Adhyaya 62
SumatiVirtueDevotion31 Shlokas

Adhyaya 62: The Fire-God Enters the Brahmin Youth; Varuthini’s Love-Sickness and Kali’s Disguise

वरूथिनीकलिरूपान्तरप्रसङ्गः (Varūthinī–Kali–Rūpāntara-prasaṅgaḥ)

Sumati's Tale

ក្នុងអធ្យាយ ៦២ ព្រះអគ្គិ (អគ្និ) ចូលស្ថិតក្នុងរាងយុវជនព្រាហ្មណ៍ ដើម្បីបំពេញបេសកកម្មដ៏សក្ការៈ។ វរុធិនីត្រូវទុក្ខស្នេហា ឈឺចាប់ក្នុងចិត្ត ហើយកាលីបំលែងរូបរាងបន្លំ ដើម្បីបង្កការភាន់ច្រឡំ និងសាកល្បងធម៌។

Divine Beings

Agni/Pāvaka/Havyavāha (as gārhapatya fire, indwelling presence)

Celestial Realms

Gandharva sphere (implied by Kali’s identity)Deva context (implied by ‘devayoṣitaḥ’)

Key Content Points

Agni’s indwelling: the gārhapatya fire enters and ‘inhabits’ the brahmin youth, producing a luminous, quasi-divine appearance that transforms the scene’s affective economy.Varūthinī’s kāma-psychology: her love-sickness is depicted through breathlessness, weeping, self-blame, aversion to recreation, and the metaphor of desire as a consuming internal fire.Kali’s stratagem: the gandharva Kali, formerly refused, learns the cause of her distress via samādhi-like prabhāva and resolves to exploit it by taking the youth’s form and negotiating secret union.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 62Agni enters brahmin youth Markandeya PuranaVaruthini love sickness episodeKali gandharva disguise Markandeya PuranaPuranic psychology of kama as fireGārhapatya Agni in Purana narrative

Shlokas in Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ ब्राह्मणवाक्यम् नामैकषष्टितमोऽध्यायः । द्विषष्टितमोऽध्यायः—६२ मार्कण्डेय उवाच । एवंतु वदतस्तस्य द्विजपुत्रस्य पावकः । गार्हपत्यः शरीरे तु सन्निधानमथाकरॊत् ॥

មារកណ្ឌេយៈបាននិយាយថា៖ «ពេលដែលគាត់ (កូនប្រុសព្រាហ្មណ៍) និយាយដូច្នេះ ភ្លើងបូជាសក្ការៈ—គឺភ្លើងគារហបត្យ (Gārhapatya)—បានស្ថិតនៅក្នុងរាងកាយរបស់គាត់ផ្ទាល់»។

Verse 2

तेन चाधिष्ठितः सोऽथ प्रभामण्डलमध्यगः । व्यदीपयत तं देशं मूर्तिमानिव हव्यवाट् ॥

ដោយត្រូវបានភ្លើងនោះគ្រប់គ្រង/បំពេញអំណាច គាត់បានឈរនៅក្នុងរង្វង់ពន្លឺ ហើយបំភ្លឺទីកន្លែងទាំងមូល ដូចជាភ្លើងបានយករាងកាយមកកើត។

Verse 3

तस्यास्तु सुतरां तत्र तादृग्रूपे द्विजन्मनि । अनुरागोऽभवद्विप्रं पश्यन्त्या देवयोषितः ॥

ប៉ុន្តែ សម្រាប់កញ្ញាសួគ៌នោះ ពេលបានឃើញយុវជនព្រាហ្មណ៍នៅទីនោះក្នុងរូបរាងដូច្នេះ ក្តីស្រឡាញ់/ការចងចិត្តយ៉ាងខ្លាំងបានកើតឡើងចំពោះគាត់។

Verse 4

ततः सोऽधिष्ठितस्तेन हव्यवाहेन तत्क्षणात् । यथापूर्वं तथा गन्तुं प्रवृत्तो द्विजनन्दनः ॥

