unafraid and asleep, Purocana is to ignite the house from the doorway, ensuring that observers conclude the Pāṇḍavas perished in their own dwelling, thereby shaping public testimony and kin reports. Purocana assents and departs, then executes the plan exactly as instructed, aligning with Duryodhana’s intent and method.
Chapter Arc: भीष्म द्रोणाचार्य को विश्राम देकर राजकुमारों को शिष्यत्व में सौंपते हैं और गुरु के लिए धन-धान्य से परिपूर्ण गृह तथा विविध वसुओं की व्यवस्था करते हैं—कुरुवंश की शिक्षा अब एक ही धनुर्धर-आचार्य के हाथों में जाती है। → द्रोण अर्जुन को नित्य उद्युक्त देख कर एकांत में बुलाते हैं और उसके भीतर ‘सर्वश्रेष्ठ’ बनने की आकांक्षा को धार देते हैं; उसी समय वन में एकलव्य, बिना औपचारिक स्वीकृति के, द्रोण की प्रतिमा बनाकर कठोर नियम से धनुर्विद्या साधता है और अद्भुत लाघव दिखाता है। → एकलव्य की सिद्धि देखकर द्रोण उससे गुरुदक्षिणा मांगते हैं—“दाहिने हाथ का अंगूठा दे दो”; शिष्य-भाव में एकलव्य बिना हिचक अंगूठा अर्पित कर देता है, और उसकी अद्वितीय क्षमता का शिखर उसी क्षण काट दिया जाता है। → एकलव्य की गुरु-भक्ति अमिट रहती है, पर उसका धनुर्विद्या-वैभव सीमित हो जाता है; द्रोण का वचन/उद्देश्य सुरक्षित रहता है कि अर्जुन से बढ़कर कोई धनुर्धर न हो, और राजकुमारों की शिक्षा-व्यवस्था उसी अनुशासन में स्थिर हो जाती है। → एकलव्य के त्याग की छाया आगे चलकर हस्तिनापुर की राजनीति और युद्ध-न्याय पर प्रश्न बनकर लौटने वाली है—श्रेष्ठता किसकी: प्रतिभा की, या व्यवस्था की?
Shlokas
Verse 1
- जौके आकारकी बनी हुई काठकी मोटी गुल्लीको “बीटा” कहते हैं। एकत्रिशदाधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यद्वारा राजकुमारोंकी शिक्षा, एकलव्यकी गुरुभक्ति तथा आचार्यद्वारा शिष्योंकी परीक्षा वैशम्पायन उवाच ततः सम्पूजितो द्रोणो भीष्मेण द्विपदां वर: । विशश्राम महातेजा: पूजित: कुरुवेश्मनि,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर मनुष्योंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी द्रोणाचार्यने भीष्मजीके द्वारा पूजित हो कौरवोंके घरमें विश्राम किया। वहाँ उनका बड़ा सम्मान किया गया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಜನಮೇಜಯನೇ! ನಂತರ ದ್ವಿಪದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ದ್ರೋಣನು ಭೀಷ್ಮನಿಂದ ಸಮ್ಯಕ್ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕುರುಗಳ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದನು; ಅಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಯಥೋಚಿತ ಸತ್ಕಾರ ದೊರಕಿತು.
Verse 2
विश्रान्तेडथ गुरौ तस्मिन् पौत्रानादाय कौरवान् | शिष्यत्वेन ददौ भीष्मो वसूनि विविधानि च,गुरु द्रोणाचार्य जब विश्राम कर चुके, तब सामर्थ्यशाली भीष्मजीने अपने कुरुवंशी पौत्रोंकी लेकर उन्हें शिष्यरूपमें समर्पित किया। साथ ही अत्यन्त प्रसन्न होकर भरद्वाजनन्दन द्रोणको नाना प्रकारके धन-रत्न और सुन्दर सामग्रियोंसे सुसज्जित तथा धन- धान्यसे सम्पन्न भवन प्रदान किया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಗುರು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದ ಬಳಿಕ, ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ಭೀಷ್ಮನು ಕೌರವ ವಂಶದ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಅವರನ್ನು ಶಿಷ್ಯರূপದಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ನಾನಾವಿಧವಾದ ಧನವನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸಿದನು।
Verse 3
गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम् । भारद्वाजाय सुप्रीत: प्रत्यपादयत प्रभु:,गुरु द्रोणाचार्य जब विश्राम कर चुके, तब सामर्थ्यशाली भीष्मजीने अपने कुरुवंशी पौत्रोंकी लेकर उन्हें शिष्यरूपमें समर्पित किया। साथ ही अत्यन्त प्रसन्न होकर भरद्वाजनन्दन द्रोणको नाना प्रकारके धन-रत्न और सुन्दर सामग्रियोंसे सुसज्जित तथा धन- धान्यसे सम्पन्न भवन प्रदान किया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅತೀವ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಆ ಪ್ರಭುವು ಭಾರದ್ವಾಜನಿಗೆ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ, ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದನು।
Verse 4
स ताज्थशिष्यान् महेष्वास: प्रतिजग्राह कौरवान् | पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश् द्रोणो मुदितमानस:,महाधनुर्धर आचार्य द्रोणने प्रसन्नचित्त होकर उन धुृतराष्ट्र-पुत्रों तथा पाण्डवोंको शिष्यरूपमें ग्रहण किया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾವಿಲ್ವಧಾರಿಯಾದ ದ್ರೋಣನು ಹರ್ಷಚಿತ್ತದಿಂದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರರಾದ ಕೌರವರನ್ನೂ ಪಾಂಡವರನ್ನೂ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು।
Verse 5
प्रतिगृह्य च तान् सर्वान् द्रोणो वचनमत्रवीत् | रहस्येक: प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा,उन सबको ग्रहण कर लेनेपर एक दिन एकान्तमें जब द्रोणाचार्य पूर्ण विश्वासयुक्त मनसे अकेले बैठे थे, तब उन्होंने अपने पास बैठे हुए सब शिष्योंसे यह बात कही
ಅವರನ್ನೆಲ್ಲ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ದ್ರೋಣನು ಅವರೊಡನೆ ಮಾತಾಡಿದನು. ನಂತರ ಒಂದು ದಿನ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ—ಮನಸ್ಸು ನಿಶ್ಚಿಂತವಾಗಿಯೂ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಲೂ, ಅವರ ಉಪನಯನ ಮತ್ತು ಗುರುಕುಲವಾಸ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿದ ಬಳಿಕ—ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಒಂದು ರಹಸ್ಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು।
Verse 6
द्रोण उदाच कार्य मे काड्क्षितं किंचिद्धृदि सम्परिवर्तते | कृतास्त्रैस्तत् प्रदेयं मे तदेतद् वदतानघा:,द्रोण बोले--निष्पाप राजकुमारो! मेरे मनमें एक कार्य करनेकी इच्छा है। अस्त्रशिक्षा प्राप्त कर लेनेके पश्चात् तुमलोगोंको मेरी वह इच्छा पूर्ण करनी होगी। इस विषयमें तुम्हारे क्या विचार हैं, बतलाओ
ದ್ರೋಣನು ಹೇಳಿದನು—ನಿರ್ದೋಷ ರಾಜಕುಮಾರರೇ! ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾರ್ಯದ ಆಸೆ ಮರುಮರು ತಿರುಗುತ್ತಿದೆ. ನೀವು ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾದ ಬಳಿಕ ನನ್ನ ಆ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಇದ ಕುರಿತು ನಿಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
Verse 7
वैशम्पायन उवाच 8 त्वा कौरवेयास्ते तृष्णीमासन् विशाम्पते । अजनसत ततः सर्व प्रतिजज्ञे परंतप,वैशम्पायनजी कहते हैं--शत्रुओंको संताप देनेवाले राजा जनमेजय! आचार्यकी वह बात सुनकर सब कौरव चुप रह गये; परंतु अर्जुनने वह सब कार्य पूर्ण करनेकी प्रतिज्ञा कर ली
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಜನಮೇಜಯ, ಪ್ರಜಾಪತೇ! ಆಗ ಆ ಕೌರವಕುಮಾರರು ಮೌನರಾದರು. ನಂತರ ಶತ್ರುಸಂತಾಪಕನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಆ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು.
