
Kṛṣṇagaṅgā-tīrtha-māhātmyaṃ tathā Vasu-brāhmaṇa-kanyā-vṛttāntaḥ
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography) with Social-Ethical Narrative
វរាហៈបន្តបង្រៀនព្រឹថិវី ដោយពណ៌នាពីមហិមាទីរថសម្បទានៃក្រឹṣṇagaṅgā និងយមុនា (កាលិន្ទី) ដោយលើកឡើងថា ការងូតទឹកដោយវិន័យ ការចងចាំព្រះ និងការប្រតិបត្តិពិធីតាមច្បាប់ គឺជាវិធីសម្អាតបាបមលិន។ រឿងរ៉ាវដាក់វ្យាសនៅក្នុងទេសភាពជុំវិញមធុរា; អាស្រមរបស់លោកក្លាយជាកន្លែងជួបជុំតាមរដូវរបស់អ្នកតបស្យាដែលមានចំណេះ ដើម្បីដោះស្រាយសង្ស័យក្នុងប្រពៃណី śrauta, smārta និង purāṇika។ បន្ទាប់មកមានរឿងករណី៖ ព្រាហ្មណ៍ប៉ាញ្ចាលឈ្មោះវសុ អន្តោប្រវេសន៍ទៅភាគខាងត្បូងពេលអត់ឃ្លាន បង្កើតគ្រួសារ ហើយក្រោយមកកូនស្រីរបស់គាត់ធ្វើដំណើរជាមួយក្រុមធម្មយាត្រាទៅមធុរា បន្ទាប់ពីបានឮអំពីបុណ្យក្រោយស្លាប់ដែលទាក់ទងនឹងការលាយអស្ថិ នៅទីតាំងដែលប្រៀបដូច ‘អರ್ಧចន្ទ្រ’। សម្រស់របស់នាងក្លាយជាចំណុចសំខាន់ ពេលនាងត្រូវទាញចូលទៅក្នុងបរិយាកាសនារីកម្សាន្តដែលភ្ជាប់នឹងពិធីបន្តរបស់ស្តេចនៅស្ថានសិវៈ បង្កើតសំណួរនីតិធម៌អំពីភាពងាយរងគ្រោះ ឥទ្ធិពលសង្គម និងការគ្រប់គ្រងទីកន្លែងបរិសុទ្ធ។
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु चान्यद्वरारोहे कृष्णगङ्गासमुद्भवम् ॥ यमुनास्रोतसि स्नात्वा कृष्णद्वैपायनो मुनिः ॥
ព្រះស្រីវរាហៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សូមស្តាប់បន្តទៀត ឱ នាងដ៏រុងរឿង ពីរឿងកំណើតនៃក្រឹෂ್ಣគង្គា។ បន្ទាប់ពីងូតទឹកក្នុងស្ទឹងយមុនា មុនីក្រឹෂ್ಣទ្វៃបាយន (វ្យាស) …»
Verse 2
ध्यात्वा मनसि गङ्गां तां कालिन्दीं पापहारिणीम् ॥ नित्यं च कर्म कुरुते तत्र तीर्थजलाप्लुतिम् ॥
ដោយសមាធិនៅក្នុងចិត្តលើគង្គានោះ—គឺកាលិន្ទី អ្នកលុបបាប—គាត់ធ្វើកិច្ចពិធីជានិច្ចនៅទីនោះ រួមទាំងការចុះងូតជ្រមុជក្នុងទឹកទីរថៈ។
Verse 3
सोमवैकुण्ठयोर्मध्ये कृष्णाङ्गेति कथ्यते ॥ यत्रातप्यत स व्यासो मथुरायां स्थितोऽमलः ॥
នៅចន្លោះសោម និងវៃគុណ្ឋ មានទីកន្លែងមួយគេហៅថា «ក្រឹṣṇāṅga»។ នៅទីនោះ វ្យាសៈដ៏បរិសុទ្ធ ដែលស្នាក់នៅមធុរា បានបំពេញតបៈ។
Verse 4
तत्राश्रमपदं दिव्यं मुनिप्रवरसेवितम् ॥ आगच्छन्ति सदा तत्र चातुर्मास्यमुपासितुम् ॥
