Sarga 113
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
अयोध्याकाण्ड
សರ್ಗនេះបញ្ចប់ការផ្លាស់ប្តូរពីការចរចាទៅកាន់ការគ្រប់គ្រងតាមនិមិត្តរូប។ ភរត ជាមួយសត្រុឃ្ន និងក្រុមមន្ត្រី អញ្ជើញចេញដំណើរដោយយកបាទុកា (ស្បែកជើងសក្ការៈ) របស់ព្រះរាម ជាតំណាងពិធីការនៃអធិបតេយ្យភាពដ៏ត្រឹមត្រូវ។ វសិષ્ઠ លើកទឹកចិត្តឲ្យព្រះរាមប្រទានបាទុកាដែលតុបតែងមាស ដើម្បី “យោគក្សេម” នៃអយោធ្យា (សុវត្ថិភាព និងសុខសាន្តសម្បូរបែប)។ ព្រះរាមបែរមុខទៅទិសកើត ក្នុងឥរិយាបថពិធីការ ហើយប្រទានវា “សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងរាជ្យ” ដោយច្បាស់លាស់។ ភរតបញ្ជាក់ភាពស្មោះត្រង់ចំពោះពាក្យសច្ចៈដប់បួនឆ្នាំរបស់ទសរថ និងបន្តបញ្ជាក់លក្ខខណ្ឌនៃការនិរទេសថាជាព្រះវាចាដែលចងក្រងជាក្បួនធម៌ និងច្បាប់រាជ្យ។ ភរទ្វាជ សរសើរភាពខ្ពង់ខ្ពស់ដោយកំណើតរបស់ភរត ដោយយល់ថាគុណធម៌ស្ថិតនៅក្នុងទ្រង់ដោយធម្មជាតិ ហើយថាទសរថដូចជានៅរស់តាមរយៈព្រះរាជបុត្រដែលឈរលើធម៌។ បន្ទាប់មករឿងរ៉ាវបែរទៅផ្លូវដំណើរ និងអារម្មណ៍៖ កងទ័ពត្រឡប់វិញជាមួយរទេះ សេះ និងដំរី មានការរំលឹកការឆ្លងទន្លេយមុនា និងគង្គា ហើយចូលទៅកាន់ស្រីង្គិបេរបុរ។ នៅទីបំផុត អយោធ្យាបង្ហាញខ្លួនស្ងាត់ស្ងៀម អស់សោភា និងស្រកស្រាល ធ្វើឲ្យភរតពោរពេញដោយទុក្ខ ហើយទ្រង់និយាយទៅកាន់អ្នកបើករទេះដោយពាក្យសោកស្តាយ។
Shlokas
Verse 1
तत श्शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा।आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះភរតៈបានដាក់បាទុកា (ស្បែកជើងសក្ការៈ) លើក្បាល ហើយឡើងរថដោយក្តីរីករាយ ដោយមានព្រះសត្រុឃ្នៈអមដំណើរ។
Verse 2
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः।अग्रतः प्रययु स्सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः।।।।
វសិដ្ឋ វាមទេវ និងជាបាលី—អ្នកមាំមួនក្នុងព្រហ្មវ្រត—ព្រមទាំងអាមាត្យទាំងអស់ដែលត្រូវគេគោរពដោយព្រះមន្ត្រីវាចា បានដំណើរទៅនៅខាងមុខ។
Verse 3
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा।प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम्।।।।
បន្ទាប់មក ពួកគេបែរមុខទៅទិសកើត ដំណើរទៅកាន់ទន្លេមន្ទាគិនីដ៏ស្រស់ស្អាត ហើយក៏ធ្វើប្រទក្សិណា វៀនជុំវិញភ្នំធំចិត្រកូដផងដែរ។
Verse 4
पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च।प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा।।।।
នៅពេលនោះ ព្រះភរត ព្រមទាំងកងទ័ព បានដំណើរតាមជាយភ្នំនោះ ដោយមើលឃើញធាតុរ៉ែជាច្រើនពាន់ ប្រកបដោយសោភ័ណភាព និងចម្រុះបែប។
Verse 5
अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा।आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः।।।।
មិនឆ្ងាយពីចិត្រកូដទេ ព្រះភរតបានឃើញអាស្រមមួយ ដែលមុនីភរទ្វាជ បានបង្កើតជាទីស្នាក់នៅរបស់ខ្លួន។
Verse 6
स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान्।अवतीर्य रथात्पादौ ववन्दे भरतस्तदा।।।।
ព្រះភរតដ៏មានប្រាជ្ញា មកដល់អាស្រមនោះហើយ បានចុះពីរថ និងក្រាបបង្គំថ្វាយបង្គំជើងរបស់មុនីភរទ្វាជ។
Verse 7
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत्।अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम्।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះឥសីភរទ្វាជមានចិត្តរីករាយ បានមានព្រះវាចន៍ទៅកាន់ព្រះភរតថា៖ «កូនអើយ កិច្ចការដែលកូនមកដើម្បីបំពេញនោះ បានសម្រេចហើយឬ? ហើយកូនបានជួបព្រះរាមហើយឬទេ?»
