
Rāja-prabodhana and Prātaḥ-kṛtya (Awakening of the King and Morning Observances)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠ-ವಾಚಕ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಸಭೆಯ ಪ್ರಾತಃಕ್ರಮವನ್ನು ಧರ್ಮದ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು, ಮಾಘಧರು, ವಂದಿನರು ವೀಣೆ-ವೇಣು, ತಾಳ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟ ಸ್ವರಮೂರ್ಚ್ಛನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ತುತಿ ಹಾಡಿ ನಿದ್ರಿತ ರಾಜನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾರೆ; ಚಂದ್ರಾಸ್ತ, ಉಷಸ್ಸು, ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕಾವ್ಯಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ರಾಜತ್ವವನ್ನು ದೈನಂದಿನ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಎದ್ದು ಗಮನದಿಂದ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಮಂಗಳಾಚರಣೆ ಮಾಡಿ ಅಲಂಕಾರ ಧರಿಸಿ, ಯಾಚಕರಿಗೆ ದಾನ ನೀಡಿ, ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಗೌರವಿಸಿ, ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟು ಉದಯಿಸುವ ಭಾಸ್ಕರನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸಾಮಂತರು, ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳು ಸೇರುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ತಪೋನಿಧಿ ಋಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಆಹ್ವಾನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಋಷಿ ರಾತ್ರಿಯ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜಕೀಯ ವಿಧಿ, ದೈನಂದಿನ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಋಷಿ-ರಾಜ ಸಂವಾದವು ವಿಶ್ವನಿಯಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने सप्तविंशतितमो ऽध्यायः // २७// वसिष्ठ उवाच स्वपन्तमेत्य राजानं सूतमागधवन्दिनः / प्रवोधयितुमव्यग्रा जगुरुच्चैर्निशात्यये
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಮಹಾಪುರಾಣದ ವಾಯುಪ್ರೋಕ್ತ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ತೃತೀಯ ಉಪೋದ್ಘಾತಪಾದ, ಅರ್ಜುನೋಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ. ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು—ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂತ, ಮಾಘಧ ಮತ್ತು ವಂದಿಜನರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ವ್ಯಗ್ರರಾಗದೆ ಉಚ್ಚಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹಾಡತೊಡಗಿದರು.
Verse 2
वीणावेणुरवोन्मिश्रकलतालततानुगम् / समस्तश्रुतिसुश्राव्यप्रशस्तमधुरस्वरम्
ವೀಣಾ-ವೇಣು ನಾದಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರವಾಗಿ, ಕಲ-ತಾಳದ ಲಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ; ಎಲ್ಲ ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೆ ಸುಶ್ರಾವ್ಯ, ಪ್ರಶಂಸನೀಯ, ಮಧುರಸ್ವರಯುಕ್ತ।
Verse 3
स्निग्धकण्ठाः सुविस्पष्टमूर्च्छनाग्रामसूचितम् / जगुर्गेयं मनोहारि तारमन्द्रलयान्वितम्
ಸ್ನಿಗ್ಧಕಂಠದವರು, ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ-ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ, ಮನೋಹರ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡಿದರು; ಅದು ತಾರ ಮತ್ತು ಮಂದ ಲಯಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು.