នៅទីនោះមានទីតាំងអាស្រមដ៏វិសេសវិសាល ដែលបានបម្រើដោយមុនីជាន់ខ្ពស់។ ពួកគេមកទីនោះជានិច្ច ដើម្បីអនុវត្តពិធីវត្ត «ចាតុរមាស្យ»។
Verse 5
मुनयो वेदतत्त्वज्ञा ज्ञानिनः संहितव्रताः ॥ श्रौतस्मार्त्तपुराणेषु सन्देहो यस्य कस्यचित् ॥
មុនីទាំងឡាយ—អ្នកដឹងសារសំខាន់នៃវេទៈ មានប្រាជ្ញាដ៏ច្បាស់ និងមាំមួនក្នុងវត្តវិន័យ—(បានណែនាំ) អ្នកណាដែលមានសង្ស័យអំពីប្រពៃណី «ស្រោត», «ស្មារត», និង «បុរាណ»។
Verse 6
व्यासोऽपनodayāmāsa नानावाक्यैः सताङ्गतिः ॥
វ្យាសៈ អ្នកស្និទ្ធស្នាលនឹងសតបុរស បានបំបាត់សង្ស័យដោយពាក្យពេចន៍ជាច្រើន។
Verse 7
कालञ्जरे महादेवं तत्र तीर्थपतिं शिवम् ॥ यस्य सन्दर्शनादेव कृष्णगङ्गाफलं भवेत् ॥
នៅកាលញ្ជរ មានមហាទេវៈ—ព្រះសិវៈជាព្រះអម្ចាស់នៃទីរថៈ; ដោយតែបានទស្សនា (darśana) ប៉ុណ្ណោះ ក៏ទទួលបានផលបុណ្យដូចក្រឹṣṇagaṅgā។
Verse 8
तत्र स्थितो द्वादशाब्दव्रती सङ्गविवर्जितः॥ पक्षाहारी च फलभुग्दर्शे वै पौर्णमासिके॥
នៅទីនោះ គាត់បានស្ថិតនៅ ហើយកាន់ព្រហ្មចារីវ្រតរយៈពេលដប់ពីរឆ្នាំ ដោយបោះបង់សង្គមលោកិយ។ គាត់បរិភោគតែម្តងក្នុងមួយពាក់កណ្តាលខែ រស់ដោយផ្លែឈើ និងអនុវត្តពិធីអមាវាស្យា និងពោរណិមា។
Verse 9
गत्वा हिमालयं चासौ बदरीमभितो गतः॥ व्यासश्चर्यापरस्तत्र ध्यानयोगपरायणः॥
ក្រោយទៅដល់ភ្នំហិមាល័យ គាត់ក៏បន្តទៅកាន់តំបន់ជុំវិញ បដារី (Badarī)។ នៅទីនោះ ព្រះឥសី វ្យាសៈ ដែលមានសេចក្តីស្មោះត្រង់ក្នុងវិន័យនៃការប្រព្រឹត្ត បានផ្តោតចិត្តលើ ធ្យានយោគ (យោគនៃសមាធិ)។
Verse 10
प्रत्यक्षं कृष्णतीर्थे तु पाञ्चाल्यकुलतन्तुना। पाञ्चाल्योऽथ द्विजः कश्चिन्नाम्ना वसुरिति श्रुतः॥
នៅក្រឹṣṇa-ទីរថ (Kṛṣṇa-tīrtha) ដោយមានការភ្ជាប់ដោយផ្ទាល់ជាមួយខ្សែសាយវង្សប៉ាញ្ចាល (Pāñcāla) មានព្រះព្រាហ្មណ៍ (dvija) ម្នាក់នៃប៉ាញ្ចាល ដែលគេបានឮថាមាននាមថា វសុ (Vasu)។
Verse 11
दुर्भिक्षपीडितोऽत्यन्तं सभार्यो दक्षिणां गतः॥ शिवनद्याः दक्षिणे तु कूले स वरपत्तने॥
ដោយរងទុក្ខយ៉ាងខ្លាំងពីទុរភិក្ស (អត់ឃ្លាន) គាត់បានធ្វើដំណើរទៅទិសខាងត្បូងជាមួយភរិយា។ នៅលើច្រាំងខាងត្បូងនៃទន្លេ Śivā គាត់បានស្នាក់នៅទីក្រុង វរ៉បត្តន (Varapattana)។
Verse 12
निवासमकरोत्तत्र ब्राह्मणीं वृत्तिमाश्रितः॥ तत्रस्थस्य तदा पञ्च पुत्राः कन्याभवम्स्तदा॥