បន្ទាប់មក កូនប្រុសព្រាហ្មណ៍ដែលត្រូវបានភ្លើងនោះ (អគ្គិ) គ្រប់គ្រង/បំពេញអំណាច បានចេញដំណើរទៅភ្លាមៗ ដូចដែលគាត់ធ្លាប់ធ្វើមុន។

Verse 5

जगाम च त्वरायुक्तस्तया देव्याः निरीक्षितः । आदृष्टिपातात्तन्वङ्ग्या निश्वासोत्कम्पिकन्धरम् ॥

គាត់បានដើរទៅដោយលឿន ប៉ុន្តែពេលត្រូវក្រមុំទេវីនោះសម្លឹងមើល—ដោយការធ្លាក់ចុះនៃសម្លឹងរបស់នាងដែលមានអវយវៈស្រស់ស្អាត—ករបស់គាត់បានញ័រដោយដង្ហើមធ្ងន់ៗ។

Verse 6

ततः क्षणेनैव तदा निजगेहमवाप्य सः । यथाप्रोक्तं द्विजश्रेष्ठश्चकार सकलाः क्रियाः ॥

បន្ទាប់មក ក្នុងពេលមួយភ្លែត គាត់បានទៅដល់ផ្ទះរបស់ខ្លួន ហើយព្រះព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរនោះបានអនុវត្តពិធីកិច្ចទាំងអស់តាមវិធានដែលបានកំណត់យ៉ាងត្រឹមត្រូវ។

Verse 7

अथ सा चारुसर्वाङ्गी तत्रासक्तात्ममानसा । निश्वासपरमा निन्ये दिनशेषं तथा निशाम् ॥

បន្ទាប់មក ក្រមុំដែលមានអវយវៈស្រស់ស្អាតនោះ ដោយចិត្តនិងបេះដូងភ្ជាប់នៅទីនោះ (ចំពោះគាត់) បានចំណាយពេលដែលនៅសល់នៃថ្ងៃ និងយប់ផងដែរ ជាចម្បងក្នុងការដកដង្ហើមធ្ងន់ៗ។

Verse 8

निश्वसन्त्यनवद्याङ्गी हाहेति रुदती मुहुः । मन्दभाग्येति चात्मानं निनिन्द मदिरेक्षणा ॥

ក្រមុំដែលមានអវយវៈគ្មានកំហុស នាងភ្នែកដូចក្តាន់ ដកដង្ហើមធ្ងន់ៗ ហើយយំម្តងហើយម្តងទៀត ដោយស្រែកថា «អាលាស!» ហើយនាងបានបន្ទោសខ្លួនឯងថា «ខ្ញុំមានវាសនាអាក្រក់»។

Verse 9

न विहारे न चाहारे रमणीयॆ न वा वने । न कन्दरॆषु रम्यॆषु सा बबन्ध तदा रतिम् ॥

បន្ទាប់មក នាងរកមិនឃើញសេចក្តីរីករាយទេ—ក្នុងការកម្សាន្ត ក្នុងអាហារ ក្នុងព្រៃដ៏រីករាយ ឬក្នុងរូងភ្នំដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍; សេចក្តីសុខរបស់នាងមិនអាចភ្ជាប់នៅកន្លែងណាមួយបានឡើយ។

Verse 10

चकार रममाणे च चक्रवाकयुगे स्पृहाम् । मुक्ता तेन वरारोहा निनिन्द निजयौवनम् ॥

ឃើញគូបក្សីចក្រាវាកលេងរីករាយជាមួយគ្នា នារីចង្កេះស្រស់មានចិត្តអាឡោះអាល័យ; ដោយអារម្មណ៍នោះបំបែកការអត់ធ្មត់ នាងបានស្តីបន្ទោសយុវវ័យរបស់ខ្លួន។

Verse 11

क्वागताहमिमं शैलं दुष्टदैवबलात्कृता । क्व च प्राप्तः स मे दृष्टेर्गोचरं तादृशो नरः ॥

ខ្ញុំមកដល់ទីណា—មកកាន់ភ្នំនេះ—ដោយកម្លាំងវាសនាឃោរឃៅបង្ខំ? ហើយបុរសដ៏ប្រសើរនោះ ដែលធ្លាប់ចូលមកក្នុងចក្ខុវិស័យខ្ញុំ ឥឡូវទៅណាហើយ?