Verse 4
ऊचुश्च तं महात्मानं राजानं सूतमागधाः / स्वपन्तं विविधा वाचो बुबोधयिषवः शनेः
ಆಗ ಸೂತಮಾಗಧರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ವಿವಿಧ ವಚನಗಳಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಹೇಳಿದರು।
Verse 5
पस्यायमस्तमभ्येति राजेन्द्रेन्दुः पराजितः / विवर्द्धमानया नूनं तव वक्त्रांबुजश्रिया
ನೋಡು, ರಾಜೇಂದ್ರಚಂದ್ರನು ಸೋತವನಂತೆ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮುಖಕಮಲದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಶ್ರಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ।
Verse 6
द्रष्टुं त्वदान नांभोजं समुत्सुक इवाधुना / तमांसि भिन्दन्नादित्यः संप्राप्तो ह्युदयं विभो
ಈಗ ನಿನ್ನ ಮುಖಕಮಲವನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಸುಕನಾದಂತೆ, ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಚೀರಿ ಸೂರ್ಯನು, ಓ ವಿಭೋ, ಉದಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ।
Verse 7
राजन्नखिलशीतांशुवंशमौलिशिखामणे / निद्रया लं महाबुद्धे प्रतिवुध्यस्व सांप्रतम्
ಓ ರಾಜನೇ, ಸಮಸ್ತ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಮೌಲಿ-ಶಿಖಾಮಣಿಯೇ, ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತನೇ! ನಿದ್ರೆ ಸಾಕು—ಈಗ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು।
Verse 8
इति तेषां वचः शृण्वन्नबुध्यत महीपतिः / क्षीराब्दौ शेषशयनाद्यथापङ्कजलोचनः
ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಜನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಶೇಷಶಯನದ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸುವ ಪದ್ಮಲೋಚನ (ವಿಷ್ಣು)ನಂತೆ।
Verse 9
विनिद्राक्षः समुत्थाय कर्म नैत्यकमादरात् / चकारावहितः सम्यग्जयादिकमशेषतः
ನಿದ್ರಾರಹಿತ ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ ಎದ್ದು ಅವನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಜಯಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದನು.
Verse 10
देवतामभिवन्द्येष्टां गां दिव्यस्रग्गन्धभूषणः / कृत्वा दूर्वाञ्जनादर्शमङ्गल्यालम्बनानि च
ಇಷ್ಟದೇವತೆಯನ್ನು ವಂದಿಸಿ, ದಿವ್ಯ ಹಾರ, ಸುಗಂಧ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ದೂರ್ವೆ, ಅಂಜನ, ಕನ್ನಡಿಯಂತಹ ಮಂಗಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.
Verse 11
दत्त्वा दानानि चार्थिभ्यो नत्वा गोब्रह्मणानपि / निष्क्रम्य च पुरात्तस्मादुपतस्थे च भास्करम्
ಬೇಡಿದವರಿಗೆ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಗೋವುಗಳಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನು ಆ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಹೊರಟು ಭಾಸ್ಕರನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದನು.
Verse 12
तावदभ्याययुः सर्वं मन्त्रिसामन्तनायकाः / रचिताञ्जलयो राजन्नेमुश्च नृपसत्तमम्
ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸಾಮಂತರು, ನಾಯಕರು ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದರು. ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಓ ರಾಜನೇ, ಅವರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನೃಪತಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು.
Verse 13
ततः स तैः परिवृतः समुपेत्य तपोनिधिम् / ननाम पादयोस्तस्य किरीटेनार्कवर्चसा
ನಂತರ ಅವನು ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವನಾಗಿ ತಪೋನಿಧಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿಯ ಕಿರೀಟದೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು.
Verse 14
आशीर्भिरभिनन्द्याथ राजानं मुनिपुङ्गवः / प्रश्रयावनतं साम्ना तमुवाचास्यतामिति
ಮುನಿಪುಂಗವನು ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ವಿನಯದಿಂದ ವಾಲಿದ ಅವನಿಗೆ ಮಧುರ ವಚನದಿಂದ— “ಆಸೀನನಾಗು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
Verse 15
तमासीनं नरपतिं महार्षिः प्रीतमानसः / उवाच रजनी व्युष्टा सुखेन तव किं नृप
ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದ ಆ ನರಪತಿಗೆ ಸಂತೋಷಚಿತ್ತನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಹೇಳಿದರು— “ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದಿದೆ; ಓ ನೃಪ, ನೀನು ಸುಖವಾಗಿದ್ದೀಯಾ?”
Verse 16
अस्माकमेव राजेन्द्र वने वन्येन जीवताम् / शक्यं मृगसधर्माणां येन केनापि वर्त्तितुम्
ಹೇ ರಾಜೇಂದ್ರ, ನಾವು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯಜನ್ಯ ಆಹಾರದಿಂದ ಬದುಕುವವರು; ಮೃಗಸ್ವಭಾವಿಗಳಾದ ನಮಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಾದರೂ ಜೀವನ ಸಾಗಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯ.
