Sarga 63
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
बालकाण्ड
សರ್ಗនេះបង្ហាញលំដាប់នៃការសាកល្បងតបៈ និងការឆ្លើយតបរបស់ទេវតា។ បន្ទាប់ពីវិશ્વាមិត្រ បំពេញតបៈយ៉ាងតឹងរឹងអស់មួយពាន់ឆ្នាំ ហើយធ្វើពិធីស្នាន (ងូតទឹកពិធី) បញ្ចប់ ទេវតាចូលមកជិត ដោយមានបំណង “ប្រទានផលនៃតបៈ”; កថានេះបង្ហាញថា វាជាការសាកល្បងភាពចាស់ទុំខាងវិញ្ញាណ។ បន្ទាប់មក មានការល្បួងតាមរយៈអប្សរា មេនកា នៅពុស្ករ។ វិશ્વាមិត្រ ត្រូវកាមៈគ្រប់គ្រង ហើយអញ្ជើញនាងឲ្យស្នាក់នៅអាស្រាម; ដប់ឆ្នាំកន្លងទៅ “ដូចជាលាក់ខ្លួនក្រោមលេសថ្ងៃនិងយប់”។ ពេលស្មារតីភ្ញាក់ឡើង លោកសោកស្តាយ និងដឹងថា នេះជាវិឃ្ន (ឧបសគ្គ) ចំពោះតបៈ; លោកនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែមបញ្ជូនមេនកាចាកចេញ ហើយតាំងចិត្តឡើងវិញក្នុង naiṣṭhikī-buddhi គឺព្រហ្មចរិយៈជីវិតមួយ។ នៅលើច្រាំងទន្លេ កៅសិកី និងបន្ទាប់ទៅភ្នំខាងជើង លោកធ្វើតបៈកាន់តែខ្លាំង រហូតទេវតាភ័យខ្លាច។ ក្រោយពិភាក្សា ព្រះព្រហ្មប្រទានឋានៈ “មហាឫសិ” ប៉ុន្តែវិશ્વាមិត្រ នៅស្ងប់ស្ងាត់ ហើយថា ឋានៈនេះគួរតែមានន័យថា បានឈ្នះឥន្ទ្រីយៈ; ព្រះព្រហ្មបញ្ជាក់ថា ការគ្រប់គ្រងខ្លួនមិនទាន់ពេញលេញ ហើយចាកចេញ។ ចុងសರ್ಗ វិશ્વាមិត្រ បង្កើនតបៈ—លើកដៃឲ្យខ្ពស់ រស់ដោយខ្យល់ ធ្វើ pañcatapā និងទ្រាំទ្ររដូវ—ធ្វើឲ្យទេវលោកព្រួយបារម្ភឡើងវិញ ហើយឥន្ទ្រា គ្រោងផ្ញើ រម្ភា បន្តប្រធានបទថា តបៈត្រូវសម្របជាមួយ indriya-jaya (ការឈ្នះអារម្មណ៍/អង្គសញ្ញា)។
Shlokas
Verse 1
पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम्।अभ्यागच्छन् सुरास्सर्वे तप: फलचिकीर्षव:।।।।
ពេលគ្រប់ពាន់ឆ្នាំ ហើយមហាមុនីបានងូតទឹកបញ្ចប់វ្រតរបស់ខ្លួន ព្រះទេវទាំងអស់បានមកជួប ដោយប្រាថ្នានឹងប្រទានផលនៃតបៈ។
Verse 2
अब्रवीत्सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वच:।ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।।।।
ព្រះព្រហ្មាដែលមានពន្លឺរុងរឿងយ៉ាងខ្លាំង បានមានព្រះវាចាដ៏ពិរោះថា៖ «អ្នកបានក្លាយជាឫសីហើយ ដោយសារកម្មល្អជាមង្គលដែលអ្នកសម្រេចដោយខ្លួនឯង; សូមសេចក្តីសុខសាន្តមានដល់អ្នក»។
Verse 3
तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् ।विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तप:।।।।
ក្រោយមានព្រះបន្ទូលដូច្នេះ ព្រះអធិទេវ (ម្ចាស់នៃទេវតា) ក៏យាងត្រឡប់ទៅកាន់ត្រីទិវម្តងទៀត។ តែវិស្វាមិត្រ អ្នកមានតេជៈដ៏ធំ ក៏ចាប់ផ្តើមបំពេញតបៈដ៏មហិមា និងតឹងរឹងឡើងវិញ។
Verse 4
तत: कालेन महता मेनका परमाऽप्सरा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे।।।।
បន្ទាប់មក កាលពេលយូរបានកន្លងផុតទៅ មេនកា—អប្សរាដ៏ប្រសើរបំផុត—បានចាប់ផ្តើមចុះងូតទឹកនៅពុស្ករា (Puṣkara) ឱ មនុស្សដ៏ប្រសើរ។
Verse 5
तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मज:।रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा।।।।