នៅទីនោះ គាត់បានបង្កើតលំនៅឋាន និងប្រកបជីវិតដោយមុខរបរដែលសមរម្យសម្រាប់ព្រះព្រាហ្មណ៍។ ខណៈដែលគាត់រស់នៅទីនោះ កូនចំនួនប្រាំបានកើតឡើង—នៅពេលនោះសុទ្ធតែជាកូនស្រី។
Verse 13
ब्राह्मणाय च दत्ता सा धनधान्यसमन्विता॥ स द्विजः कालसम्पन्नः सभार्यस्तत्र संस्थितः॥
នាងត្រូវបានប្រគល់ឲ្យរៀបការជាមួយព្រះព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ ដោយមានទ្រព្យសម្បត្តិ និងធញ្ញាហារបរិបូរណ៍។ ព្រះទ្វិជនោះ កាលបានដល់វ័យសមគួរ ក៏ស្នាក់នៅទីនោះជាមួយភរិយា។
Verse 14
कन्याऽस्थीनि तु सङ्गृह्य मथुरामाजगाम ह॥ श्रुत्वा पुराणे पतितमर्धचन्द्रेऽस्थिपातनम्॥
ដោយប្រមូលអស្ថិរបស់ក្មេងស្រី នោះគាត់បានមកដល់មធុរា។ គាត់បានឮក្នុងបុរាណៈអំពីការដាក់អស្ថិនៅអរធចន្ទ្រា ដែលជាទីរថសក្ការៈ។
Verse 15
नित्यं स्वर्गे वसति स यस्यास्थि ह्यर्धचन्द्रके॥ तीर्थयात्राप्रसङ्गेन लोकैः प्रचलिता बहिः॥
អ្នកណាដែលអស្ថិរបស់គេត្រូវបានដាក់នៅអរធចន្ទ្រា គេនិយាយថា គេរស់នៅសួគ៌ជានិច្ច។ ដោយឱកាសនៃការធ្វើទេសចរណ៍បូជាទីរថ និទាននេះបានរីករាលដាលទូលំទូលាយក្នុងមនុស្សលោក។
Verse 16
तेन सार्थेन सा कन्या मथुरायां जगाम च॥ कनिष्ठा भगिनी तेषां बालरण्डा बभूव ह॥
ជាមួយក្រុមសារថនោះ ក្មេងស្រីក៏បានទៅដល់មធុរាផងដែរ។ ប្អូនស្រីពៅរបស់ពួកគេបានក្លាយជាមេម៉ាយតាំងពីវ័យក្មេង។
Verse 17
सुरूपा सुकुमाराङ्गी नीलकुञ्चितमूर्द्धजा॥ कदलीकाण्डसङ्काशे तस्या ऊरू सुमांसले॥
នាងមានរូបសោភា រាងកាយទន់ភ្លន់ និងមានសក់ខ្មៅរួញ។ ភ្លៅរបស់នាងពេញសាច់ និងសមរម្យ ល្មមដូចដើមកន្ទួតចេក។
Verse 18
सुश्लिष्टाङ्गुलिपादा तु नखास्ताम्रोज्ज्वलाः शुभाः ॥ गम्भीरा दक्षिणावर्त्ता नाभिस्त्रिवलिशोभिता ॥
ម្រាមដៃ និងជើងរបស់នាងស្របស្និតល្អ; ក្រចកទាំងឡាយជាមង្គល ភ្លឺរលោងដោយពន្លឺពណ៌ទង់ដែង។ ផ្ចិតរបស់នាងជ្រៅ វិលទៅខាងស្ដាំ ហើយតុបតែងដោយស្នាមបត់បីយ៉ាងស្រស់ស្អាត។
Verse 19
सुनखी स्वक्षिणी सुभ्रूः सुप्रमाणा सुभाषिणी ॥ तेन तेनैव सम्पूर्णरूपेण च तिलोत्तमा ॥
ក្រចកនាងល្អប្រណិត ភ្នែកស្រស់ស្អាត និងចិញ្ចើមគួរឱ្យចាប់ចិត្ត; សមាមាត្ររូបកាយល្អឥតខ្ចោះ ហើយពាក្យសម្តីផ្អែមល្ហែម។ គ្រប់យ៉ាងនាងហាក់ដូចជា ទិលោត្តមា ផ្ទាល់ ដោយរូបសម្បត្តិពេញលេញ។
Verse 20