Verse 17
अरण्ये नागराणां तु स्थितिरत्यन्तदुःसहा / अनभ्यस्तं हि राजेन्द्र ननु सर्वं हि दुष्करम्
ಆದರೆ ಹೇ ರಾಜೇಂದ್ರ, ನಗರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸವು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಸಹ; ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದದ್ದು ಎಲ್ಲವೂ ಕಷ್ಟಕರವೇ.
Verse 18
वनवासपरिक्लेशं भवान्यत्सानुगो ऽसकृत् / आप्तस्तु भवतो नूनं सा गौरवसमुन्नतिः
ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಅನುಚರರೊಂದಿಗೆ ಪುನಃಪುನಃ ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೀರಿ; ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅದೇ ನಿಮ್ಮ ಗೌರವದ ಮಹೋನ್ನತಿ.
Verse 19
इत्युक्तस्तेन मुनिना स राजा प्रीतिपूर्वकम् / प्रहसन्निव तं भूयो वचनं प्रत्यभाषत
ಆ ಮುನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಆ ರಾಜನು ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ನಗುವಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದನು।
Verse 20
ब्रह्मन्किमनया ह्युक्त्या दृष्टस्ते यादृशो महान् / अस्माभिमहिमा येन विस्मितं सकलं जगत्
ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಏನು? ನಾವು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಂತಹ ಮಹಾನ್ ಎಂದು ಕಂಡಿದ್ದೇವೆ; ನಿನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡಿದೆ।
Verse 21
भवत्प्रभावसंजातविभवाहतचेतसः / इतो न गन्तुमिच्छन्ति सैनिका मे महामुने
ಹೇ ಮಹಾಮುನೇ! ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾದ ವೈಭವದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮರುಳಾದ ನನ್ನ ಸೈನಿಕರು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 22
त्वादृशानां जगन्तीह प्रभावैस्तपसां विभो / ध्रियन्ते सर्वदा नूनमचिन्त्यं ब्रह्मवर्चसम्
ಹೇ ವಿಭೋ! ನಿನ್ನಂತಹ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಈ ಜಗತ್ತು ಸದಾ ಧರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಚಿಂತ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ।
Verse 23
नैव चित्रं तव विभो शक्रोति तपसा भवान् / ध्रुवं कर्त्तुं हि लोकानामवस्थात्रितयं क्रमात्
ಹೇ ವಿಭೋ! ನೀನು ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ ಲೋಕಗಳ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬಲ್ಲೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲ।
Verse 24
सुदृष्टा ते तपःसिद्धिर्महती लोकपूजिता / गमिष्यामि पुरीं ब्रह्मन्ननुजानातु मां भवान्
ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸಿದ್ಧಿ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭ, ಮಹತ್ತಾದದು, ಲೋಕಪೂಜಿತವಾದದು. ಓ ಬ್ರಹ್ಮನ್, ನಾನು ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು; ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿರಿ.
Verse 25
वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेनस मुनिः कार्त्तवीर्येण सादरम् / संभावयित्वा नितरां तथेति प्रत्यभाषत
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದರು—ಕಾರ್ತ್ತವೀರ್ಯನು ಹೀಗೆ ಆದರದಿಂದ ಹೇಳಿದಾಗ, ಮುನಿಯು ಅವನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಿಸಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು.
Verse 26
मुनिना समनुज्ञातो विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् / सैन्यैः परिवृतः सर्वैः संप्रतस्थे पुरीं प्रति
ಮುನಿಯಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದವನು ಆ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟು, ಎಲ್ಲಾ ಸೇನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವನಾಗಿ ನಗರತ್ತ ಹೊರಟನು.
Verse 27
स गच्छंश्चिन्तयामास मनसा पथि पार्थिवः / अहो ऽस्य तपसः सिद्धिर्लोक विस्मयदायिनी
ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾ ಆ ರಾಜನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು—ಅಹೋ! ಈ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಿದ್ಧಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಉಂಟುಮಾಡುವಂತಹದು.
Verse 28
यया लब्धेदृशी धेनुः सर्वकामदुहां वरा / किं मे सकलराज्येन योगर्द्ध्या वाप्यनल्पया
ಇದರಿಂದ ಇಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧೇನು ದೊರಕಿದೆ, ಅದು ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ನೀಡುವದು—ಹಾಗಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಅಪಾರ ಯೋಗಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೂ ಏನು?