Verse 8
ततोरर्जुनं तदा मूर्थ्नि समाप्राय पुन: पुन: । प्रीतिपूर्व परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा,तब आचार्यने बारंबार अर्जुनका मस्तक सूँघा और उन्हें प्रेमपूर्वक हृदयसे लगाकर वे हर्षके आवेशमें रो पड़े
ಆಗ ಆಚಾರ್ಯನು ಮರುಮರು ಅರ್ಜುನನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ्नेಹದಿಂದ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ವಾಸನೆ ನೋಡಿ; ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಆನಂದಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಅತ್ತನು.
Verse 9
ततो द्रोण: पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च । ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान्,तब पराक्रमी द्रोणाचार्य पाण्डवों (तथा अन्य शिष्यों)-को नाना प्रकारके दिव्य एवं मानव अस्त्र-शस्त्रोंकी शिक्षा देने लगे
ನಂತರ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದ್ರೋಣನು ಪಾಂಡುಪುತ್ರರಿಗೆ (ಮತ್ತು ಇತರ ಶಿಷ್ಯರಿಗೂ) ನಾನಾವಿಧ ದಿವ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಾನವ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 10
राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ । अभिजममुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम्,भरतश्रेष्ठ] उस समय दूसरे-दूसरे राजकुमार भी अस्त्रविद्याकी शिक्षा लेनेके लिये द्विजश्रेष्ठ द्रोणके पास आने लगे
ಹೇ ಭರತವೃಷಭ! ಆಗ ಇತರ ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಕಲಿಯಲು ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದ್ರೋಣನ ಬಳಿಗೆ ಸೇರಿ ಹೋಗತೊಡಗಿದರು.
Verse 11
वृष्णयश्चान्धकाश्रैव नानादेश्याश्न पार्थिवा: | सूतपुत्रश्न राधेयो गुरु द्रोणमियात् तदा,वृष्णिवंशी तथा अन्धकवंशी क्षत्रिय, नाना देशोंके राजकुमार तथा राधानन्दन सूतपुत्र कर्ण--ये सभी आचार्य द्रोणके पास (अस्त्र-शिक्षा लेनेके लिये) आये
ವೃಷ್ಣಿವಂಶೀಯರೂ ಅಂಧಕವಂಶೀಯರೂ, ನಾನಾದೇಶಗಳ ರಾಜಕುಮಾರರೂ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಧೆಯನಾದ ಸೂತಪುತ್ರ ಕರ್ಣನೂ—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗುರು ದ್ರೋಣನ ಬಳಿಗೆ (ಅಸ್ತ್ರಶಿಕ್ಷೆಗೆ) ಬಂದರು.
Verse 12
स्पर्थमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रो5त्यमर्षण: । दुर्योधनं समाश्रित्य सोडवमन्यत पाण्डवान्,सूतपुत्र कर्ण सदा अर्जुनसे लाग-डाँट रखता और अत्यन्त अमर्षमें भरकर दुर्योधनका सहारा ले पाण्डवोंका अपमान किया करता था
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಪಾರ್ಥ (ಅರ್ಜುನ)ನೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಸೂತಪುತ್ರ ಕರ್ಣನು—ಅತಿಯಾದ ಅಮರ್ಷನೂ ಅವಮಾನ ಸಹಿಸಲಾರದವನೂ ಆಗಿ—ದುರ್ಯೋಧನನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು, ಆ ಬೆಂಬಲದ ಬಲದಿಂದ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಮರುಮರು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 13
अभ्ययात् स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया । शिक्षाभुजबलोेथ्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डव: । अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टो5भवदर्जुन:,पाण्डुनन्दन अर्जुन (सदा अभ्यासमें लगे रहनेसे) धनुर्वेदकी जिज्ञासा, शिक्षा, बाहुबल और उद्योगकी दृष्टिसे उन सभी शिष्योंमें श्रेष्ठ एवं आचार्य द्रोणकी समानता करनेयोग्य हो गये। उनका अस्त्र-विद्यामें बड़ा अनुराग था, इसलिये वे तुल्य अस्त्रोंके प्रयोग, फुर्ती और सफाईमें भी सबसे बढ़-चढ़कर निकले
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ನಂತರ ಪಾಂಡುನಂದನ ಅರ್ಜುನನು ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಬೇಕೆಂಬ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ದ್ರೋಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಶಿಕ್ಷಣ, ಭುಜಬಲ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷಯ ಉದ್ಯೋಗದಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದನು; ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಮೇಲಿನ ಗಾಢ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ವಿಶೇಷನಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು.
Verse 14
तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्ठवेषु च । सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिको<र्जुन:,पाण्डुनन्दन अर्जुन (सदा अभ्यासमें लगे रहनेसे) धनुर्वेदकी जिज्ञासा, शिक्षा, बाहुबल और उद्योगकी दृष्टिसे उन सभी शिष्योंमें श्रेष्ठ एवं आचार्य द्रोणकी समानता करनेयोग्य हो गये। उनका अस्त्र-विद्यामें बड़ा अनुराग था, इसलिये वे तुल्य अस्त्रोंके प्रयोग, फुर्ती और सफाईमें भी सबसे बढ़-चढ़कर निकले
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಸಮಾನ ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಲಾಘವ ಮತ್ತು ನಿಪುಣತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪಾಂಡುನಂದನ ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲ ಶಿಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಅಧಿಕನಾಗಿ ತೋರಿಬಂದನು.
Verse 15
ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यत । एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत्,आचार्य द्रोण उपदेश ग्रहण करनेमें अर्जुनको अनुपम प्रतिभाशाली मानते थे। इस प्रकार आचार्य सब कुमारोंको अस्त्र-विद्याकी शिक्षा देते रहे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಇಂದ್ರಸಮಾನವಾದ ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರತಿಭಾವಂತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ಇಷ್ವಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 16
कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात् । पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात्,वे अन्य सब शिष्योंको तो पानी लानेके लिये कमण्डलु देते, जिससे उन्हें लौटनेमें कुछ विलम्ब हो जाय; परंतु अपने पुत्र अश्वत्थामाको बड़े मुँहका घड़ा देते, जिससे उसके लौटनेमें विलम्ब न हो (अत: अभ्वत्थामा सबसे पहले पानी भरकर उनके पास लौट आता था)। जबतक दूसरे शिष्य लौट नहीं आते, तबतक वे अपने पुत्र अश्वत्थामाको अस्त्र- संचालनकी कोई उत्तम विधि बतलाते थे। अर्जुनने उनके इस कार्यको जान लिया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಇತರ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ತಡವಾಗಲೆಂದು ದ್ರೋಣನು ಅವರಿಗೆ ಕಮಂಡಲುವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದರೆ ತನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ತಡವಾಗದಂತೆ ದೊಡ್ಡ ಕುಂಭವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗಾಗಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಮೊದಲು ನೀರು ತಂದು ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದ; ಇತರ ಶಿಷ್ಯರು ಬರುವವರೆಗೆ ದ್ರೋಣನು ಅವನಿಗೆ ಅಸ್ತ್ರಸಂಚಲನದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅರ್ಜುನನು ಈ ನಡೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು.
