Adhyaya 107
गान्धारीपुत्रोत्पत्तिः — The Birth of Gāndhārī’s Hundred Sons (and Yuyutsu); Omens and Counsel on Succession
Upa-parva: Kuru-vaṃśa-sambhava (Birth and Lineage of the Kuru Heirs)
Vaiśaṃpāyana recounts to Janamejaya the parallel emergence of the Kuru heirs: Dhṛtarāṣṭra’s hundred sons through Gāndhārī, and Pāṇḍu’s five sons through divine agencies for dynastic continuity. Janamejaya asks for procedural details—how the hundred were born, the time involved, the birth of a son from a vaiśyā, and the circumstances of Gāndhārī’s marriage and conduct. The narrative explains that Gāndhārī, having pleased Vyāsa, receives a boon for one hundred sons. After carrying a prolonged pregnancy (two years) and hearing of Kuntī’s son’s birth, she miscarries a solid mass of flesh. Vyāsa intervenes with an incubation protocol: one hundred jars filled with ghee and cooling water, into which the mass is divided into thumb-sized embryos, guarded and later opened at the appointed time. In sequence, the Kauravas are born, with Duryodhana emerging as the first among them, while Yudhiṣṭhira is identified as elder by birth order among the cousins. At Duryodhana’s birth, Dhṛtarāṣṭra convenes brāhmaṇas, Bhīṣma, and Vidura to ask about kingship succession. Ominous signs occur; advisers warn that the child will become a cause of dynastic ruin and recommend renunciation for collective welfare, illustrating a policy aphorism about sacrificing the lesser for the greater good. Dhṛtarāṣṭra declines due to attachment. The chapter closes by noting the near-simultaneous birth of the hundred sons and one daughter (Duḥśalā), and the birth of Yuyutsu in the same year from a vaiśyā attendant.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को एक प्राचीन, तपोबल-सम्पन्न ब्राह्मण माण्डव्य की कथा सुनाते हैं—जो आश्रम-द्वार पर वृक्ष के नीचे ऊर्ध्वबाहु मौनव्रत धारण कर कठोर तप में स्थित है। → दीर्घकाल तप करते हुए माण्डव्य के आश्रम पर दस्यु आ पहुँचते हैं; उसी समय उनका पीछा करते राज-रक्षक सैनिक मार्ग पूछते हैं। तपोधन माण्डव्य न ‘साधु’ कहते हैं, न ‘असाधु’—मौन में रहते हैं; यह मौन आगे चलकर उनके लिए विपत्ति का बीज बनता है। → राज-व्यवस्था के दण्ड-तंत्र में माण्डव्य पर दस्युओं से संलिप्तता का संदेह बैठता है और उन्हें शूल पर चढ़ा दिया जाता है; पर धर्मात्मा ब्रह्मर्षि दीर्घकाल तक शूलस्थ, निराहार रहकर भी मरते नहीं—यह अन्याय और तपोबल का तीव्रतम टकराव है। → माण्डव्य के तपोबल से विचलित मुनिगण रात्रि में शकुन-रूप धारण कर आते हैं और पूछते हैं कि ऐसा महादुःख किस पाप के कारण प्राप्त हुआ; कथा का केंद्र अब बाह्य दण्ड से हटकर ‘कारण’ और ‘दोष’ की खोज की ओर मुड़ता है। → मुनियों का प्रश्न—“ब्रह्मन्, आपने कौन-सा पाप किया है कि शूल पर यह दुःखभय प्राप्त हुआ?”—अगले प्रसंग में माण्डव्य के उत्तर और धर्म-न्याय की कसौटी का संकेत देकर अध्याय को अधर में छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें विचित्रवीरयके पुत्रोंकी उत्पत्तिविषयक एक सौ पॉचवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १०५ ॥। अपन ह< बक। है २ >> षर्डाधिकशततमोब< ध्याय: महर्षि माण्डव्यका शूलीपर चढ़ाया जाना जनमेजय उवाच कि कृतं कर्म धर्मेण येन शापमुपेयिवान् । कस्य शापाच्च ब्रह्म॒र्षे: शूद्रयोनावजायत
ಜನಮೇಜಯನು ಕೇಳಿದನು— “ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ಧರ್ಮರಾಜನು ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದುದರಿಂದ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು? ಮತ್ತು ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಅವನು ಶೂದ್ರಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು?”