Verse 29
गोरत्नभूता यदियं धेनुर्मुनिवरे स्थिता / अनयोत्पादिता नूनं संपत्स्वर्गसदामपि
ಓ ಮುನಿವರೇ! ಈ ಧೇನು ಗೋರತ್ನಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದರೆ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇದರ ಮೂಲಕ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳಿಗೂ ಸಂಪತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 30
ऋद्धमैन्द्रमपि व्यक्तं पदं त्रैलोक्यपूजितम् / अस्या धेनोरहं मन्ये कलां नार्हति षोडशीम्
ತ್ರಿಲೋಕಪೂಜಿತ ಇಂದ್ರನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವೈಭವಪದವೂ, ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ, ಈ ಧೇನುವಿನ ಹದಿನಾರನೇ ಕಲೆಗೆ ಸಹ ಸಮನಾಗದು.
Verse 31
इत्येवं चिन्तयानं तं पश्चादभ्येत्य पार्थिवम् / चन्द्रगुप्तो ऽब्रवीन्मन्त्री कृताञ्जलि पुटस्तदा
ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದೆಂದೇ ಬಂದು, ಸಚಿವ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನು ಆಗ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಹೀಗೆಂದನು.
Verse 32
किमर्थं राजशार्दूल पुरीं प्रतिगमिष्यसि / रक्षितेन च राज्येन पुर्या वा किं फलं तव
ಓ ರಾಜಶಾರ್ದೂಲಾ! ನೀನು ಏಕೆ ನಗರಕ್ಕೆ ಮರಳಲು ಬಯಸುತ್ತೀ? ರಕ್ಷಿತ ರಾಜ್ಯದಿಂದಲೋ ನಗರದಿಂದಲೋ ನಿನಗೆ ಏನು ಫಲ?
Verse 33
गोरत्नभूता नृपतेर्यावर्धेनुर्न चालये / वर्त्तते नार्द्धमपि ते राज्यं शून्यं तव प्रभो
ಪ್ರಭುವೇ! ರಾಜನ ಈ ಗೋರತ್ನಸ್ವರೂಪ ಧೇನು ಚಲಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ, ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯ ಅರ್ಧವೂ ನಡೆಯದು; ಅದು ಶೂನ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ.
Verse 34
अन्यच्च दृष्टमाश्चर्यं मया राजञ्छृणुष्व तत् / भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाश्च तथा स्त्रियः
ಹೇ ರಾಜನೇ, ನಾನು ಕಂಡ ಮತ್ತೊಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಕೇಳು—ಅಲ್ಲಿ ಮನೋಹರ ಭವನಗಳು ಇದ್ದವು; ಹಾಗೆಯೇ ಮನೋಹರ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಇದ್ದರು।
Verse 35
प्रासादा विविधाकारा धनं चादृष्टसंक्षयम् / धेनो तस्यां क्षणेनैव विलीनं पश्यतो मम
ವಿವಿಧಾಕಾರದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳೂ, ಕ್ಷಯ ಕಾಣದ ಧನವೂ ಇತ್ತು; ಆದರೆ ಅದು ಎಲ್ಲವೂ ಆ ಗೋವಿನೊಳಗೆ ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಯಿತು।
Verse 36
तत्तपोवनमेवासीदिदानीं राजसत्तम / एवंप्रभावा सा यस्य तस्य किं दुर्लं भवेत्
ಹೇ ರಾಜಸತ್ತಮ, ಈಗಿರುವುದು ಅದೇ ತಪೋವನವೇ ಆಗಿತ್ತು; ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವವಿರುವವಳು ಯಾರಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾಳೋ, ಅವನಿಗೆ ಏನು ದುರ್ಲಭವಾಗಬಹುದು?
