Sarga 115
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
अयोध्याकाण्ड
សರ್ಗ ១១៥ បង្ហាញដំណោះស្រាយនយោបាយ-សីលធម៌របស់ព្រះភរតចំពោះវិបត្តិស្នងរាជ្យ តាមរយៈពិធីការដែលធ្វើឲ្យ “អធិបតេយ្យភាពដែលបានផ្ទេរជាបន្ទុក” មានរូបរាងច្បាស់។ បន្ទាប់ពីដាក់ព្រះមាតាទាំងឡាយឲ្យសុវត្ថិភាពនៅអយោធ្យា ព្រះភរត—ទោះសោកសៅក៏ដោយ តែរឹងមាំក្នុងព្រះវចនៈ—ទូលបង្គំចំពោះមហាជនចាស់ទុំ និងសុំអនុញ្ញាតចេញទៅនន្ទិគ្រាម ដោយប្រកាសថា បើគ្មានព្រះរាម ទ្រង់សុខចិត្តរស់ក្នុងទុក្ខសោក ជាងរីករាយនឹងរាជ្យ។ មន្ត្រីទាំងឡាយ និងព្រះវសិષ્្ឋ សរសើរភក្តីភាពចំពោះបង និងការតាំងខ្លួនលើផ្លូវធម៌។ បន្ទាប់មក ព្រះភរតបញ្ជាឲ្យរៀបចំរទេះ និងចេញដំណើរជាមួយព្រះសត្រុឃ្ន ដោយមានព្រះព្រាហ្មណ៍អាចារ្យដើរនាំមុខ។ កងទ័ព និងប្រជាជនតាមទៅដោយមិនបានអញ្ជើញ បង្ហាញការយល់ព្រមរបស់សាធារណៈ។ ដល់នន្ទិគ្រាម ព្រះភរតលើក “បាទុកា” របស់ព្រះរាមដែលតុបតែងមាសដាក់លើព្រះសិរ ហើយប្រកាសថា រាជាណាចក្រជាអមនៈបន្ទុក (ដូចចិត្តសន្យាស) ដែលព្រះរាមបានផ្ញើទុកជាការទុកចិត្ត។ ទ្រង់ស្ថាបនាបាទុកាជាទីអាសនៈនីតិ-និមិត្តរូបនៃធម៌ និងបញ្ជាឲ្យកាន់ឆត្រ និងកង្ហាររាជសញ្ញា លើបាទុកានោះ។ ព្រះភរតសន្យាថានឹងការពារប្រទេសរហូតដល់ព្រះរាមត្រឡប់មកវិញ ហើយពេលនោះនឹងប្រគេនអយោធ្យា និងរាជ្យទាំងមូលវិញ ហើយត្រឡប់ទៅសេវាកម្ម។ ចុងសರ್ಗបង្ហាញថា ព្រះភរតរស់ដូចអ្នកបួស—ស្លៀកសំបកឈើ និងទុកសក់ជាចង—គ្រប់គ្រងតែជាអ្នកក្រោមបាទុកា រាយការណ៍កិច្ចការទាំងអស់ និងថ្វាយបូជាមុនគេដល់បាទុកា ដើម្បីបម្លែងការគ្រប់គ្រងឲ្យក្លាយជាការថែរក្សាបន្ទុកដោយទំនួលខុសត្រូវ
Shlokas
Verse 1
ततो निक्षिप्य मातृ़ स्स अयोध्यायां दृढ व्रतः।भरत श्शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत्।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះភរតៈ អ្នកមាំមួនក្នុងព្រះវ្រតៈ ក្រោយពីរៀបចំឲ្យព្រះមាតាទាំងឡាយស្នាក់នៅអយោធ្យា ហើយត្រូវទុក្ខសោកដុតរំលាយ បានទូលព្រះវាចានេះចំពោះព្រះគ្រូចាស់ទាំងឡាយ។
Verse 2
नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः।तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना।।।।
ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំសូមលាចាកពីអ្នកទាំងអស់គ្នា; ខ្ញុំនឹងទៅកាន់នន្ទិគ្រាម។ នៅទីនោះ ដោយគ្មានព្រះរាឃវៈ ខ្ញុំនឹងអត់ធ្មត់ទ្រាំទុក្ខទាំងមូលនេះ។
Verse 3
गतश्च वा दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम।रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः।।।।
ព្រះមហាក្សត្របានសោយទិវង្គតទៅកាន់ស្ថានសួគ៌ ហើយព្រះបងធំរបស់ខ្ញុំ—គ្រូដ៏គួរគោរព—កំពុងស្នាក់នៅក្នុងព្រៃ។ ខ្ញុំនឹងរង់ចាំឲ្យព្រះរាមទទួលរាជ្យ ព្រោះព្រះអង្គតែមួយគត់ជាព្រះមហាក្សត្រដ៏មានកិត្តិយសអស្ចារ្យ។
Verse 4
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः।अब्रुवन्मन्त्रिणस्सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः।।।।
ពេលបានឮពាក្យសម្តីដ៏ជាមង្គលរបស់ព្រះភរតអ្នកមានចិត្តធំ នោះមន្ត្រីទាំងអស់ និងព្រះវសិដ្ឋជាព្រះបូជាចារ្យរាជវាំង ក៏បានឆ្លើយតប។
Verse 5
सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया।वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत्।।।।
ឱ ព្រះភរត ពាក្យដែលព្រះអង្គបានមានព្រះបន្ទូលនោះ គួរឲ្យសរសើរយ៉ាងខ្លាំងណាស់ កើតចេញពីសេចក្តីស្រឡាញ់ជ្រាលជ្រៅចំពោះព្រះបង ហើយសមរម្យនឹងព្រះអង្គដោយពិត។
Verse 6
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे।आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान्।।।।
ព្រោះព្រះអង្គតែងតែស្រឡាញ់ពាក់ព័ន្ធនឹងសាច់ញាតិ ឈរជាប់ក្នុងមិត្តភាពចំពោះបងប្អូន និងបានចូលដល់ផ្លូវដ៏ប្រសើរ (អារីយមាគ៌ា) ហើយ តើមាននរណាមិនយល់ព្រមនឹងសេចក្តីសម្រេចចិត្តរបស់ព្រះអង្គ?
Verse 7
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम्।अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति।।।।
ក្រោយពីបានឮពាក្យរបស់មន្ត្រីទាំងឡាយដ៏ពេញចិត្ត ស្របតាមបំណងរបស់ព្រះអង្គ នោះព្រះអង្គបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់សារថីថា «ចូរត្រៀមភ្ជាប់រថរបស់ខ្ញុំ»។
Verse 8
प्रहृष्टवदन स्सर्वा मातृ़ स्समभिवाद्य सः।आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वितः।।।।
ដោយមុខរីករាយ ព្រះភរតដ៏រុងរឿង បានថ្វាយបង្គំដោយគោរពចំពោះមាតាទាំងអស់ ហើយបន្ទាប់មក ព្រះអង្គឡើងលើរថ ដោយមានព្រះសត្រុឃ្នៈទៅជាមួយ។
Verse 9
आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ।ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः।।।।
ព្រះភរត និងព្រះសត្រុឃ្នៈ ទាំងពីរមានព្រះហឫទ័យរីករាយយ៉ាងខ្លាំង បានឡើងលើរថយ៉ាងរហ័ស ហើយចេញដំណើរ ដោយមានមន្ត្រី និងព្រូហិត (ព្រះសង្ឃព្រាហ្មណ៍) ព័ទ្ធជុំវិញ។
Verse 10
अग्रतो गुरव: सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः।प्रययुः प्राङ्ग्मुखा स्सर्वे नन्दिग्रामो यतोऽभवत्।।।।
ព្រះគ្រូចាស់ទាំងអស់ និងព្រះទ្វិជៈ (ព្រាហ្មណ៍) មានព្រះវសិષ્ઠជាប្រមុខ បានដើរនាំមុខទៅទាំងអស់ ដោយបែរមុខទៅទិសកើត ឆ្ពោះទៅកាន់ទិសដែលនន្ទិគ្រាមស្ថិតនៅ។
Verse 11
बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम्।प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः।।।।
ហើយពេលព្រះភរតៈចេញដំណើរ កងទ័ពដែលកកកុញដោយដំរី សេះ និងរថសង្គ្រាម ក៏ចេញទៅដោយមិនបានហៅ ហើយប្រជាជនក្នុងនគរទាំងអស់ក៏ចេញទៅដែរ។
Verse 12
रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः।नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके।।।।
ព្រះភរតៈ អ្នកមានធម៌ និងស្រឡាញ់បងប្រុសយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ បានស្ថិតលើរថ ឆ្ពោះទៅនន្ទិគ្រាមដោយលឿន ដោយលើកពាទុកា (ស្បែកជើង) របស់ព្រះរាមដាក់លើព្រះសិរសា។
Verse 13
ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः।अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះភរតៈបានចូលទៅក្នុងនន្ទិគ្រាមដោយរហ័ស; ព្រះអង្គចុះពីរថភ្លាមៗ ហើយទូលព្រះវាចានេះចំពោះព្រះគ្រូចាស់ទាំងឡាយ។
Verse 14
एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं सन्नयासवत्स्वयम्।योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते।।।।