Verse 8
एवमुक्त स्स तु ततो भरद्वाजेन धीमता।प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः।।।।
ព្រះភរត ដែលស្រឡាញ់ធម៌ ត្រូវបានព្រះឥសីភរទ្វាជដ៏ប្រាជ្ញា មានព្រះវាចន៍ដូច្នោះហើយ ក៏បានឆ្លើយតបព្រះឥសីភរទ្វាជនៅពេលនោះ។
Verse 9
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः।राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत्।।।।
ទោះបីត្រូវបានគ្រូបូជាចារ្យ និងខ្ញុំអង្វរជាបន្តបន្ទាប់ក៏ដោយ ព្រះរាឃវៈដែលមានសេចក្តីមាំមួនក្នុងការសម្រេចចិត្ត ក៏ដោយសេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំង បានមានព្រះវាចន៍ពាក្យទាំងនេះទៅកាន់ព្រះវសិષ્ઠ។
Verse 10
पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः।चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम।।।।
ពិតប្រាកដណាស់ ខ្ញុំនឹងរក្សាសច្ចាប្រណិធានដដែលរបស់ព្រះបិតា ដោយត្រឹមត្រូវពេញលេញ គឺព្រះបិតារបស់ខ្ញុំបានសន្យា១៤ឆ្នាំ។
Verse 11
एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत्।।।।
ពេលត្រូវបានទូលបង្គំដូច្នោះ ព្រះឥសីវសិષ્្ឋៈ មហាប្រាជ្ញា អ្នកស្គាល់ន័យពាក្យ និងជំនាញក្នុងវាចា បានឆ្លើយតបរាឃវៈ (រាម) ដោយពាក្យដ៏មានទម្ងន់។
Verse 12
एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते।अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव।।।।
ឱ មហាប្រាជ្ញា សូមប្រទានស្បែកជើងព្រះបាទគូនេះដោយចិត្តរីករាយ ដែលតុបតែងដោយមាស ដើម្បីឲ្យនៅអយោធ្យា វាក្លាយជាអ្នកបង្កើតយោគក្សេមៈ គឺសុខសាន្ត និងសុវត្ថិភាព ជំនួសព្រះអង្គ។
Verse 13
एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः।पादुके ह्यधिरुह्यैते मम राज्याय वै ददौ।।।।
ពេលវសិષ્្ឋៈបាននិយាយដូច្នោះ រាឃវៈបានឈរបែរមុខទៅទិសកើត; បន្ទាប់ពីពាក់ស្បែកជើងព្រះបាទទាំងនោះហើយ ព្រះអង្គបានប្រគល់ឲ្យខ្ញុំ ដើម្បីការគ្រប់គ្រងរាជ្យ។
Verse 14
निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना।अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे।।।।
ក្រោយបានទទួលអនុញ្ញាតពីព្រះរាម មហាត្មា ខ្ញុំឥឡូវត្រឡប់ក្រោយ; កាន់យកស្បែកជើងព្រះបាទដ៏ជាមង្គលនេះ ហើយទៅកាន់អយោធ្យា។
Verse 15
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः।भरद्वाजश्शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम्।।।।
លុះឮពាក្យដ៏ជាមង្គលរបស់ព្រះភរតៈ អ្នកមានព្រលឹងធំ នោះព្រះឥសីភារទ្វាជបានមានវាចាដ៏ជាមង្គលជាងនេះទៀត ថ្លែងទៅកាន់ព្រះអង្គ។
Verse 16
नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर।यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवोदकम्।।।।
ឱ នរ-ព្យាឃ្រៈ អ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកមានសីលធម៌ នេះមិនមែនជារឿងចម្លែកទេ ដែលគុណធម៌អរិយៈស្ថិតនៅក្នុងព្រះអង្គ ដូចទឹកដែលចាក់ចុះហើយហូរទៅកន្លែងទាបដោយស្វ័យប្រវត្តិ។
Verse 17
अमृत स्समहाबाहुः पिता दशरथस्तव।यस्य त्वमीदृश: पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।।।।
ឱ មហាបាហុ! ព្រះបិតារបស់ព្រះអង្គ គឺព្រះទសរថ មិនបានស្លាប់ដោយពិតទេ ព្រោះព្រះអង្គមានព្រះរាជបុត្រដូចព្រះអង្គ ដែលជាអ្នកដឹងធម៌ និងស្រឡាញ់ធម៌។
Verse 18
तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः।आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះភរតៈបានប្រណម្យអញ្ជលី ចូលទៅជិតព្រះឥសីមហាត្មា ដែលបានមានវាចាដូច្នោះ ហើយកាន់ព្រះបាទរបស់លោក ដើម្បីចាប់ផ្តើមសុំលា។
Verse 19
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः।भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះភរតៈដ៏រុងរឿងបានធ្វើប្រទក្សិណាវិលជុំវិញព្រះភារទ្វាជម្តងហើយម្តងទៀតដោយក្តីគោរព ហើយចេញដំណើរទៅកាន់អយោធ្យា ជាមួយនឹងមន្ត្រីទាំងឡាយ។
Verse 20
यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः।पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी।। ।।
កងទ័ពដ៏ធំទូលាយនោះ—ដើរតាមព្រះភរតៈ ដោយមានរថ ស្គរ(រទេះ) សេះ និងដំរី—បានត្រឡប់ក្រោយម្តងទៀត ឆ្ពោះទៅកាន់អយោធ្យា។
Verse 21
ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम्।ददृशुस्तां पुन स्सर्वे गङ्गां शुभजलां नदीम्।।।।
បន្ទាប់មក ក្រោយឆ្លងទន្លេយមុនាដ៏ទេវីយៈ ដែលព័ទ្ធព័នដោយរលកដូចមាលា ពួកគេទាំងអស់បានឃើញទន្លេគង្គាម្តងទៀត ដែលទឹកមានសុភមង្គល និងបរិសុទ្ធ។
Verse 22
तां रम्यजलसंपूर्णां सन्तीर्य सहबान्धवःशृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः।शृङ्गिबेरपुराद्भूय स्त्वयोध्यां सन्ददर्श ह।।।।
ក្រោយឆ្លងទន្លេគង្គា ដែលពេញដោយទឹកដ៏រម្យរមន៍ ព្រះភរតៈជាមួយញាតិមិត្ត និងកងទ័ព បានចូលទៅក្នុងទីក្រុងស្រស់ស្អាតឈ្មោះ ស្រឹង្គិបេរបុរៈ; ហើយពីស្រឹង្គិបេរបុរៈនោះ ព្រះองค์បានឃើញអយោធ្យាម្តងទៀត។
Verse 23
अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम्।भरतो दुःख सन्तप्त स्सारथिं चेदमब्रवीत्।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះភរតៈបានឃើញអយោធ្យា ដែលខ្វះទាំងព្រះបិតា និងព្រះបងប្អូន; ព្រះองค์រងទុក្ខដូចភ្លើងឆេះក្នុងចិត្ត ហើយបានមានព្រះបន្ទូលដូច្នេះទៅកាន់សារថី។
Verse 24
सारथे पश्य विध्वस्ता साऽयोध्या न प्रकाशते।निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा।।।।
ឱ សារថី! ចូរមើល—អយោធ្យានេះបានខូចខាតបាក់បែក មិនភ្លឺរលោងដូចមុនទៀតឡើយ; ដូចជាគ្មានរូបរាង គ្មានសេចក្តីអំណរ ទុក្ខទ្រោម និងសំឡេងទាំងឡាយក៏ស្ងាត់ស្ងៀម។
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the transfer of regnal authority without personal appropriation: Bharata accepts Rāma’s pādukā as the emblem of rule while reaffirming that the kingdom’s legitimacy remains with the exiled heir, thereby resolving a succession dilemma through renunciation and symbolic governance.
Speech as binding moral law is central: Bharata insists on honoring Daśaratha’s promise “in truth,” and the sages frame virtue as self-evident conduct rather than rhetoric—dharma resides naturally in a disciplined character, sustaining both family continuity and public order.
The return route marks a cultural geography of north Indian sacred space—Chitrakūṭa and the Mandākinī, crossings of Yamunā and Gaṅgā, entry into Śṛṅgiberapura—culminating in Ayodhyā, whose altered soundscape and mood function as a civic index of royal absence.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.