Verse 12

यद्यद्य स महाभागो न मे सङ्गमुपैष्यति । तत्कामाग्निरवश्यं मां क्षपयिष्यति दुःसहः ॥

បើបុរសដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នោះមិនមករួមស្នេហាជាមួយខ្ញុំទេ នោះភ្លើងកាមតណ្ហា—មិនអាចទ្រាំទ្រ—នឹងឆេះបំផ្លាញខ្ញុំជាក់ជាមិនខាន។

Verse 13

रमणीयमभूद्यत्तत्पुंस्कोकिलनिनादितम् । तेन हीनन्तदेवैतद्दहतीवाद्य मामलम् ॥

ព្រៃឈើនោះគួរឱ្យរីករាយ សូរស្រែករបស់កុកូបុរសក៏ក្រអូបលាន់; តែពេលខ្វះគាត់ សោភ័ណភាពនោះថ្ងៃនេះវិញហាក់ដូចជាឆេះខ្ញុំយ៉ាងខ្លាំង។

Verse 14

मार्कण्डेय उवाच इथ्थं सा मदनाविष्टा जगाम मुनिसत्तम । ववृधे च तदा रागस्तस्यास्तस्मिन् प्रतिक्षणम् ॥

មារកណ្ឌេយៈបាននិយាយថា៖ ដូច្នេះហើយ ឱ សេនាបណ្ឌិតដ៏ប្រសើរ នាងបាននិយាយបន្ត ដោយសេចក្តីស្នេហាគ្រប់គ្រង; ហើយកាមរាគរបស់នាងចំពោះគាត់កើនឡើងរាល់ខណៈ។

Verse 15

कलिर्नाम्ना तु गन्धर्वः सानुरागो निराकृतः । तया पूर्वमभूत्सोऽथ तदवस्थां ददर्श ताम् ॥

បន្ទាប់មក មានគន្ធರ್ವម្នាក់ឈ្មោះ កាលី ដែលមុននេះបានត្រូវនាងបដិសេធ ទោះបីគាត់ស្រឡាញ់នាងក៏ដោយ ក៏បានឃើញនាងនៅក្នុងសភាពនោះ។

Verse 16

स चिन्तयामास तदा किं न्वेषा गजगामिनी । निश्वासपवनम्लाना गिरावत्र वरूथिनी ॥

គាត់បានគិតថា៖ «ហេតុអ្វីបានជា​ស្ត្រីមានដំណើរដូចដំរី​នេះ នៅលើភ្នំនេះ ស្លេកស្លាំង និងទន់ខ្សោយ ដោយខ្យល់នៃដង្ហើមសោកសៅរបស់នាង?»

Verse 17

मुनिशापकृता किंनु केनचित् किं विमानिता । वाष्पवारिपरिक्लिन्नमियं धत्ते यतो मुखम् ॥

«តើនាងត្រូវបានវាយប្រហារដោយបណ្តាសារបស់ឥសីម្នាក់ឬ? ឬមាននរណាម្នាក់បានប្រមាថនាង? ព្រោះមុខរបស់នាងសើមជ្រាបដោយទឹកភ្នែក»។

Verse 18

ततः स दध्यौ सुचिरं तमर्थं कौतुकात् कलिः । ज्ञातवांश्च प्रभावेण समाधेः स यथातथम् ॥

បន្ទាប់មក កាលី ដោយសេចក្តីចង់ដឹង បានពិចារណារឿងនោះយូរណាស់ ហើយដោយអំណាចសមាធិ គាត់បានដឹងច្បាស់តាមដែលវាមានពិត។

Verse 19

पुनः स चिन्तयामास तद्विज्ञाय मुनेः कलिः । ममोपपादितं साधु भाग्यैरेतत्पुराकृतैः ॥

កាលីបានគិតឡើងវិញ បន្ទាប់ពីបានដឹងវា (ដូចជាបានស្តាប់ពីឥសីម្នាក់) ថា៖ «នេះត្រូវបានរៀបចំល្អសម្រាប់ខ្ញុំ ដោយសំណាងដែលកើតពីកម្មដែលបានធ្វើមកយូរហើយ»។