Verse 17
यावत् ते नोपगच्छन्ति तावदस्मै परां क्रियाम् द्रोण आचष्ट पुत्राय तत् कर्म जिष्णुरौहत,वे अन्य सब शिष्योंको तो पानी लानेके लिये कमण्डलु देते, जिससे उन्हें लौटनेमें कुछ विलम्ब हो जाय; परंतु अपने पुत्र अश्वत्थामाको बड़े मुँहका घड़ा देते, जिससे उसके लौटनेमें विलम्ब न हो (अत: अभ्वत्थामा सबसे पहले पानी भरकर उनके पास लौट आता था)। जबतक दूसरे शिष्य लौट नहीं आते, तबतक वे अपने पुत्र अश्वत्थामाको अस्त्र- संचालनकी कोई उत्तम विधि बतलाते थे। अर्जुनने उनके इस कार्यको जान लिया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಇತರ ಶಿಷ್ಯರು ಮರಳಿ ಬಾರದವರೆಗೆ ದ್ರೋಣನು ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನಿಗೆ ಅಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇತರ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ನೀರು ತರಲು ಚಿಕ್ಕ ಕಮಂಡಲುಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ತಡವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಪುತ್ರನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಘಟವನ್ನು ನೀಡಿ ಬೇಗ ಮರಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಆಚಾರ್ಯನ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನು ಜಿಷ್ಣು ಅರ್ಜುನನು ಗಮನಿಸಿದನು.
Verse 18
ततः स वारुणास्त्रेण पूरयित्वा कमण्डलुम् । सममाचार्यपुत्रेण गुरुम भ्येति फाल्गुन:,अतः वे वारुणास्त्रसे तुरंत ही अपना कमण्डलु भरकर आचार्यपुत्रके साथ ही गुरुके समीप आ जाते थे, इसलिये आचार्यपुत्रसे किसी भी गुणकी वृद्धिमें वे अलग या पीछे न रहे। यही कारण था कि मेधावी अर्जुन अश्व॒त्थामासे किसी बातमें कम न रहे। वे अस्त्रवेत्ताओंमें सबसे श्रेष्ठ थे। अर्जुन अपने गुरुदेवकी सेवा-पूजाके लिये भी उत्तम यत्न करते थे। अस्त्रोंके अभ्यासमें भी उनकी अच्छी लगन थी। इसीलिये वे ट्रोणाचार्यके बड़े प्रिय हो गये
ಆಮೇಲೆ ಫಾಲ್ಗುನ (ಅರ್ಜುನ) ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಮಂಡಲುವನ್ನು ತುಂಬಿ, ಆಚಾರ್ಯಪುತ್ರನ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಗುರುನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಹೀಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಗುಣವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಆಚಾರ್ಯಪುತ್ರನಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ ಮೇಧಾವಿ ಅರ್ಜುನನು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನಿಗಿಂತ ಯಾವುದಲ್ಲಿಯೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗದೆ, ಅಸ್ತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿ, ಗುರುವಿನ ಸೇವಾ-ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ದ್ರೋಣನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾದನು.
Verse 19
आचार्य पुत्रात् तस्मात् तु विशेषोपचयेडपृथक् । न व्यहीयत मेधावी पार्थो5प्यस्त्रविदां वर:,अतः वे वारुणास्त्रसे तुरंत ही अपना कमण्डलु भरकर आचार्यपुत्रके साथ ही गुरुके समीप आ जाते थे, इसलिये आचार्यपुत्रसे किसी भी गुणकी वृद्धिमें वे अलग या पीछे न रहे। यही कारण था कि मेधावी अर्जुन अश्व॒त्थामासे किसी बातमें कम न रहे। वे अस्त्रवेत्ताओंमें सबसे श्रेष्ठ थे। अर्जुन अपने गुरुदेवकी सेवा-पूजाके लिये भी उत्तम यत्न करते थे। अस्त्रोंके अभ्यासमें भी उनकी अच्छी लगन थी। इसीलिये वे ट्रोणाचार्यके बड़े प्रिय हो गये
ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಗತಿ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಷ್ಕಾರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಮೇಧಾವಿ ಪಾರ್ಥ (ಅರ್ಜುನ)—ಅಸ್ತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದರೂ—ಆಚಾರ್ಯಪುತ್ರನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಲಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಗುರುಭಕ್ತಿ, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಅವನು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮನಾಗಿ ನಿಂತು, ದ್ರೋಣನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾದನು.
Verse 20
अर्जुन: परमं यत्नमातिष्ठद् गुरुपूजने । अस्त्रे च परम॑ योगं प्रियो द्रोणस्प चाभवत्,अतः वे वारुणास्त्रसे तुरंत ही अपना कमण्डलु भरकर आचार्यपुत्रके साथ ही गुरुके समीप आ जाते थे, इसलिये आचार्यपुत्रसे किसी भी गुणकी वृद्धिमें वे अलग या पीछे न रहे। यही कारण था कि मेधावी अर्जुन अश्व॒त्थामासे किसी बातमें कम न रहे। वे अस्त्रवेत्ताओंमें सबसे श्रेष्ठ थे। अर्जुन अपने गुरुदेवकी सेवा-पूजाके लिये भी उत्तम यत्न करते थे। अस्त्रोंके अभ्यासमें भी उनकी अच्छी लगन थी। इसीलिये वे ट्रोणाचार्यके बड़े प्रिय हो गये
ಅರ್ಜುನನು ಗುರುಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ತೋರಿದನು. ಅಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಸ್ತು-ಯೋಗವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದ್ರೋಣನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾದನು.
Verse 21
त॑ं दृष्टवा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम् । आहूय वचन द्रोणो रह: सूदमभाषत,अर्जुनको धनुष-बाणके अभ्यासमें निरन्तर लगा हुआ देख द्रोणाचार्यने रसोइयेको एकान्तमें बुलाकर कहा--“तुम अर्जुनको कभी अँधेरेमें भोजन न परोसना और मेरी यह बात भी अर्जुनसे कभी न कहना”
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಫಾಲ್ಗುನ (ಅರ್ಜುನ)ನು ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣದ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸದಾ ತೊಡಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ದ್ರೋಣನು ಅಡುಗೆಗಾರನನ್ನು ಏಕಾಂತಕ್ಕೆ ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು—“ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ಊಟವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬೇಡ; ಮತ್ತು ಇದು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳಬೇಡ.”
Verse 22
अन्धकारेअर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन । न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजये त्वया,अर्जुनको धनुष-बाणके अभ्यासमें निरन्तर लगा हुआ देख द्रोणाचार्यने रसोइयेको एकान्तमें बुलाकर कहा--“तुम अर्जुनको कभी अँधेरेमें भोजन न परोसना और मेरी यह बात भी अर्जुनसे कभी न कहना”
ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನು ಅರ್ಜುನನು ಧನುಸ್ಸು-ಬಾಣಗಳ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಡುಗೆಗಾರನನ್ನು ಏಕಾಂತಕ್ಕೆ ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು—“ಕತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಊಟ ನೀಡಬೇಡ; ನನ್ನ ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳಬೇಡ।”
Verse 23
ततः कदाचिद् भुज्जाने प्रववौ वायुरज्ुने । तेन तत्र प्रदीप: स दीप्यमानो विलोपित:,तदनन्तर एक दिन जब अर्जुन भोजन कर रहे थे, बड़े जोरसे हवा चलने लगी; उससे वहाँका जलता हुआ दीपक बुझ गया
ನಂತರ ಒಮ್ಮೆ ಅರ್ಜುನನು ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಚಾನಕವಾಗಿ ಬಲವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು; ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಿದ್ದ ದೀಪವು ನಂದಿಹೋಯಿತು.