Verse 2
वैशम्पायन उवाच बभूव ब्राह्मण: कश्रिन्माण्डव्य इति विश्रुत: । धृतिमान् सर्वधर्मज्ञ: सत्ये तपसि च स्थित:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— “ಓ ರಾಜನೇ! ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಣ್ಡವ್ಯನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿದ್ದನು; ಅವನು ಧೃತಿವಂತ, ಸರ್ವಧರ್ಮಜ್ಞ, ಸತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ತಪಸ್ಸಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದನು.”
Verse 3
स आश्रमपदद्धारि वृक्षमूले महातपा: । ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वित:
ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮರದ ಬೇರುಬಳಿಯಲ್ಲಿ, ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಮೌನವ್ರತವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಿಂತು ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಮಾಣ್ಡವ್ಯನು ಮಹಾಯೋಗಿ.
Verse 4
तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि वर्ततः । तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्न्रहारिण:,उस कठोर तपस्यामें लगे हुए महर्षिके बहुत दिन व्यतीत हो गये। एक दिन उनके आश्रमपर चोरीका माल लिये हुए बहुत-से लुटेरे आये
ಆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆದಿತು. ಆಗ ಕದ್ದ ಸರಕನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡ ಅನೇಕ ದಸ್ಯುಗಳು ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದರು.
Verse 5
अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ । ते तस्यावसथे लोप्नं दस्यथव: कुरुसत्तम
ಹೇ ಭರತವೃಷಭ! ಅನೇಕ ರಕ್ಷಕರು ಆ ಕಳ್ಳರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೇ ಕರುಸತ್ತಮ ಜನಮೇಜಯ! ಆ ದಸ್ಯುಗಳು ಭಯದಿಂದ ಕದ್ದ ಸರಕನ್ನು ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ರಾಜರಕ್ಷಕ ಬಲ ಬರುವ ಮುನ್ನವೇ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲೋ ಅಡಗಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಅಡಗಿಕೊಂಡ ತಕ್ಷಣ ರಕ್ಷಕರ ದಳ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿತು. ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗಿದ್ದ ಆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಕೇಳಿದರು—“ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ದಸ್ಯುಗಳು ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಓಡಿದರು? ನಾವು ಅದೇ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೇಗವಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇವೆ.”
Verse 6
निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवानागते बले | तेषु लीनेष्वथो शीघ्र ततस्तद् रक्षिणां बलम्
ಭಯದಿಂದ ಅವರು ರಾಜಬಲ ಬರುವ ಮುನ್ನವೇ ಅದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕದ್ದ ಸರಕನ್ನು ಇಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಅಡಗಿಕೊಂಡ ತಕ್ಷಣ ರಕ್ಷಕರ ಬಲ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿತು, ಓ ಜನಮೇಜಯ.
Verse 7
आजगाम ततोड<पश्यंस्तमृषिं तस्करानुगा: । तमपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम्
ಆಮೇಲೆ ಕಳ್ಳರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವರು ಬಂದು ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ನಂತರ, ಓ ರಾಜನೇ, ಅವರು ತಪೋಧನನಾದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ನಡೆದ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು, ಓ ಜನಮೇಜಯ.
Verse 8
कतमेन पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम | तेन गच्छामहे ब्रह्मन् यथा शीघ्रतरं वयम्
“ಹೇ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ! ದಸ್ಯುಗಳು ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಹೋದರು? ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ನಾವು ಅದೇ ದಾರಿಯಿಂದ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ, ಇನ್ನೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಾಗಲು.”
Verse 9
तथा तु रक्षिणां तेषां ब्रुवतां स तपोधन: । न किंचिद् वचन राजन्नब्रवीत् साध्वसाधु वा,राजन! उन रक्षकोंके इस प्रकार पूछनेपर तपस्याके धनी उन महर्षिने भला-बुरा कुछ भी नहीं कहा
ಆ ರಕ್ಷಕರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ತಪೋಧನನಾದ ಆ ಮುನಿಯು, ಓ ರಾಜನೇ, ಒಳ್ಳೆಯದೋ ಕೆಟ್ಟದೋ ಎಂದು ಒಂದೂ ಮಾತು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಮೌನವೇ ವಹಿಸಿದನು.