Verse 20

मयैषा सानुरागेण बहुशः प्रार्थिता सती । निराकृतवती सेयमद्य प्राप्या भविष्यति ॥

ខ្ញុំបានអង្វរនារីមានគុណធម៌នេះជាញឹកញាប់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់; ទោះនាងបដិសេធខ្ញុំ ក៏ថ្ងៃនេះនាងនឹងត្រូវបានខ្ញុំឈ្នះ (ទទួលបាន)។

Verse 21

मानुषे सानुरागेयं तत्र तद्रूपधारिणि । रंस्यते मय्यसंदिग्धं किं कालेन करोमि तत् ॥

ពេលខ្ញុំយករូបនោះនៅទីនោះជាមនុស្ស នារីនេះ—ពោរពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់—នឹងរីករាយជាមួយខ្ញុំជាក់ជាមិនខាន។ តើខ្ញុំត្រូវរង់ចាំពេលវេលាអ្វីទៀត (ពន្យារពេល) ?

Verse 22

मार्कण्डेय उवाच आत्मप्रभावेण ततस्तस्य रूपं द्विजन्मनः । कृत्वा चचार यत्रास्ते निषण्णा सा वरूथिनी ॥

មារកណ្ឌេយៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក ដោយអំណាចរបស់ខ្លួន គាត់បានយករូបរាងនៃបុរសទ្វិជៈនោះ ហើយទៅកាន់ទីកន្លែងដែលវរុធិនីអង្គុយ។

Verse 23

सा तं दृष्ट्वा वरारोहा किञ्चिदुत्फुल्ललोचना । समेत्य प्राह तन्वङ्गी प्रसीदेति पुनः पुनः ॥

ឃើញគាត់ នារីចង្កេះស្រស់ស្អាតនោះ ភ្នែកភ្លឺឡើងបន្តិច បានចូលមកជិត ហើយនិយាយ—រាងស្តើងស្រឡូន—ម្តងហើយម្តងទៀតថា៖ «សូមមេត្តា»។

Verse 24

त्वया त्यक्ता न सन्देहः परित्यक्ष्यामि जीवितम् । तत्राधर्मः कष्टतरोः क्रियालोपो भविष्यति ॥

បើខ្ញុំត្រូវបានអ្នកបោះបង់—មិនសង្ស័យទេ—ខ្ញុំនឹងបោះបង់ជីវិត។ បន្ទាប់មក អធម៌ដ៏កាចសាហាវនឹងកើតឡើងនៅទីនោះ ហើយកាតព្វកិច្ចពិធីបូជានឹងត្រូវបានមើលរំលង។

Verse 25

मया समेत्य रम्येऽस्मिन् महाकन्दरकन्दरे । मत्परित्राणजं धर्ममवश्यं प्रतिपत्स्यसे ॥

ចូរមករួមជាមួយខ្ញុំក្នុងរូងភ្នំធំដ៏ស្រស់ស្អាតនេះ; អ្នកនឹងប្រាកដជាប្រតិបត្តិធម្មៈដែលកើតពីការការពាររបស់ខ្ញុំ គឺជាកាតព្វកិច្ចដែលមានមូលដ្ឋានលើការអភ័យរក្សារបស់ខ្ញុំ។

Verse 26

आयुषः सावशेषं मे नृणमस्ति महामते । निवृत्तस्तेन नूनं त्वं हृदयाह्लादकारकः ॥

ឱ អ្នកមានចិត្តធំ ឥណទានចំពោះមនុស្សនៅសល់សម្រាប់ខ្ញុំ ដរាបណាជីវិតខ្ញុំនៅសល់។ ដូច្នេះ អ្នកប្រាកដជាអ្នកបង្កើតសេចក្តីរីករាយក្នុងបេះដូងខ្ញុំ គឺអ្នកបានបម្លែងការប្តេជ្ញា/ការដកខ្លួនរបស់ខ្ញុំ។