Verse 37
तस्माद्रत्नार्हसत्त्वेन स्वीकर्त्तव्या हि गौस्त्वया / यदि ते ऽनुमतं कृत्यमाख्येयमनुजीविभिः
ಆದ್ದರಿಂದ ರತ್ನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾದ ಮಹತ್ತ್ವವಿರುವ ಈ ಗೋವನ್ನು ನೀನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲೇಬೇಕು; ನಿನಗೆ ಅನುಮತಿ ಇದ್ದರೆ, ಸೇವಕರು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವರು।
Verse 38
राजोवाच / एवमेवाहमप्येनां न जानामीत्यसांप्रतम् / ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यमिति मे शङ्कते मनः
ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—ನಾನೂ ಕೂಡ ಇವಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ‘ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಾರದು’ ಎಂಬ ಸಂಶಯ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ।
Verse 39
एवं ब्रुवन्तं राजानमिदमाह पुरोहितः / गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो गर्हयन्निव भूपते
ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಪುರೋಹಿತ ಗರ್ಗನು—ಮತಿಮಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು—ಹೇ ಭೂಪತೇ, ಗದರಿಸುವಂತೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು।
Verse 40
ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन / ब्रह्मस्वसदृशं लोके दुर्जरं नेह विद्यते
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ವವನ್ನು ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ, ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಸಹ, ಎಂದಿಗೂ ಅಪಹರಿಸಬಾರದು; ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವದಂತೆ ದುರ್ಜೇಯವಾದುದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ।
Verse 41
विषं हन्त्युपयोक्तारं लक्ष्यभूतं तु हैहय / कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः
ವಿಷವು ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವವನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಹೇ ಹೈಹಯ, ಗುರಿಯಾದವನನ್ನು; ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವದ ಅರಣಿ-ಅಗ್ನಿ ಕುಲವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ದಹಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 42
अनिवार्यमिदं लोके ब्रह्मस्वन्दुर्जरं विषम् / पुत्रपौत्रान्तफलदं विपाककटु पार्थिव
ಹೇ ಪಾರ್ಥಿವ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವವೆಂಬ ಈ ದುರ್ಜರ ವಿಷ ಅನಿವಾರ್ಯ; ಇದರ ಫಲ ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರಾಂತವರೆಗೆ ತಲುಪಿ, ವಿಪಾಕವು ಅತ್ಯಂತ ಕಟುವಾಗಿರುತ್ತದೆ।
Verse 43
एश्वर्यमूढं हि मनः प्रभूममसदात्मनाम् / किन्नामासन्न कुरुते नेत्रास द्विप्रलोभितम्
ಅಸದಾತ್ಮರ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಮರುಳಾಗುತ್ತದೆ; ಆಗ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುದರ ಕುರಿತು ಏನು ಏನು ಮಾಡದು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧನದ ಲೋಭದಿಂದ ಮೋಹಿತವಾದರೆ!
Verse 44
वेदान्यस्त्वामृते को ऽन्यो विना दानान्नृपोत्तम / आदानं चिन्तयानो हि बाह्मणेष्वभिवाञ्छति
ಹೇ ನೃಪೋತ್ತಮ! ವೇದಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ದಾನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಂತ ಉದಾರನು ಇನ್ನಾರು? ದಾನವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಪಡೆಯುವದನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುವವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿಯೂ ಲೋಭಪಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 45
ईदृशस्त्वं महाबाहो कर्म सज्जननिन्दितम् / मा कृथास्तद्धि लोकेषु यशोहानिकरं तव
ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ನೀ ಇಂತಹವನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಸಜ್ಜನರು ನಿಂದಿಸುವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ; ಅದು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಹಾನಿಕರವಾಗಿದೆ.
Verse 46
वंशे महति जातस्त्वं वदान्यानां प्रहीभुजाम् / यशांशि कर्मणानेन संप्रतं माव्यनीवशः
ನೀನು ದಾನಶೀಲ ರಾಜರ ಮಹಾನ್ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದೆ; ಈ ಕರ್ಮದಿಂದ ಈಗಲೇ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಡ.
Verse 47
अहो ऽनुजीविनः किञ्चिद्भर्तारं व्यसनार्णवे / तत्प्रसादसमुन्नद्धा मज्जयं त्यनयोन्मुखाः
ಅಹೋ! ಅನುಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಭರ್ತಾರನು ವ್ಯಸನಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಮದಗೊಂಡು, ಅನ್ಯಾಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಅವನನ್ನೇ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 48
श्रिया विकुर्वन्पुरुषकृत्यचिन्त्ये विचेतनः / तन्मतानुप्रवृत्तिश्च राजा सद्यो विषीदति
ಶ್ರಿಯಿಂದ ವಿಕೃತನಾಗಿ, ಪುರುಷಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸದ ಅವಿವೇಕಿ ರಾಜನು, ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ.