Verse 10
ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम् | ददृशुस्तत्र लीनांस्तांश्लौरांस्तद् द्रव्यमेव च,तब उन राजपुरुषोंने उस आश्रममें ही चोरोंको खोजना आरम्भ किया और वहीं छिपे हुए चोरों तथा चोरीके मालको भी देख लिया
ನಂತರ ರಾಜನ ಸೇವಕರು ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದ್ದ ಕಳ್ಳರನ್ನೂ ಕದ್ದ ದ್ರವ್ಯವನ್ನೂ ಕಂಡರು.
Verse 11
ततः शड्का समभवद्ू रक्षिणां त॑ मुनि प्रति । संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्वैव न््यवेदयन्
ಆಮೇಲೆ ರಕ್ಷಕರ ಮನದಲ್ಲಿ ಆ ಮುನಿಯ ಕುರಿತು ಸಂಶಯ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅವರು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿ, ಕಳ್ಳರನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು.
Verse 12
तं॑ राजा सह तैश्लौरैरन्वशाद् वध्यतामिति । स रक्षिभिस्तैरज्ञात: शूले प्रोतो महातपा:
ರಾಜನು ಆ ಕಳ್ಳರ ಜೊತೆಗೆ ಆ ಮುನಿಯನ್ನೂ ವಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ರಕ್ಷಕರು ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ ಶೂಲಕ್ಕೆ ತೂರಿಸಿದರು.
Verse 13
ततस्ते शूलमारोप्य त॑ मुनि रक्षिणस्तदा | प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ,इस प्रकार वे रक्षक माण्डव्य मुनिको शूलीपर चढ़ाकर वह सारा धन साथ ले राजाके पास लौट गये
ಹೀಗೆ ರಕ್ಷಕರು ಮುನಿಯನ್ನು ಶೂಲಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿ, ಆ ಸಂಪತ್ತನ್ನೆಲ್ಲ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು.
Verse 14
शूलस्थ: स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः । निराहारो<पि विप्रर्षिमरणं नाभ्यपद्यत,धर्मात्मा ब्रह्मर्षि माण्डव्य दीर्घकालतक उस शूलके अग्रभागपर बैठे रहे। वहाँ भोजन न मिलनेपर भी उनकी मृत्यु नहीं हुई
ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಋಷಿ ಬಹು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದನು. ಆಹಾರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ್ಷಿ ಮರಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ—ಅಷ್ಟೊಂದು ತಪೋಬಲ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯ ಅವನಲ್ಲಿ ಇತ್ತು.
Verse 15
धारयामास च प्राणानृषींश्व॒ समुपानयत् । शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना
ಅವನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಇದ್ದು, ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರದಿಂದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆತಂದನು. ಶೂಲದ ಅಗ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವ ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಇತರ ತಪಸ್ವಿ ಮುನಿಗಳು ವ್ಯಾಕುಲರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರರೂ ಆದರು; ಅವರು ರಾತ್ರಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದು, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಮುನಿ ಮಾಂಡವ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 16
संतापं परमं जग्मुर्मुन॒यस्तपसान्विता: । ते रात्रौ शकुना भूत्वा संनिपत्य तु भारत । दर्शयन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन् द्विजोत्तमम्
ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಯುಕ್ತರಾದ ಮುನಿಗಳು ಪರಮ ಸಂತಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ಓ ಭಾರತ, ಅವರು ರಾತ್ರಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದರು; ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಆ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 17
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् कि पापं कृतवानसि । येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत्,“ब्रह्म! हम सुनना चाहते हैं कि आपने कौन-सा पाप किया है, जिससे यहाँ शूलपर बैठनेका यह महान् कष्ट आपको प्राप्त हुआ है?”
ಓ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ನೀವು ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀರಿ? ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಈ ಮಹಾ ದುಃಖಭಯ ನಿಮಗೆ ಬಂದಿದೆಯೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ.
Verse 106
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि अणीमाण्डव्योपाख्याने षडधिकशततमो<ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಸಂಭವಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಣೀಮಾಂಡವ್ಯೋಪಾಖ್ಯಾನವೆಂಬ ಪ್ರಸಂಗದ ನೂರಾರು ಆರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
A governance dilemma: whether a ruler should renounce a single heir predicted (by omens and counsel) to endanger the dynasty, balancing paternal attachment against the precautionary protection of the realm and lineage.
The chapter articulates proportional-sacrifice reasoning in public ethics: preserving larger social units may require relinquishing smaller attachments, and ignoring qualified counsel can convert private emotion into systemic harm.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is causal framing—showing how boons, omens, and rejected counsel become explanatory premises for later political breakdown within the epic’s dharma inquiry.