នៅទីនោះ កូនប្រុសនៃកុសិកៈដ៏មានតេជៈ បានឃើញមេនកា ដែលមានសម្រស់មិនមានអ្វីប្រៀបបាន ដូចពន្លឺរន្ទះភ្ល闪នៅកណ្ដាលពពក។
Verse 6
दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत्।अप्सरस्स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे।।।।अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन सुमोहितम्।
ពេលឃើញនាង មុនីដែលត្រូវកាមទេវគ្រប់គ្រង បាននិយាយថា៖ «ឱ អប្សរា សូមស្វាគមន៍។ សូមស្នាក់នៅទីនេះ ក្នុងអាស្រមរបស់ខ្ញុំ។ សូមអនុគ្រោះដល់ខ្ញុំ—សូមសេចក្តីមង្គលមានដល់អ្នក—ខ្ញុំត្រូវកាមរាគៈធ្វើឲ្យវង្វេងយ៉ាងខ្លាំង»។
Verse 7
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।।।
ពេលបានឮដូច្នោះ នារីដ៏ថ្លៃថ្នូរនោះក៏ស្នាក់នៅទីនោះ។ ខណៈនាងរស់នៅក្នុងអាស្រមរបស់វិશ્વាមិត្ត្រ ឱ រាឃវៈ ឱ រាមៈ ប្រាំឆ្នាំ និងប្រាំឆ្នាំ—សរុបដប់ឆ្នាំ—បានកន្លងផុតដោយសុខសាន្ត។
Verse 8
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।1.63.7।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।1.63.8।।
ពេលបានឮដូច្នោះ នារីដ៏ថ្លៃថ្នូរនោះក៏ស្នាក់នៅទីនោះ។ ខណៈនាងរស់នៅក្នុងអាស្រមរបស់វិશ્વាមិត្ត្រ ឱ រាឃវៈ ឱ រាមៈ ប្រាំឆ្នាំ និងប្រាំឆ្នាំ—សរុបដប់ឆ្នាំ—បានកន្លងផុតដោយសុខសាន្ត។
Verse 9
अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनि:।सव्रीड इव सम्वृत्तश्चिन्ताशोकपरायण:।।।।
ពេលកាលនោះកន្លងផុតទៅ មហាមុនីវិશ્વាមិត្ត្រ ហាក់ដូចមានសេចក្តីអៀនខ្មាស ហើយក្លាយជាអ្នកមមាញឹកក្នុងការពិចារណាដោយកង្វល់ និងទុក្ខសោក។
Verse 10
बुद्धिर्मुनेस्समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन।सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोपहरणं महत्।।।।
ឱ រគុនន្ទនៈ! ក្នុងចិត្តមុនីបានកើតបញ្ញាដោយកំហឹងថា «ទាំងអស់នេះជាកិច្ចការរបស់ព្រះទេវ ដើម្បីលួចយកតបៈដ៏មហិមារបស់ខ្ញុំ»។
Verse 11
अहोरात्रापदेशेन गतास्संवत्सरा दश।काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं समुपस्थित:।।।।
ដោយយក “ថ្ងៃ និង យប់” ជាលេស ដប់ឆ្នាំបានកន្លងផុតទៅសម្រាប់ខ្ញុំ ដែលត្រូវកាម និង មោហៈគ្របដណ្តប់; ឥឡូវនេះឧបសគ្គនេះបានមករារាំងតបៈរបស់ខ្ញុំ។
Verse 12
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।।।
ឱ ព្រះរាម! មុនីដ៏ប្រសើរបំផុតបានដកដង្ហើមធំ ដោយទុក្ខព្រោះសេចក្តីស្តាយក្រោយ ហើយបានឃើញអប្សរាដែលភ័យខ្លាច កំពុងញ័រ ឈរដោយប្រណមដៃ។ កូនកុសិកៈ គឺវិશ્વាមិត្រ បាននិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម បញ្ចូនមេនកា ហើយបន្តដំណើរទៅកាន់ភ្នំខាងជើង។
Verse 13
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।1.63.12।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।1.63.13।।
ឱ រាម! មុនីវរអ្នកប្រាជ្ញដ៏ប្រសើរ ដកដង្ហើមធំដោយទុក្ខព្រោះសេចក្តីសោកស្តាយ ហើយឃើញអប្សរាដែលភ័យខ្លាច កំពុងញ័រ ឈរប្រណមដៃ។ កុសិកបុត្រ វិស្វាមិត្រ បាននិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម បញ្ជូនមេនកាឲ្យត្រឡប់ទៅ ហើយបន្តដំណើរទៅកាន់ភ្នំខាងជើង។