Verse 24
भुड्ुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते । हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात्,उस समय भी कुन्तीनन्दन अर्जुन भोजन करते ही रहे। उन तेजस्वी अर्जुनका हाथ अभ्यासवश अँधेरेमें भी मुखसे अन्यत्र नहीं जाता था
ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು ಊಟವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆ ತೇಜಸ್ವಿ ವೀರನ ಕೈ, ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸದ ಬಲದಿಂದ, ಕತ್ತಲಲ್ಲಿಯೂ ಬಾಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಡೆಗೆ ತಿರುಗಲಿಲ್ಲ.
Verse 25
तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डव: । योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दन:,उसे अभ्यासका ही चमत्कार मानकर महाबाहु पाण्डुनन्दन अर्जुन रातमें भी धनुर्विद्याका अभ्यास करने लगे
ಇದು ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಮಹಾಬಾಹು ಪಾಂಡುನಂದನ ಅರ್ಜುನನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು.
Verse 26
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोण: शुश्राव भारत । उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत्,भारत! उनके धनुषकी प्रत्यंचाका टंकार द्रोणने सोते समय सुना। तब वे उठकर उनके पास गये और उन्हें हृदयसे लगाकर बोले
ಓ ಭಾರತ! ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೂ ದ್ರೋಣನು ಅವನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಜ್ಯಾ-ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ತಕ್ಷಣ ಎದ್ದು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಹೃದಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆಂದನು.
Verse 27
द्रोण उदाच प्रयतिष्ये तथा कर्तु यथा नान्यो धरनुर्धर: । त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,द्रोणने कहा--अर्जुन! मैं ऐसा करनेका प्रयत्न करूँगा, जिससे इस संसारमें दूसरा कोई धनुर्धर तुम्हारे समान न हो। मैं तुमसे यह सच्ची बात कहता हूँ
ದ್ರೋಣನು ಹೇಳಿದನು—ಅರ್ಜುನ! ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಧನುರ್ಧರನೂ ಇರದಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತರಬೇತಿಗೊಳಿಸಲು ನಾನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದು ನಿನಗೆ ನಾನು ಹೇಳುವ ಸತ್ಯ.
Verse 28
वैशम्पायन उवाच ततो द्रोणो<र्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च । रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर द्रोणाचार्य अर्जुनको पुनः घोड़ों, हाथियों, रथों तथा भूमिपर रहकर युद्ध करनेकी शिक्षा देने लगे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ನಂತರ ದ್ರೋಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ರಥಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಾಳುವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಕಲಿಸಿದನು.
Verse 29
गदायुद्धे$सिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु । द्रोण: संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान्,उन्होंने कौरवोंको गदायुद्ध, खड्ग चलाने तथा तोमर, प्रास और शक्तियोंके प्रयोगकी कला एवं एक ही साथ अनेक शशण्त्रोंके प्रयोग अथवा अकेले ही अनेक शत्रुओंसे युद्ध करनेकी शिक्षा दी
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ದ್ರೋಣನು ಕೌರವರಿಗೆ ಗದಾಯುದ್ಧ, ಖಡ್ಗಚರ್ಯೆ, ಹಾಗೆಯೇ ತೋಮರ, ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿ ಆಯುಧಗಳ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಕಲಿಸಿದನು; ಜೊತೆಗೆ ಸಂಕೀರ್ಣಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ—ಅನೇಕ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬಳಸುವುದು ಮತ್ತು ಒಬ್ಬನೇ ಅನೇಕ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದನ್ನೂ ಬೋಧಿಸಿದನು.
Verse 30
तस्य तत् कौशल श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षव: । राजानो राजपुत्राश्न समाजग्मु: सहस्रश:,द्रोणाचार्यका वह अस्त्रकौशल सुनकर सहस्रों राजा और राजकुमार धरनुर्वेदकी शिक्षा लेनेके लिये वहाँ एकत्रित हो गये
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನ ಆ ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಬಯಸಿದ ಸಾವಿರಾರು ರಾಜರು ಮತ್ತು ರಾಜಕುಮಾರರು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದರು.
Verse 31
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुष: सुतः । एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह,महाराज! तदनन्तर निषादराज हिरण्यधनुका पुत्र एकलव्य द्रोणके पास आया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜನೇ! ಆಗ ನಿಷಾದರಾಜ ಹಿರಣ್ಯಧನುಸಿನ ಪುತ್ರ ಏಕಲವ್ಯನು ದ್ರೋಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು.
Verse 32
नसतं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन् | शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया,परंतु उसे निषादपुत्र समझकर धर्मज्ञ आचार्यने धनुर्विद्याविषयक शिष्य नहीं बनाया। कौरवोंकी ओर दृष्टि रखकर ही उन्होंने ऐसा किया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— “ಇವನು ನಿಷಾದನ ಪುತ್ರ” ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಆಚಾರ್ಯನು ಅವನನ್ನು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕೌರವರ ಹಿತವನ್ನೇ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದನು.
Verse 33
स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृहा[ परंतप: । अरण्यमनुसम्प्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम्,शत्रुओंको संताप देनेवाले एकलव्यने द्रोणाचार्यके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम किया और वनमें लौटकर उनकी मिट्टीकी मूर्ति बनायी तथा उसीमें आचार्यकी परमोच्च भावना रखकर उसने थधर्नुर्विद्याका अभ्यास प्रारम्भ किया। वह बड़े नियमके साथ रहता था
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಶತ್ರುಸಂತಾಪಕ ಏಕಲವ್ಯನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಶಿರಸ್ಸು ಬಾಗಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ದ್ರೋಣನ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯನನ್ನು ಪರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಕಠಿನ ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಧನುರ್ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 34
तस्मिन्नाचार्यवृत्ति च परमामास्थितस्तदा । इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं॑ नियममास्थित:,शत्रुओंको संताप देनेवाले एकलव्यने द्रोणाचार्यके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम किया और वनमें लौटकर उनकी मिट्टीकी मूर्ति बनायी तथा उसीमें आचार्यकी परमोच्च भावना रखकर उसने थधर्नुर्विद्याका अभ्यास प्रारम्भ किया। वह बड़े नियमके साथ रहता था
ಆಗ ಅವನು ಆಚಾರ್ಯನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಶಿಷ್ಯಧರ್ಮದ ಪರಮಾಚರಣೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಇಷ್ವಸ್ತ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿನ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದನು.
Verse 35
परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च । विमोक्षादानसंधाने लघुत्वं परमाप सः,आचार्यमें उत्तम श्रद्धा रखकर उत्तम और भारी अभ्यासके बलसे उसने बाणोंके छोड़ने, लौटाने और संधान करनेमें बड़ी अच्छी फुर्ती प्राप्त कर ली
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆಯ ಬಲದಿಂದ ಅವನು ಬಾಣ ಬಿಡುವುದು, ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಗುರಿಗೆ ನಿಖರವಾಗಿ ಸಂಧಾನಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ವ ಚುರುಕನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 36
अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाता: कदाचित् कुरुपाण्डवा: | रथैरविनिर्ययु: सर्वे मृगयामरिमर्दन,शत्रुओंका दमन करनेवाले जनमेजय! तदनन्तर एक दिन समस्त कौरव और पाण्डव आचार्य द्रोणकी अनुमतिसे रथोंपर बैठकर (हिंसक पशुओंका) शिकार खेलनेके लिये निकले
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಒಮ್ಮೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಶತ್ರುದಮನಕಾರಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲಾ ಕೌರವರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿ ಮೃಗಯೆ (ಬೇಟೆ)ಗಾಗಿ ಹೊರಟರು.