ព្រះរាជ្យនេះ បងប្រុសរបស់ខ្ញុំបានប្រគល់ឲ្យខ្ញុំដោយខ្លួនឯង ដូចជាអាមានត់ដាក់ផ្ញើ; ហើយពាទុកៈគូនេះដែលតុបតែងដោយមាស ក៏បានប្រទានឲ្យខ្ញុំផងដែរ ដើម្បីទទួលបន្ទុកយោគក្សេមៈ គឺសន្តិសុខ និងសុខសាន្តរបស់នគរ។
Verse 15
भरत श्शिरसा कृत्वा सन्न्यासं पादुके ततः।अब्रवीद्धुःखसंतप्त स्सर्वं प्रकृतिमण्डलम्।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះភរតបានយកពាទុកៈដែលជាអាមានត់នោះដាក់លើព្រះសិរ្សា ហើយដោយទុក្ខសោកក្តៅក្រហាយ ព្រះអង្គបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់សភាប្រជាជន និងមន្ត្រីទាំងមូលនៃនគរ។
Verse 16
छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ।आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम।।।।
ចូរលើកឆត្ររាជ្យឡើងឲ្យឆាប់រហ័ស។ ពាទុកៈទាំងពីរនេះ ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាព្រះបាទដ៏គួរគោរពរបស់បងប្រុសខ្ញុំ; ដោយពាទុកៈរបស់គ្រូ និងបងធំដ៏គួរគោរពរបស់ខ្ញុំនេះ ធម៌នឹងតាំងមាំនៅក្នុងរាជ្យ។
Verse 17
भ्रात्रा हि मयि संन्यासो निक्षिप्त स्सौहृदादयम्।तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति।।।।
ពិតប្រាកដណាស់ ដោយសេចក្តីស្នេហា បងប្រុសខ្ញុំបានដាក់អាមានត់នេះលើខ្ញុំ។ ខ្ញុំនឹងថែរក្សាអាមានត់នេះ រហូតដល់ព្រះរាឃវៈត្រឡប់មកវិញ។
Verse 18
क्षिप्रं संयोजयित्वातु राघवस्य पुनस्स्वयम्।चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ।।।।
ហើយឆាប់ៗនេះ ខ្ញុំផ្ទាល់នឹងនាំពាទុកៈទាំងនេះទៅភ្ជាប់ជាមួយព្រះរាឃវៈវិញ។ ខ្ញុំនឹងបានឃើញព្រះចរណៈរបស់ព្រះរាម ដោយមានពាទុកៈរួមជាមួយ។
Verse 19
ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः।निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम्।।।।
បន្ទាប់មក ពេលខ្ញុំបានជួបជុំជាមួយព្រះរាឃវៈវិញ ខ្ញុំនឹងដាក់ចុះនូវភារៈនេះ ហើយនឹងប្រគល់រាជ្យវិញជូនព្រះគ្រូចាស់ដ៏គួរគោរព រួចខ្ញុំនឹងរស់នៅក្នុងធម៌នៃការបម្រើព្រះគ្រូ។
Verse 20
राघवाय च सन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके।राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च।।।।
ពេលខ្ញុំប្រគល់ត្រឡប់ទៅព្រះរាឃវៈនូវភារៈដែលបានផ្ទុកជាអាមានត—ស្បែកជើងបាទុកាដ៏ប្រសើរនេះ រាជ្យនេះ និងទីក្រុងអយោធ្យានេះ—នោះខ្ញុំនឹងក្លាយជាអ្នកស្អាតបាប។
Verse 21
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने।प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम्।।।।
ពេលព្រះកាកុតស្ថៈ (ព្រះរាម) បានទទួលពិធីអភិសេក ហើយប្រជាជនរីករាយសប្បាយចិត្ត នោះសេចក្តីឆ្នាំងចិត្ត និងកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្អរបស់ខ្ញុំនឹងកើនឡើងបួនដង លើសពីសុខដែលបានពីការគ្រប់គ្រងរាជ្យ។
Verse 22
एवं तु विलपन्दीनो भरत स्समहायशाः।नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिस्सह।।।।
ដូច្នេះ ព្រះភរតដ៏មានកេរ្តិ៍ឈ្មោះធំ បានយំរំលែកដោយឯកោ និងសោកសៅ ក៏បានធ្វើនន្ទិគ្រាមជាទីស្នាក់នៅ ហើយគ្រប់គ្រងរាជ្យជាមួយមន្ត្រីទាំងឡាយ។
Verse 23
स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः।नन्दिग्रामेऽवसद्वीर स्ससैन्यो भरतस्तदा।।।।