Verse 14
स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशा:।कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।।।
ព្រះឥសីដ៏មានកិត្តិយសធំ បានតាំងចិត្តជាអ្នករក្សាព្រហ្មចារីយ៍ជានិច្ច ដើម្បីឈ្នះលើអារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ពេលទៅដល់ច្រាំងទន្លេ កៅសិកី គាត់បានប្រតិបត្តិតបៈយ៉ាងសាហាវខ្លាំង។
Verse 15
तस्य वर्षसहस्रं तु घोरं तप उपासत:।उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम्।।।।
ឱ រាម! ខណៈដែលគាត់បន្តបម្រើតបៈដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចអស់មួយពាន់ឆ្នាំលើភ្នំខាងជើង នោះទេវតាទាំងឡាយក៏កើតមានសេចក្តីភ័យខ្លាច។
Verse 16
आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणा स्सुरा:।महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मज:।।।।
ទេវតាទាំងអស់ជាមួយក្រុមឥសី បានមកប្រជុំ និងពិភាក្សាគ្នា ហើយសម្រេចថា៖ «កុសិកបុត្រនេះ គួរតែទទួលបានព្រះនាម ‘មហាឥសី’ ដោយសមគួរ»។
Verse 17
देवतानां वच श्शृत्वा सर्वलोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।।।
ពេលបានឮពាក្យរបស់ទេវតាទាំងឡាយ ពិតាមហា នៃលោកទាំងអស់ គឺព្រះព្រហ្មា បានមានព្រះបន្ទូលផ្អែមល្ហែមទៅកាន់វិស្វាមិត្រ អ្នកមានទ្រព្យជាតបៈ។
Verse 18
महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषित:।महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ।।।।
ឱ មហាឫសី កូនអើយ សូមស្វាគមន៍! ដោយសារតបៈដ៏តឹងរឹងរបស់អ្នក យើងពេញព្រះហឫទ័យ; ឱ កៅសិកៈ យើងប្រទានឲ្យអ្នកនូវសិរីល្អ និងភាពជាប្រមុខក្នុងចំណោមឫសីទាំងឡាយ។
Verse 19
ब्रह्मणस्स वचश्श्रुत्वा सर्वलोकेश्वरस्य ह।न विषण्णो न सन्तुष्टो विश्वामित्रस्तपोधन:।।।।
ពេលបានស្តាប់ព្រះវាចារបស់ព្រះព្រហ្មា ព្រះអម្ចាស់នៃលោកទាំងអស់ វិស្វាមិត្រ—អ្នកមានតបៈជាទ្រព្យ—មិនសោកសៅ ហើយក៏មិនពេញចិត្តដែរ។
Verse 20
प्राञ्जलि: प्रणतो भूत्वा सर्वलोकपितामहम्।प्रत्युवाच ततो वाचं विश्वामित्रो महामुनि:।।।।
បន្ទាប់មក វិស្វាមិត្រ មហាមុនី បានប្រណម្យដៃ ក្រាបបង្គំព្រះបិតាមហៈ ព្រះអយ្យកោនៃលោកទាំងអស់ ហើយបានឆ្លើយតបដោយពាក្យសមរម្យ។
Verse 21
महर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।यदि मे भगवानाह ततोऽहं विजितेन्द्रिय:।।।।
«បើព្រះភគវានបានប្រកាសឲ្យខ្ញុំ នូវនាម ‘មហាឫសី’ ដ៏មិនអាចប្រៀបបាន—ដែលខ្ញុំទទួលបានដោយកម្មល្អជាមង្គលដែលខ្ញុំសម្រេចដោយខ្លួនឯង—នោះខ្ញុំចាត់ទុកខ្លួនថា ជាអ្នកបានឈ្នះឥន្ទ្រិយទាំងឡាយហើយ»។
Verse 22
तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्त्वं जितेन्द्रिय:।यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गत:।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះព្រហ្មបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់គាត់ថា «មិនទាន់ទេ អ្នកមិនទាន់ឈ្នះអារម្មណ៍ទាំងឡាយ (ឥន្ទ្រីយ៍)។ ចូរខិតខំតទៅទៀត ឱ មុនីដ៏ប្រសើរ ដូចខ្លាខ្លាំងក្នុងចំណោមមុនី»។ ព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលដូច្នេះហើយ ក៏យាងទៅកាន់ត្រីទិវ (សួគ៌)។