Verse 37
तत्रोपकरणं गृहा नरः कश्चिद् यद्च्छया । राजन्ननुजगामैक: श्वानमादाय पाण्डवान्,इस कार्यके लिये आवश्यक सामग्री लेकर कोई मनुष्य स्वेच्छानुसार अकेला ही उन पाण्डवोंके पीछे-पीछे चला। उसने साथमें एक कुत्ता भी ले रखा था
ಆಗ, ಹೇ ರಾಜನೇ, ಒಬ್ಬನು ತನ್ನ ಮನೆಯಿಂದ ಅಗತ್ಯವಾದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಒಬ್ಬನೇ ಪಾಂಡವರ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಹೋದನು; ಅವನು ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ನಾಯಿಯನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು.
Verse 38
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया । ध्वा चरन् स वने मूढो नैषादिं प्रति जग्मिवान्,वे सब अपना-अपना काम पूरा करनेकी इच्छासे वनमें इधर-उधर विचर रहे थे। उनका वह मूढ़ कुत्ता वनमें घूमता-घामता निषादपुत्र एकलव्यके पास जा पहुँचा
ಅವರು ತಮತಮ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅವರ ಮೂಢ ನಾಯಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾ ನಿಷಾದ ಯುವಕ ಏಕಲವ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಲುಪಿತು.
Verse 39
स कृष्णं मलदिग्धाड़ंं कृष्णाजिनजटाधरम् | नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके,एकलव्यके शरीरका रंग काला था। उसके अंगोंमें मैल जम गया था और उसने काला मृगचर्म एवं जटा धारण कर रखी थी। निषादपुत्रको इस रूपमें देखकर वह कुत्ता भौं-भौं करके भूकता हुआ उसके पास खड़ा हो गया
ಏಕಲವ್ಯನು ಶ್ಯಾಮವರ್ಣನಾಗಿದ್ದ; ಅವನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಿನತೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿತ್ತು; ಅವನು ಕಪ್ಪು ಮೃಗಚರ್ಮವನ್ನೂ ಜಟೆಯನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದ. ಆ ನಿಷಾದ ಯುವಕನನ್ನು ಕಂಡ ನಾಯಿ ಭೋಂ ಎಂದು ಭೋಂ ಎಂದು ಬೊಗಳುತ್ತಾ ಅವನ ಸಮೀಪ ನಿಂತಿತು.
Verse 40
तदा तस्याथ भषत: शुनः सप्त शरान् मुखे । लाघवं दर्शयन्नस्त्रे मुमोच युगपद् यथा,यह देख भीलने अपने अस्त्रलाघवका परिचय देते हुए उस भूकनेवाले कुत्तेके मुखमें मानो एक ही साथ सात बाण मारे
ಆಗ ಆ ನಾಯಿ ಬೊಗಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಲಾಘವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಅವನು ಅದರ ಬಾಯಿಗೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟಂತೆ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದನು.
Verse 41
सतु श्वा शरपूर्णास्य: पाण्डवानाजगाम ह । त॑ दृष्टवा पाण्डवा वीरा: परं विस्मयमागता:,उसका मुँह बाणोंसे भर गया और वह उसी अवस्थामें पाण्डवोंके पास आया। उसे देखकर पाण्डव वीर बड़े विस्मयमें पड़े
ಆ ನಾಯಿಯ ಬಾಯಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು; ಅದು ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಪಾಂಡವ ವೀರರು ಪರಮ ಆಶ್ಚರ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು.
Verse 42
पक ५ एज 72 ञट 8 3002: 0 / न्ड 9७८ फ़्णू हा # प्रफ्प्र 205 58७ «६६ ३७/::2७ २ //%0८ 3026-5० के के. “जी लाघवं शब्दवेधित्वं दृष्टवा तत् परमं तदा । प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्वासन् प्रशशंसुश्च सर्वश:,वह हाथकी फुर्ती और शब्दके अनुसार लक्ष्य बेधनेकी उत्तम शक्ति देखकर उस समय सब राजकुमार उस कुत्तेकी ओर दृष्टि डालकर लज्जित हो गये और सब प्रकारसे बाण मारनेवालेकी प्रशंसा करने लगे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೈಯ ಪರಮ ಲಾಘವವನ್ನೂ, ಶಬ್ದಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಗುರಿ ಭೇದಿಸುವ ಅಸಾಧಾರಣ ಕೌಶಲವನ್ನೂ ಕಂಡ ರಾಜಕುಮಾರರು ಅವನತ್ತ ನೋಡಿ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಮೌನರಾದರು; ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಆ ಧನುರ್ಧರನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು।
Verse 43
त॑ ततो<न्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम् | ददृशु: पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान्,राजन! तत्पश्चात् पाण्डवोंने उस वनवासी वीरकी वनमें खोज करते हुए उसे निरन्तर बाण चलाते हुए देखा
ರಾಜನೇ! ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ಆ ಅರಣ್ಯವಾಸಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕಂಡರು—ಅವನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಂಧಿಸುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 44
न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम् | अथीैनं परिपप्रच्छु: को भवान् कस्य वेत्युत,उस समय उसका रूप बदल गया था। पाण्डव उसे पहचान न सके; अतः पूछने लगे --“तुम कौन हो, किसके पुत्र हो?”
ಆ ವೇಳೆಗೆ ಅವನ ರೂಪ ಬದಲಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಅವನನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದರು—“ನೀನು ಯಾರು? ಯಾರ ಮಗ?”
Verse 45
एकलव्य उवाच निषादाधिपतेवीरा हिरण्यधनुष: सुतम् । द्रोणशिष्यं च मां वित्त धनुर्वेदकृतश्रमम्,एकलव्यने कहा--वीरो! आपलोग मुझे निषादराज हिरण्यधनुका पुत्र तथा द्रोणाचार्यका शिष्य जानें। मैंने धनुर्वेदमें विशेष परिश्रम किया है
ಏಕಲವ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಹೇ ವೀರರೇ! ನನ್ನನ್ನು ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಹಿರಣ್ಯಧನುಷನ ಪುತ್ರನೆಂದೂ, ದ್ರೋಣನ ಶಿಷ್ಯನೆಂದೂ ತಿಳಿಯಿರಿ. ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ನಾನು ಬಹಳ ಶ್ರಮಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ.”
Verse 46
वैशम्पायन उवाच ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवा: | यथावृत्तं वने सर्व द्रोणायाचख्युरद्भुतम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! वे पाण्डवलोग उस निषादका यथार्थ परिचय पाकर लौट आये और वनमें जो अद्भुत घटना घटी थी, वह सब उन्होंने द्रोणाचार्यसे कह सुनायी
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನೇ! ಆ ನಿಷಾದನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಪಾಂಡವರು ಮರಳಿ ಬಂದು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅದ್ಭುತ ಘಟನೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಡೆದಂತೆಯೇ ದ್ರೋಣನಿಗೆ ವಿವರಿಸಿದರು।
Verse 47
कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन् । रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत्,जनमेजय! कुन्तीनन्दन अर्जुन बार-बार एकलव्यका स्मरण करते हुए एकान्तमें द्रोणसे मिलकर प्रेमपूर्वक यों बोले
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜ ಜನಮೇಜಯ! ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು ಏಕಲವ್ಯನನ್ನು ಮರುಮರು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು।
Verse 48
अजुन उवाच तदाहं परिरभ्यैक: प्रीतिपूर्वमिदं वच: । भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्धिशिष्टो भविष्यति,अर्जुनने कहा--आचार्य! उस दिन तो आपने मुझ अकेलेको हृदयसे लगाकर बड़ी प्रसन्नताके साथ यह बात कही थी कि मेरा कोई भी शिष्य तुमसे बढ़कर नहीं होगा
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಆಚಾರ್ಯರೇ! ಆ ದಿನ ನೀವು ನನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನೇ ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಹರ್ಷಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ‘ನನ್ನ ಯಾವ ಶಿಷ್ಯನೂ ನಿನ್ನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
Verse 49
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान् । अन्यो<5स्ति भवत: शिष्यो निषादाधिपते: सुत:,फिर आपका यह अन्य शिष्य निषादराजका पुत्र अस्त्र-विद्यामें मुझसे बढ़कर कुशल और सम्पूर्ण लोकसे भी अधिक पराक्रमी कैसे हुआ?