यं यं पश्यति चार्वङ्गी यस्तां चैव प्रपश्यति ॥ स स चित्र इव न्यस्तो विचेता जायते नरः ॥
អ្នកណាដែលស្ត្រីសម្រស់អង្គល្អនោះមើលទៅ—ហើយអ្នកណាដែលមើលនាងតប—បុរសនោះដូចជាត្រូវដាក់ឲ្យឈរនิ่งដូចរូបគំនូរ បាត់បង់ស្មារតី។
Verse 21
एवंविधा तत्र तत्र तीर्थस्नानपरायणा ॥ दृष्टा वेश्यसमूहेन प्रागल्भ्येन तदा क्वचित् ॥
នាងមានសភាពដូច្នេះ ហើយឧស្សាហ៍—ទៅទីនេះទីនោះ—ដើម្បីងូតទឹកនៅទីរីថ៌ (កន្លែងទឹកសក្ការៈ)។ ម្តងមួយ នាងត្រូវបានក្រុមនារីក妓 (វេស្យា) ដែលក្លាហានក្រអឺតក្រទម មើលឃើញ។
Verse 22
कान्यकुब्जाधिपो राजा क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः ॥ तस्य सत्रं सर्वकाले देवगर्त्तेश्वरे शिवे ॥
ព្រះរាជា ជាអធិបតីកាន្យកុប្ជៈ តាំងខ្លួនមាំមួនក្នុងធម៌ក្សត្រិយៈ។ សម្រាប់ព្រះអង្គ មានសត្រ (យញ្ញ-ទានបន្តបន្ទាប់) ប្រព្រឹត្តជានិច្ច នៅដេវគរត្តេឝ្វរ ដែលជាព្រះសិវៈ។
Verse 23
प्रवर्त्तते सुवित्ताढ्य प्रेक्षणीयं मनोरमम् ॥ वादित्राणि च गीतानि शक्रस्य भवने यथा ॥
ដំណើរនោះបានប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងរុងរឿង—សម្បូរទៅដោយធនធាន ស្រស់ស្អាត និងគួរឲ្យទស្សនា។ មានទាំងឧបករណ៍តន្ត្រី និងបទចម្រៀង ដូចជានៅក្នុងព្រះរាជវាំងរបស់សក្រក (ឥន្ទ្រ)។
Verse 24
तस्य देवस्य या वेश्यास्ताभिः सा प्रतिलोभिता ॥
នាងត្រូវបាននារីវេស្យានៅក្នុងស្ថាប័នរបស់ទេវតានោះ លួងលោម និងបញ្ឆោតឲ្យលង់លោម។
Verse 25
गीतनृत्यादिषु रता तासां धर्ममुपागता ॥ अल्पैस्तु दिवसैः साध्वी असाध्वीभिः परिवृता ॥
ដោយរីករាយក្នុងបទចម្រៀង ការរាំ និងអ្វីៗដូច្នោះ នាងបានទទួលយករបៀបរស់នៅរបស់ពួកនាង។ ក្នុងពេលតែប៉ុន្មានថ្ងៃ ស្ត្រីសុចរិតនោះក៏ត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយស្ត្រីមានអាកប្បកិរិយាមិនសុចរិត។
Verse 26
एवं वसति सा बाला देवस्यास्य परिग्रहा ॥ यथासुखं समेताभिर्विहरन्ती दिने दिने ॥
ដូច្នេះ ក្មេងស្រីនោះបានរស់នៅទីនោះ ដោយជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងស្ថាប័នរបស់ទេវតានេះ។ រៀងរាល់ថ្ងៃ នាងបានសប្បាយរីករាយជាមួយមិត្តរួមទាំងនោះ តាមចិត្តប្រាថ្នា។
Verse 27
त्रिकालदर्शी शुद्धात्मा सिद्धत्वं प्राप्नुयात्प्रभुः॥ तस्याश्रमपदस्थस्य यद्दृष्टं ज्ञानचक्षुषा ॥