Verse 49
अज्ञातमुनयो मन्त्री राजानमनयांबुधौ / आत्मना सह दुर्बुद्धिर्लोहनौरिव मज्जयेत्
ಅಜ್ಞಾನಿ ಮುನಿಯಂತಿರುವ ಮಂತ್ರಿ ರಾಜನನ್ನು ನೀತಿ-ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಳೆದೊಯ್ಯಿದರೆ, ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ದೋಣಿಯಂತೆ ತನ್ನೊಡನೆ ರಾಜನನ್ನೂ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 50
तस्मात्त्वं राजशार्दूल मूढस्य नयवर्त्मनि / मतमस्य सुदुर्बुद्धेर्नानुवर्त्तितुमर्हसि
ಆದುದರಿಂದ, ಹೇ ರಾಜಶಾರ್ದೂಲ! ಆ ಮೂಢನ ನಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಡ; ಆ ಅತಿದುರ್ಬುದ್ಧಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ।
Verse 51
एवं हि वदतस्तस्य स्वामिश्रेयस्करं वचः / आक्षिप्य मन्त्री राजानमिदं भूयो ह्यभाषत
ಅವನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿತಕರ ವಚನವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಂತ್ರಿ ರಾಜನನ್ನು ತಡೆದು ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು।
Verse 52
ब्राह्मणो ऽयं स्वजातीयहितमेव समीक्षते / महान्ति राजकार्याणि द्विजैर्वेत्तुं न शक्यते
ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತನ್ನ ಜಾತಿಯವರ ಹಿತವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಮಹತ್ತರ ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ದ್ವಿಜರು ತಿಳಿಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ।
Verse 53
राज्ञैव राजकार्याणि वेद्यानि स्वमनीषया / विना वै भोजनादाने कार्यं विप्रो न विन्दति
ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ರಾಜನೇ ತನ್ನ ಮನೀಷೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಭೋಜನ ಮತ್ತು ದಾನವಿಲ್ಲದೆ ವಿಪ್ರನಿಗೆ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗದು।
Verse 54
ब्राह्मणो नावमन्तव्यो वन्दनीयश्च नित्यशः / प्रतिसंग्राहयणीयश्च नाधिकं साधितं क्वचित्
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು; ಅವನು ಸದಾ ವಂದನೀಯನು. ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಧನೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ.
Verse 55
तस्मात्स्वीकृत्य तां धेनुं प्रयाहि स्वपुरं नृप / नोचेद्राज्यं परित्यज्य गच्छस्वतपसे वनम्
ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ನೃಪ, ಆ ಧೇನುವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಿನ್ನ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗು.
Verse 56
क्षमावत्त्वं ब्राह्मणानां दण्डः क्षत्रस्य पार्थिव / प्रसह्य हरणे वापि नाधर्मस्ते भविष्यति
ಹೇ ಪಾರ್ಥಿವ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಗುಣ ಕ್ಷಮೆ; ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಧರ್ಮ ದಂಡ. ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೂ ನಿನಗೆ ಅಧರ್ಮವಾಗದು.
Verse 57
प्रसह्य हरणे दोषं यदि संपश्यसे नृप / दत्त्वा मूल्यं गवाश्वाद्यमृषेर्थेनुः प्रगृह्यताम्
ಓ ನೃಪ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ದೋಷವಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡರೆ, ಹಸು-ಕುದುರೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿ ಋಷಿಯ ಧೇನುವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.
Verse 58
स्वीकर्तव्या हि सा धेनुस्त्वया त्वं रत्नभागयतः / तपोधनानां हि कुतो रत्नसंग्रहणादरः
ಆ ಧೇನುವನ್ನು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು; ನೀನು ರತ್ನಭಾಗ್ಯವಂತನು. ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ರತ್ನಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಏನು ಆಸಕ್ತಿ ಇರಲಿದೆ?