ಹಾಗಾದರೆ ಹೇಗೆ, ನನ್ನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿ, ಲೋಕವನ್ನೇ ಮೀರಿಸುವ ಪರಾಕ್ರಮ ಹೊಂದಿರುವ ನಿಮ್ಮ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಶಿಷ್ಯ—ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿಯ ಪುತ್ರ—ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಮೀರಿದನು?
Verse 50
वैशम्पायन उवाच मुहूर्तमिव त॑ द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्वयम् सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! आचार्य द्रोण उस निषादपुत्रके विषयमें दो घड़ीतक मानो कुछ सोचते-विचारते रहे; फिर कुछ निश्चय करके वे सव्यसाची अर्जुनको साथ ले उसके पास गये
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಜನಮೇಜಯ! ದ್ರೋಣನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಚಿಂತಿಸಿ ದೃಢ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಸವ್ಯಸಾಚಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಜೊತೆಕೊಂಡು ಆ ನೈಷಾದ ಯುವಕನ ಕಡೆಗೆ ಹೋದನು।
Verse 51
ददर्श मलदिग्धाड़ं जटिलं चीरवाससम् । एकलव्यं धनुष्याणिमस्यन्तमनिशं शरान्,वहाँ पहुँचकर उन्होंने एकलव्यको देखा, जो हाथमें धनुष ले निरन्तर बाणोंकी वर्षा कर रहा था। उसके शरीरपर मैल जम गया था। उसने सिरपर जटा धारण कर रखी थी और वस्त्रके स्थानपर चिथड़े लपेट रखे थे
ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿದಾಗ ಅವರು ಏಕಲವ್ಯನನ್ನು ಕಂಡರು—ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದು ಅವನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ದೇಹ ಮಲಿನದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿತ್ತು; ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಜಟೆಗಳು, ವಸ್ತ್ರದ ಬದಲು ಚಿಂದಿಗಳು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದವು।
Verse 52
एकलव्यस्तु तं दृष्टवा द्रोणमायान्तमन्तिकात् | अभिगम्योपसंगृहा जगाम शिरसा महीम्,इधर एकलव्यने आचार्य द्रोणको समीप आते देख आगे बढ़कर उनकी अगवानी की और उनके दोनों चरण पकड़कर पृथ्वीपर माथा टेक दिया
ಏಕಲವ್ಯನು ದ್ರೋಣರು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಭೂಮಿಗೆ ಶಿರಸ್ಸು ತಾಗಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು।
Verse 53
पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत् स निषादज: । निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राउ्जलिरग्रत:,फिर उस निषादकुमारने अपनेको शिष्यरूपसे उनके चरणोंमें समर्पित करके गुरु द्रोणकी विधिपूर्वक पूजा की और हाथ जोड़कर उनके सामने खड़ा हो गया
ಆ ನಿಷಾದಪುತ್ರನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ದ್ರೋಣರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ತನ್ನನ್ನು ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅಂಜಲಿ ಹಿಡಿದು ಅವರ ಮುಂದೆ ನಿಂತನು।
Verse 54
ततो द्रोणो<5ब्रवीद् राजन्नेकलव्यमिदं वच: । यदि शिष्योडसि मे वीर वेतनं दीयतां मम
ಆಗ ದ್ರೋಣರು ಹೇಳಿದರು—“ರಾಜನೇ! ಏಕಲವ್ಯಾ, ವೀರನೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾದರೆ ನನಗೆ ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡು।”
Verse 55
एकलव्य उवाच कि प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरु:
ಏಕಲವ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಭಗವನ್! ನಾನು ಏನು ಅರ್ಪಿಸಲಿ? ಗುರು ನನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲಿ।”
Verse 56
वैशम्पायन उवाच तमब्रवीत् त्वयादुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब द्रोणाचार्यने उससे कहा--“तुम मुझे दाहिने हाथका आँगूठा दे दो”
ವೈಶಂಪಾಯನರು ಹೇಳಿದರು—ಆಗ ದ್ರೋಣರು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ಬಲಗೈಯ ಅಂಗುಠೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು।”
Verse 57
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् | प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्ये च नियत: सदा,द्रोणाचार्यका यह दारुण वचन सुनकर सदा सत्यपर अटल रहनेवाले एकलव्यने अपनी प्रतिज्ञाकी रक्षा करते हुए पहलेकी ही भाँति प्रसन्नमुख और उदारचित्त रहकर बिना कुछ सोच-विचार किये अपना दाहिना अँगूठा काटकर द्रोणाचार्यको दे दिया
ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನ ಆ ಕಠೋರ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದ ಏಕಲವ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡನು. ಯಾವುದೇ ಹಿಂಜರಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಸನ್ನಮುಖ ಹಾಗೂ ಉದಾರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತನ್ನ ಬಲಗೈ ಬೆರಳಂಗುಠಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ದ್ರೋಣನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನು.
Verse 58
तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानस: । छित्त्वाविचार्य तं प्रादाद् द्रोणायाड्गुछ्ठमात्मन:,द्रोणाचार्यका यह दारुण वचन सुनकर सदा सत्यपर अटल रहनेवाले एकलव्यने अपनी प्रतिज्ञाकी रक्षा करते हुए पहलेकी ही भाँति प्रसन्नमुख और उदारचित्त रहकर बिना कुछ सोच-विचार किये अपना दाहिना अँगूठा काटकर द्रोणाचार्यको दे दिया
ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಪ್ರಸನ್ನಮುಖ ಮತ್ತು ಅಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲದ ಉದಾರಮನಸ್ಸಿನ ಏಕಲವ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಚಿಂತನೆ ಇಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಅಂಗುಠಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ದ್ರೋಣನಿಗೆ ನೀಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಗುರುಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಷ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿಟ್ಟನು.
Verse 59
228 8 2022 (आय 6 (स सत्यसंध॑ नैषादिं दृष्टवा प्रीतो5ब्रवीदिदम् । एवं कर्तव्यमिति वा एकलव्यमभाषत ।।) ततः शरं तु नैषादिरज्भुलीभिव्यकर्षत । न तथा च स शीघ्रो5भूद् यथा पूर्व नराधिप,द्रोणाचार्य निषादनन्दन एकलव्यको सत्यप्रतिज्ञ देखकर बहुत प्रसन्न हुए। उन्होंने संकेतसे उसे यह बता दिया कि तर्जनी और मध्यमाके संयोगसे बाण पकड़कर किस प्रकार धनुषकी डोरी खींचनी चाहिये। तबसे वह निषादकुमार अपनी अँगुलियोंद्वारा ही बाणोंका संधान करने लगा। राजन्! उस अवस्थामें वह उतनी शीघ्रतासे बाण नहीं चला पाता था, जैसे पहले चलाया करता था
ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ನಿಷಾದ ಯುವಕನನ್ನು ನೋಡಿ ದ್ರೋಣನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು, ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಏಕಲವ್ಯನಿಗೆ—“ಇಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ನಂತರ ನಿಷಾದಪುತ್ರನು ಬೆರಳುಗಳಿಂದಲೇ ಬಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿ ಧನುಸ್ಸಿನ ನಾರನ್ನು ಎಳೆಯತೊಡಗಿದನು. ಆದರೆ, ಓ ರಾಜನೇ, ಅವನು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಅಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಬಾಣ ಬಿಡಲಾರನು.