ព្រះគ្រូដ៏មានព្រលឹងបរិសុទ្ធ អ្នកឃើញកាលទាំងបី អាចឈានដល់ស្ថានភាពសិទ្ធិ (siddhi)។ អ្វីដែលលោកបានឃើញ ខណៈស្នាក់នៅទីអាស្រម ដោយភ្នែកនៃចំណេះដឹង (jñāna-cakṣus) នោះ នឹងត្រូវរៀបរាប់បន្តទៅ។
Verse 28
क्षामोदरी समकुक्षिः पीनोन्नतपयोधरा ॥ कम्बुग्रीवा संवृतास्या सुदती स्वधराहनुः
នាងមានចង្កេះស្ដើង ពោះស្មើសមរម្យ ហើយសុដន់ពេញនិងលើកខ្ពស់។ ករបស់នាងដូចស័ង្ខ មាត់បានរាងល្អ ធ្មេញស្រស់ស្អាត និងថ្គាមរឹងមាំ។
The chapter frames tīrtha practice as requiring disciplined conduct—ritual bathing, mental recollection, and regulated vows—while also implying a social ethic: sacred institutions and pilgrimage settings can become sites of moral risk, especially for the vulnerable, when pleasure economies (e.g., courtesan networks) intersect with ritual patronage. The text thus juxtaposes ascetic regulation with a cautionary social narrative.
Cāturmāsya (the four-month observance) is explicitly mentioned as a recurring period when ascetics gather. The narrative also notes lunar timing: darśa and paurṇamāsī (new-moon and full-moon observances) in connection with regulated intake (phalāhāra) and periodic practice.
Although not couched in explicit ecological theory, the text treats rivers (Yamunā/Kālindī, Kṛṣṇagaṅgā) and tīrthas as shared terrestrial resources whose benefits depend on disciplined, repeatable practices (snāna, smaraṇa, vrata). This implicitly promotes a stewardship model: sacred waters function as regulated commons, sustained through norms of restraint and seasonal observance rather than indiscriminate use.
Kṛṣṇadvaipāyana Vyāsa is central as an authoritative sage associated with Mathurā, Himālaya, and Badarī. A Brahmin identified as Pāñcālya (from Pāñcāla lineage/region) named Vasu appears in the social narrative. A ruler titled the king of Kānyakubja is also referenced, linked to an ongoing satra at Devagartteśvara (Śiva).