Verse 23
विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनि:।ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्।।।।
ពេលព្រះទេវតាទាំងឡាយបានចាកចេញទៅហើយ មហាមុនី វិស្វាមិត្រ ក៏បន្តបំពេញតបៈ—លើកដៃឡើងខ្ពស់ គ្មានអ្វីពឹងផ្អែក រស់ដោយខ្យល់ជាអាហារ ហើយខិតខំក្នុងតបៈ។
Verse 24
घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रय:।शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधन:।।।।एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्।
នៅរដូវក្តៅ គាត់បំពេញតបៈបញ្ចភ្លើង (ភ្លើងប្រាំ); នៅរដូវភ្លៀង គាត់ស្នាក់ក្រោមមេឃបើកចំហ; នៅរដូវរងា គាត់ជ្រមុជក្នុងទឹកទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ—ជាតបោធនៈ អ្នកសម្បូរតបៈ។ ដូច្នេះអស់ពាន់ឆ្នាំ គាត់បានអនុវត្តតបៈដ៏សាហាវខ្លាំង។
Verse 25
तस्मिन् सन्तप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ।।।।सम्भ्रमस्सुमहानासीत्सुराणां वासवस्य च।
នៅពេលដែលមហាមុនី វិશ્વាមិត្រ កំពុងឆេះរំលាយខ្លួនក្នុងតបៈដ៏ក្តៅគគុក នោះក៏មានការភ្ញាក់ផ្អើលដ៏ធំធេងកើតឡើងក្នុងចំណោមទេវតាទាំងឡាយ ហើយសូម្បីតែវាសវៈ (ព្រះឥន្ទ្រ) ផងដែរ។
Verse 26
रम्भामप्सरसं शक्र स्सह सर्वैर्मरुद्गणै:।उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च।।।।
សក្រៈ (ព្រះឥន្ទ្រ) ព្រមទាំងក្រុមមរុតទាំងអស់ បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់អប្សរា រំប្ហា—ជាពាក្យសម្តីដើម្បីប្រយោជន៍របស់ព្រះអង្គ និងដើម្បីបង្កគ្រោះដល់ កៅសិកៈ (វិશ્વាមិត្រ)។
Frequently Asked Questions
The central dharma-crux is whether prolonged tapas alone constitutes spiritual attainment when desire (kāma) can still dominate conduct; Viśvāmitra’s lapse with Menakā and his later vow of naiṣṭhikī brahmacarya frame the corrective action: recommitment to disciplined self-regulation.
Brahmā’s intervention teaches that honorific status (e.g., “Mahārṣi”) is not merely a reward for endurance but a marker of inner conquest; the dialogue distinguishes ascetic power from ethical mastery, insisting that indriya-jaya is the decisive measure of maturity.
Puṣkara appears as a sacred bathing locale associated with Menakā’s arrival; the Kauśikī riverbank and the northern mountains function as ascetic landscapes, while the āśrama serves as the cultural site where hospitality, temptation, and renunciation are narratively staged.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.