Verse 60
ततोअ्र्जुन: प्रीतमना बभूव विगतज्वर: । द्रोणश्न॒ सत्यवागासीन्नान्योडभिभवितार्जुनम्,इस घटनासे अर्जुनके मनमें बड़ी प्रसन्नता हुई। उनकी भारी चिन्ता दूर हो गयी। द्रोणाचार्यका भी वह कथन सत्य हो गया कि अर्जुनको दूसरा कोई पराजित नहीं कर सकता
ಆಗ ಅರ್ಜುನನು ಹೃದಯದಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು; ಅವನ ಆತಂಕ ದೂರವಾಯಿತು. ದ್ರೋಣನ ಮಾತೂ ಸತ್ಯವಾಯಿತು—ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಜಯಿಸಲಾರರು.
Verse 61
द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतु: । दुर्योधनश्न भीमश्न सदा संरब्धमानसौ,उस समय द्रोणके दो शिष्य गदायुद्धमें सुयोग्य निकले--दुर्योधन और भीमसेन। ये दोनों सदा एक-दूसरेके प्रति मनमें क्रोध (स्पर्द्धा)-से भरे रहते थे
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣನ ಇಬ್ಬರು ಶಿಷ್ಯರು ಗದಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯೋಗ್ಯರೆಂದು ತೋರಿದರು—ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಭೀಮಸೇನ. ಅವರ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಸದಾ ಪರಸ್ಪರದ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 62
अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिको5भवत् | तथाति पुरुषानन्यान् त्सारुकौ यमजावुभौ,अश्वत्थामा धर्नुर्वेदके रहस्योंकी जानकारीमें सबसे बढ़-चढ़कर हुआ। नकुल और सहदेव दोनों भाई तलवारकी मूठ पकड़कर युद्ध करनेमें अत्यन्त कुशल हुए। वे इस कलामें अन्य सब पुरुषोंसे बढ़-चढ़कर थे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಎಲ್ಲ ಗುಪ್ತ ರಹಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಯಮಜ ಸಹೋದರರಾದ ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವರು ಖಡ್ಗದ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸಮೀಪಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಮ ನಿಪುಣರು; ಆ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಇತರ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರನ್ನು ಮೀರಿದರು.
Verse 63
युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठ: सर्वत्र तु धनंजय: । प्रथित: सागरान्तायां रथयूथपयूथप:,युधिष्ठिर रथपर बैठकर युद्ध करनेमें श्रेष्ठ थे। परंतु अर्जुन सब प्रकारकी युद्ध-कलाओंमें सबसे बढ़कर थे। वे समुद्रपर्यन्त सारी पृथ्वीमें रथयूथपतियोंके भी यूथपतिके रूपमें प्रसिद्ध थे
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ರಥಾರೂಢ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಆದರೆ ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ)ನು ಸರ್ವತ್ರ—ಎಲ್ಲ ಯುದ್ಧಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ—ಅಗ್ರಗಣ್ಯನು. ಸಮುದ್ರಾಂತ ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆ ಅವನು ರಥಯೂಥಪರಿಗೂ ಯೂಥಪನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು.
Verse 64
बुद्धियोगबलोत्साहै: सर्वास्त्रिषु च निष्ठित: । अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टो5भवदर्जुन:,बुद्धि, मनकी एकाग्रता, बल और उत्साहके कारण वे सम्पूर्ण अस्त्र-विद्याओंमें प्रवीण हुए। अस्त्रोंके अभ्यास तथा गुरुके प्रति अनुरागमें भी अर्जुनका स्थान सबसे ऊँचा था
ಬುದ್ಧಿ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಬಲ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಷ್ಠನಾಗಿ ಪರಿಣತನಾದನು. ಅಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಗುರುಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಜುನನು ವಿಶಿಷ್ಟನಾದನು.
Verse 65
तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् । एक: सर्वकुमाराणां बभूवातिरथो<र्जुन:,यद्यपि सबको समानरूपसे अस्त्र-विद्याका उपदेश प्राप्त होता था तो भी पराक्रमी अर्जुन अपनी विशिष्ट प्रतिभाके कारण अकेले ही समस्त कुमारोंमें अतिरथी हुए
ಅಸ್ತ್ರೋಪದೇಶವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೂ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ನೈಪುಣ್ಯದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕುಮಾರರೊಳಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಅತಿರಥನಾದನು.
Verse 66
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम् । धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम्,धृतराष्ट्रके पुत्र बड़े दुरात्मा थे। वे भीमसेनको बलमें अधिक और अर्जुनको अस्त्रविद्यामें प्रवीण देखकर परस्पर सहन नहीं कर पाते थे
ಭೀಮಸೇನನು ಪ್ರಾಣಬಲದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕನಾಗಿರುವುದನ್ನೂ, ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ)ನು ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ದುರ್ಮನಸ್ಕ ಪುತ್ರರು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅವರೊಳಗೆ ಅಸೂಯೆ ಮತ್ತು ವೈರ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡವು.
Verse 67
तांस्तु सर्वान् समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान् । द्रोण: प्रहरणज्ञाने जिज्ञासु: पुरुषर्षभ:,जब सम्पूर्ण धनुर्विद्या तथा अस्त्र-संचालनकी कलामें वे सभी कुमार सुशिक्षित हो गये, तब नरश्रेष्ठ द्रोणने उन सबको एकत्र करके उनके अस्त्रज्ञानकी परीक्षा लेनेका विचार किया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಯುಧಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದ್ರೋಣನು ಅವರನ್ನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ, ಆಯುಧಪ್ರಯೋಗದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು।
Verse 68
कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभि: कृतम् । अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत्,उन्होंने कारीगरोंसे एक नकली गीध बनवाकर वृक्षके अग्रभागपर रखवा दिया। राजकुमारोंकों इसका पता नहीं था। आचार्यने उसी गीधको बींधनेयोग्य लक्ष्य बताया
ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಂದ ಕೃತಕ ಗಿಡುಗವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ, ಮರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಇಡಿಸಲಾಯಿತು. ಅದು ನಕಲಿ ಎಂಬುದು ಕುಮಾರರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಚಾರ್ಯನು ಅದೇ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಬೇಕಾದ ಗುರಿಯೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದನು।
Verse 69
द्रोण उदाच शीघ्र भवन्त: सर्वेडपि धनूंष्यादाय सर्वश: । भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठ ध्वं संधितेषव:,द्रोण बोले--तुम सब लोग इस गीधको बींधनेके लिये शीघ्र ही धनुष लेकर उसपर बाण चढ़ाकर खड़े हो जाओ
ದ್ರೋಣನು ಹೇಳಿದನು—“ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ತಕ್ಷಣ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿರಿ; ಬಾಣವನ್ನು ನಾಣಿಗೆ ಏರಿಸಿ, ಈ ಗಿಡುಗವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿರಿ.”
Verse 70
मद्वाक्यसमकालं तु शिरो<स्य विनिपात्यताम् | एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रका:,फिर मेरी आज्ञा मिलनेके साथ ही इसका सिर काट गिराओ। पुत्रो! मैं एक-एकको बारी-बारीसे इस कार्यमें नियुक्त करूँगा; तुमलोग मेरे बताये अनुसार कार्य करो
“ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಬಂದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಇದರ ತಲೆಯನ್ನು ಕಡಿದು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಿರಿ. ಪುತ್ರರೇ! ನಾನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸುವೆನು; ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡಿರಿ.”