Verse 59
तपोधन बलः शान्तः प्रीतिमान्स नृप त्वयि / तस्मात्ते सर्वथा धेनुं याचितः संप्रदास्यति
ಹೇ ನೃಪಾ! ಅವನು ತಪೋಧನ, ಬಲವಂತ, ಶಾಂತ, ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯಾಚಿಸಿದರೆ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆ ಧೇನುವನ್ನು ನಿನಗೆ ನೀಡುವನು.
Verse 60
अथ वा गोहिरण्यद्यं यदन्यदभिवाञ्छितम् / संगृह्य वित्तं विपुलं धेनुं तां प्रतिदास्यति
ಅಥವಾ ಗೋವು, ಹಿರಣ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನಾಗಲಿ, ಬೇರೆ ಯಾವುದನ್ನಾಗಲಿ ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ, ಅಪಾರ ಧನವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಆ ಧೇನುವಿನ ಬದಲಾಗಿ ನಿನಗೆ ನೀಡುವನು.
Verse 61
अनुपेक्ष्यं महद्रत्नं राज्ञा वै भूतिमिच्छता / इति मे वर्त्तते बुद्धिः कथं वा मन्यते भवान्
ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಜನು ಈ ಮಹಾರತ್ನವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು—ಇದೇ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ. ಭವಾನ್ ಏನು ಮನಸಾಗಿಸುತ್ತೀರಿ?
Verse 62
राजोवाच / गत्वा त्वमेव तं विप्रं प्रसाद्य च विशेषतः / दत्त्वा चाभीप्सितं तस्मै तां गामानय मन्त्रिक
ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—ಮಂತ್ರಿಕನೇ! ನೀನೇ ಹೋಗಿ ಆ ವಿಪ್ರನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು; ಅವನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ನೀಡಿ ಆ ಗೋವನ್ನು ಕರೆತರು.
Verse 63
वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततोराज्ञा स मन्त्री विधिचोदितः / निवृत्य प्रययौ शीघ्रं जमदग्नेरथाश्रमम्
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ವಿಧಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆ ಮಂತ್ರಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಜಮದಗ್ನಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆ ಹೊರಟನು.
Verse 64
गते तु नृपतौ तस्मिन्नकृतव्रणसंयुतः / समिदानयनार्थाय रामो ऽपि प्रययौ वनम्
ಆ ನೃಪತಿ ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ, ವ್ರತನಿಷ್ಠನಾದ ರಾಮನೂ ಸಮಿಧೆ ತರಲು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು।
Verse 65
ततः स मन्त्री सबलः समासाद्य तदाश्रमम् / प्रणम्य मुनिशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्
ನಂತರ ಆ ಮಂತ್ರಿ ತನ್ನ ಬಲದೊಂದಿಗೆ ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು।
Verse 66
चन्द्रगुप्त उवाच ब्रह्मन्नृपतिनाज्ञप्तं राजा तु भुवि रत्नभाक् / रत्नभूता च धेनुः सा भुवि दोग्ध्रीष्वनुत्तमा
ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ನೃಪತಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಿದೆ; ರಾಜನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರತ್ನಭಾಗ್ಯವಂತನು, ಆ ಧೇನು ರತ್ನಸ್ವರೂಪಿಣಿ, ಹಾಲು ಕೊಡುವವರಲ್ಲಿ ಅನುತ್ತಮ.
Verse 67
तस्माद्रत्नंसुवर्णं वा मूल्यमुक्त्वा यथोचितम् / आदाय गोरत्नभूतां धेनुं मे दातुमर्हसि
ಆದ್ದರಿಂದ ಯಥೋಚಿತ ಬೆಲೆಯಾಗಿ ರತ್ನವೋ ಚಿನ್ನವೋ ಪಡೆದು, ಗೋ-ರತ್ನಸ್ವರೂಪಿಣಿಯಾದ ಆ ಧೇನುವನ್ನು ನನಗೆ ನೀಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರಿ।
Verse 68
जमदग्निरुवाच होमधेनुरियं मह्यं न दातव्या हि कस्यचित् / राजा वदान्यः स कथं ब्रह्मस्वमभिवाञ्छति
ಜಮದಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು— ಈ ಹೋಮಧೇನು ನನ್ನದು; ಇದನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ಕೊಡಬಾರದು. ದಾನಶೀಲನಾದ ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ?