នៅពេលនោះ ព្រះភរត ជាវីរបុរសដ៏អធិរាជ ពាក់សម្លៀកបំពាក់សំបកឈើ និងសក់ជតា ស្លៀកពាក់ជារូបមុនី ហើយស្នាក់នៅនន្ទិគ្រាមជាមួយកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គ។
Verse 24
रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः।भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा।।।।पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा।
ដោយប្រាថ្នាចង់ឲ្យព្រះរាមត្រឡប់មកវិញ ព្រះភរតដែលស្រឡាញ់បងប្អូនយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ គោរពតាមព្រះបន្ទូលរបស់បង និងមាំមួនក្នុងព្រះសច្ចា បានធ្វើពិធីអភិសេកដល់ព្រះបាទុកា ហើយបន្ទាប់មកស្នាក់នៅនន្ទិគ្រាម។
Verse 25
स वालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयं।भरत श्शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन्।।।।
ព្រះអង្គផ្ទាល់បានកាន់ឆត្ររាជ និងកង្ហារព្រុយយ៉ាក់ ហើយព្រះភរតបាននាំយករាល់ព្រះរាជក្រឹត្យទាំងអស់ទៅក្រាបទូលជាមុនចំពោះព្រះបាទុកាទាំងពីរ។
Verse 26
ततस्तु भरत शश्रीमानभिषिच्याऽऽर्यपादुके।तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះភរតដ៏រុងរឿង ក្រោយបានធ្វើអភិសេកដល់ព្រះបាទុកាដ៏ប្រសើរ បានគ្រប់គ្រងរាជ្យជានិច្ច ដោយដាក់ខ្លួនជាអ្នកស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់ព្រះបាទុកានោះ។
Verse 27
तदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम्।स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत्।।।।
ពិតប្រាកដណាស់ រាល់ពេលមានកិច្ចការ—ទោះតូចតាចប៉ុនណា—កើតឡើង ឬមានអំណោយថ្លៃថ្នូរយ៉ាងខ្លាំងត្រូវបាននាំមក ព្រះភរតតែងនាំទៅក្រាបទូលជាមុនចំពោះព្រះបាទុកាទាំងពីរ ហើយបន្ទាប់មកទើបអនុវត្តតាមគួរត្រឹមត្រូវ។
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Bharata should assume kingship as possession or preserve it as delegated duty in Rama’s absence. Bharata resolves it by treating the kingdom as a trust deposited by Rama and by installing Rama’s sandals as the authoritative symbol, thereby refusing personal appropriation of power while maintaining administrative continuity.
Authority is legitimate when subordinated to dharma rather than desire: governance can be exercised as stewardship with accountability, ritual-symbolic restraint, and transparent intent. Bharata’s conduct models how grief and duty can coexist—renunciation expressed not by abandoning responsibility, but by refusing ownership of it.
Ayodhya and Nandigrāma are the principal locales, marking a shift from the royal capital to a liminal regency-seat. Culturally, the chapter highlights consecration practices (abhiṣeka) applied to a symbolic regent (the sandals), alongside royal insignia (parasol, chamaras) that publicly encode legitimacy and the continuity of rājadharma.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.