Verse 71
वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाज्धिरसां वर: । संधत्स्व बाणं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुडच तम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर अंगिरागोत्रवाले ब्राह्मणोंमें सर्वश्रेष्ठ आचार्य द्रोणने सबसे पहले युधिष्ठिस्से कहा--*दुर्धर्ष वीर! तुम धनुषपर बाण चढ़ाओ और मेरी आज्ञा मिलते ही उसे छोड़ दो”
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ಅಂಗಿರಸ ವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದ್ರೋಣನು ಮೊದಲು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ದುರ್ಧರ್ಷ ವೀರನೇ! ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಬಾಣವನ್ನು ಏರಿಸು; ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಮುಗಿದ ತಕ್ಷಣ ಅದನ್ನು ಬಿಡು.”
Verse 72
ततो युधिष्ठिर: पूर्व धनुर्ग.ह्य परंतप: । तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदित:,तब शत्रुओंको संताप देनेवाले युधिष्ठिर गुरुकी आज्ञासे प्रेरित हो सबसे पहले धनुष लेकर गीधको बींधनेके लिये लक्ष्य बनाकर खड़े हो गये
ಆಗ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಾಪಿಸುವ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಗುರುವಾಕ್ಯದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಮೊದಲು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಗೃಧ್ರವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತನು।
Verse 73
ततो विततथन््वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् । स मुहूर्तादुवाचेदं वचन भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] तब धनुष तानकर खड़े हुए कुरुनन्दन युधिष्ठिरसे दो घड़ी बाद आचार्य द्रोणने इस प्रकार कहा--
ನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಳೆದು ನಿಂತಿದ್ದ ಕುರುನಂದನನನ್ನು ನೋಡಿ ದ್ರೋಣನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಬಳಿಕ, ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ, ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು।
Verse 74
पश्यैन॑ त॑ ट्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज । पश्यामीत्येवमाचार्य प्रत्युवाच युधिष्ठिर:,“राजकुमार! वृक्षकी शिखापर बैठे हुए इस गीधको देखो।” तब युधिष्ठिरने आचार्यको उत्तर दिया--“भगवन्! मैं देख रहा हूँ
ದ್ರೋಣನು ಹೇಳಿದರು—“ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಮರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಈ ಗೃಧ್ರವನ್ನು ನೋಡು.” ಆಗ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಆಚಾರ್ಯರಿಗೆ—“ಭಗವನ್, ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ” ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು।
Verse 75
स मुहूर्तादिव पुनद्रोंणस्तं प्रत्यभाषत । मानो दो घड़ी और बिताकर द्रोणाचार्य फिर उनसे बोले || ७४ $ ।। द्रोण उदाच अथ वृक्षमिमं मां वा भ्रातृन् वापि प्रपश्यसि,द्रोणगने कहा--क्या तुम इस वृक्षको, मुझको अथवा अपने भाइयोंको भी देखते हो?
ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ದ್ರೋಣನು ಮತ್ತೆ ಅವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ—“ಈ ಮರವನ್ನು, ನನ್ನನ್ನು, ಅಥವಾ ನಿನ್ನ ಸಹೋದರರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದನು।
Verse 76
तमुवाच स कौन्तेय: पश्याम्येनं वनस्पतिम् । भवन्तं च तथा भ्रातृन् भासं चेति पुनः पुनः,यह सुनकर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर उनसे इस प्रकार बोले--'हाँ, मैं इस वृक्षको, आपको, अपने भाइयोंको तथा गीधको भी बारंबार देख रहा हूँ”
ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಂತೇಯ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—“ಹೌದು; ನಾನು ಈ ಮರವನ್ನು, ನಿಮ್ಮನ್ನು, ನನ್ನ ಸಹೋದರರನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಗೃಧ್ರವನ್ನೂ ಪುನಃ ಪುನಃ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.”
Verse 77
तमुवाचापसर्पेति द्रोणो5प्रीतमना इव । नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन्,उनका उत्तर सुनकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन अप्रसन्न-से हो गये और उन्हें झिड़कते हुए बोले, “हट जाओ यहाँसे, तुम इस लक्ष्यको नहीं बींध सकते”
ಅವನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನು ಒಳಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡವನಂತೆ ಅವನನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಹೇಳಿದರು— “ಅಪಸರ್ಪಿಸು; ಈ ಗುರಿಯನ್ನು ನೀನು ಭೇದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.”
Verse 78
ततो दुर्योधनादींसस््तान् धार्तराष्ट्रानू महायशा: । तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासु: पर्यपृच्छत,तदनन्तर महायशस्वी आचार्यने उसी क्रमसे दुर्योधन आदि धूृतराष्ट्रपुत्रोंको भी उनकी परीक्षा लेनेके लिये बुलाया और उन सबसे उपर्युक्त बातें पूछीं
ನಂತರ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆಚಾರ್ಯನು ಅದೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ಕರೆಸಿ, ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು।
Verse 79
अन््यांश्व शिष्यान् भीमादीन् राज्ञश्वैवान्यदेशजान् | तथा च सर्वे तत् सर्व पश्याम इति कुत्सिता:,उन्होंने भीम आदि अन्य शिष्यों तथा दूसरे देशके राजाओंसे भी, जो वहाँ शिक्षा पा रहे थे, वैसा ही प्रश्न किया। प्रश्नके उत्तरमें सभीने (युधिष्ठिरकी भाँति ही) कहा--“हम सब कुछ देख रहे हैं।! यह सुनकर आचार्यने उन सबको झिड़ककर हटा दिया
ನಂತರ ಅವರು ಭೀಮಾದಿ ಇತರ ಶಿಷ್ಯರಿಗೂ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳ ರಾಜರಿಗೂ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಎಲ್ಲರೂ “ನಾವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ” ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದಾಗ, ಆಚಾರ್ಯನು ಆ ಉತ್ತರವನ್ನು ದೋಷಾರ್ಹವೆಂದು ತಿಳಿದು ಗದರಿಸಿ ಅವರನ್ನು ವಜಾ ಮಾಡಿದನು।
Verse 131
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रोणशिष्यपरीक्षायामेकत्रिंशदाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑ीके अन्तर्गत सम्भवपर्वनें आचार्य द्रोणके द्वारा शिष्योंकी परीक्षासे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಸಂಭವಪರ್ವದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಶಿಷ್ಯಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ನೂರ ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 543
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा प्रीयमाणो<ब्रवीदिदम् । राजन! तब द्रोणाचार्यने एकलव्यसे यह बात कही--“वीर! यदि तुम मेरे शिष्य हो तो मुझे गुरुदक्षिणा दो'। यह सुनकर एकलव्य बहुत प्रसन्न हुआ और इस प्रकार बोला
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಏಕಲವ್ಯನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು (ರಾಜನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು।
Verse 556
न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्म॒वित्तम | एकलव्यने कहा--भगवन्! मैं आपको क्या दूँ? स्वयं गुरुदेव ही मुझे इसके लिये आज्ञा दें। ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ आचार्य! मेरे पास कोई ऐसी वस्तु नहीं, जो गुरुके लिये अदेय हो
ಏಕಲವ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತಾ! ಗುರುಗಾಗಿ ನನಗೆ ಅದೇಯವೆಂಬುದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಚಾರ್ಯರೇ! ನನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಗುರುಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವೇ; ಗುರುದಿಂದ ನಾನು ಯಾವುದನ್ನೂ ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of political expediency versus kin-protection: a ruler’s claimant employs secrecy, engineered hospitality, and lethal deception to remove rivals while attempting to preserve public legitimacy.
It underscores that intention-guided counsel (mantra) can be used for either protection or harm; ethical evaluation in the epic hinges on motive, means, and foreseeable social consequences, not merely on strategic success.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its significance is contextual—serving as a causal hinge that explains later developments by documenting the plan’s formation, execution, and the management of public narrative.