Verse 69
मन्त्र्युवाच रत्नभाक्त्वंन नृपतिर्द्धेनुं ते प्रतिकाङ्क्षति / गवायुतेन तस्मात्त्वं तस्मै तां दातुमर्हसि
ಮಂತ್ರಿ ಹೇಳಿದರು—ನೀನು ರತ್ನಭಾಗ್ಯವಂತನು; ರಾಜನು ನಿನ್ನ ಧೇನುವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗವಾಯುತ (ಸಾವಿರ ಹಸುಗಳು) ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ಅವನಿಗೆ ಆ ಧೇನುವನ್ನು ನೀಡುವುದು ಯುಕ್ತ.
Verse 70
जमदग्निरुवाच क्रयविक्रययोर्नाहं कर्त्ता जातु कथञ्चन / हविर्धानीं च वै तस्मान्नोत्सहे दातुमञ्जसा
ಜಮದಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಕ್ರಯ-ವಿಕ್ರಯಗಳ ಕರ್ತನಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಹವಿರ್ಧಾನೀ (ಯಜ್ಞಧೇನು)ಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನೀಡಲು ನಾನು ಧೈರ್ಯಪಡಲಾರೆ.
Verse 71
मन्त्र्युवाच राज्यार्धेनाथ वा ब्रह्मन्सकलेनापि भूभृतः / देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति
ಮಂತ್ರಿ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ರಾಜ್ಯದ ಅರ್ಧದ ಬದಲಾಗಿ ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯದ ಬದಲಾಗಿ ಸಹ, ಈ ಒಂದೇ ಧೇನುವನ್ನು ಕೊಡು; ಅದೇ ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದು.
Verse 72
जमदग्निरुवाच जीवन्नाहं तु दास्यामि वासवस्यापि दुर्मते / गुरुणा याचितं किं ते वचसा नृपतेः पुनः
ಜಮದಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ದುರ್ಮತೇ! ನಾನು ಜೀವಂತಿರುವವರೆಗೆ ವಾಸವ ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಕೊಡಲಾರೆ. ಗುರುವು ಯಾಚಿಸಿದುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮತ್ತೆ ರಾಜನ ಮಾತಿನಿಂದ ನಿನಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?
Verse 73
मन्त्र्युवाच त्वमेव स्वेच्छया राज्ञे देहि धेनुं सुहृत्तया / यथा बलेन नीतायां तस्यां त्वं किं करिष्यसि
ಮಂತ್ರಿ ಹೇಳಿದರು—ನೀನೇ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ಸ್ನೇಹಭಾವದಿಂದ, ರಾಜನಿಗೆ ಧೇನುವನ್ನು ಕೊಡು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಬಲದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾದರೆ ನೀನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ?
Verse 74
जमदग्निरुवाच दाता द्विजानां नृपतिः स यद्यप्याहरिष्यति / विप्रो ऽहं किं करिष्यामि स्वेच्छावितरणं विना
ಜಮದಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು— ದ್ವಿಜರಿಗೆ ದಾತ ರಾಜನೇ; ಅವನು ಇಚ್ಛಿಸಿದರೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು; ಸ್ವಇಚ್ಛಾದಾನವಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ?
Verse 75
वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः संक्रुद्धः स मन्त्री पापचेतनः / प्रसह्य नेतुमारेभे मुनेस्तस्य पयस्विनीम्
ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು— ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಪಾಪಚೇತನನಾದ ಆ ಮಂತ್ರಿ ಕೋಪಗೊಂಡು, ಆ ಮುನಿಯ ಹಾಲು ಕೊಡುವ ಹಸುವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
It formalizes the king’s transition from sleep to rule through a scripted sequence: panegyric awakening, nitya-karma, auspicious preparations, dāna, reverence to go-brahmana, and solar worship—presenting governance as disciplined alignment with cosmic time.
Sūtas/Māgadhas/Vandins function as ceremonial bards who awaken and legitimate the king through musically structured praise; ministers and commanders represent administrative order; the sage (taponidhi/munipuṅgava) anchors royal power in ascetic authority and blessing.
Not explicitly in the provided sample; instead it uses cosmological imagery (moonset/sunrise, darkness pierced by the sun) as a legitimizing metaphor and embeds dharmic practice that supports lineage continuity rather than cataloging lineages or measurements.