Verse 27

कलिरुवाच किं करोमि क्रियाहानिर्भवत्यत्र सतो मम । त्वमप्येवंविधं वाक्यं ब्रवीषि तनुमध्यमे ॥

កាលីបាននិយាយថា៖ ខ្ញុំត្រូវធ្វើអ្វី? នៅទីនេះ សម្រាប់ខ្ញុំ—ដែលជាមនុស្សសុចរិត—មានការខាតបង់នៃការប្រតិបត្តិដ៏ត្រឹមត្រូវ/ពិធីកិច្ច។ ហើយអ្នកផងដែរ ឱ អ្នកចង្កេះស្ដើង អ្នកនិយាយពាក្យបែបនេះទៀត!

Verse 28

तदहं सङ्कटं प्राप्तो यद्ब्रवीमि करोṣi तत् । यदि स्यात् सङ्गमो मेऽद्य भवत्याः सह नान्यथा ॥

ដូច្នេះ ខ្ញុំបានធ្លាក់ក្នុងទុក្ខលំបាក៖ ចូរធ្វើតាមអ្វីដែលខ្ញុំនិយាយ។ សូមឲ្យមានការរួមជាមួយអ្នកសម្រាប់ខ្ញុំថ្ងៃនេះ—បើមិនដូច្នោះទេ មិនអាចទទួលយកលទ្ធផលផ្សេងបានឡើយ។

Verse 29

वरूथिनी उवाच प्रसीद यद्ब्रवीṣi त्वं तत्करोमि न ते मृṣā । ब्रवीम्येतदनाशङ्कं यत्ते कार्यं मयाधुना ॥

វរុថិនីបាននិយាយថា៖ សូមមានព្រះហឫទ័យរីករាយ; អ្វីដែលអ្នកនិយាយ នោះខ្ញុំធ្វើ—នេះមិនមែនកុហកទេ។ ខ្ញុំប្រាប់អ្នកដោយមិនស្ទាក់ស្ទើរ៖ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំគួរធ្វើអ្វីសម្រាប់អ្នក?

Verse 30

कालिरुवाच नाद्य संभोगसमये द्रष्टव्योऽहं त्वया वने । निमीलिताक्ष्याः संसर्गस्तव सुभ्रु मया सह ॥

កាលីបានមានព្រះវាចា៖ «មិនមែនថ្ងៃនេះទេ នៅពេលរួមស្នេហ៍ក្នុងព្រៃ អ្នកមិនគួរមើលមកលើខ្ញុំឡើយ។ ឱ នារីមានចិញ្ចើមស្រស់ អ្នកត្រូវបិទភ្នែក ហើយរួមភេទជាមួយខ្ញុំ»។

Verse 31

वरूथिन्युवाच एवं भवतु भद्रन्ते यथेच्छसि तथास्तु तत् । मया सर्वप्रकारं हि वशे स्थेयं तवाधुना ॥

វរុថិនីបានមានព្រះវាចា៖ «ដូច្នោះហើយ ឱ អ្នកមានគុណធម៌; ដូចដែលអ្នកប្រាថ្នា ក៏សូមឲ្យកើតឡើងដូច្នោះ។ ពិតប្រាកដណាស់ ខ្ញុំនឹងស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់អ្នកឥឡូវនេះគ្រប់វិធី»។

Frequently Asked Questions

The chapter stages a conflict between dharma (the brahmin youth’s prescribed rites and proper conduct) and kāma (Varūthinī’s overpowering desire), while also foregrounding the ethics of deception through Kali’s shapeshifting—raising the question of how desire distorts judgment and undermines righteous action.

It does not develop Manvantara chronology directly; instead, it functions as an episodic moral-narrative unit within the broader Purāṇic discourse, emphasizing psychological causality (desire, rejection, opportunism) and ritual framing (gārhapatya/Agni) rather than dynastic or Manu-lineage transitions.

This chapter is outside the Devi Mahatmyam (Adhyayas 81–93) and contains no stuti, battle narrative, or explicit Śākta theology; its ‘devayoṣit’ figure (Varūthinī) operates as a celestial character in an ethical-romance episode rather than as an epithet or manifestation of the Devī.