Adhyaya 32
Bhīma–Duryodhana Gadāyuddha Saṃkalpa (Resolve for the Mace Duel)
Upa-parva: Gadāyuddha-prastāva (Prelude to the Mace Duel)
Saṃjaya reports Duryodhana’s repeated roaring challenge. Vāsudeva Kṛṣṇa, angered on Yudhiṣṭhira’s behalf, criticizes the proposal that Yudhiṣṭhira might accept single combat to become king by killing only one opponent, characterizing it as a hazardous repetition of the earlier ‘uneven wager’ logic associated with dice-play. Kṛṣṇa assesses Duryodhana as exceptionally trained (kṛtī) in mace-fighting and doubts that Arjuna, Yudhiṣṭhira, or the Mādrī sons can match him in that weapon-domain; he warns that facing Duryodhana ‘by the rules’ introduces uncertainty. Bhīma responds by dispelling despondency, asserting superior equipment and confidence, and declaring his intent to end the enmity decisively. Kṛṣṇa then affirms Bhīma’s prior battlefield achievements and frames the duel as both strategic necessity and vow-fulfillment, advising sustained effort against a capable opponent. Bhīma addresses Yudhiṣṭhira, publicly reiterates grievances (Vāraṇāvata, the dice-hall episode, losses of elders and allies), and challenges Duryodhana directly. Duryodhana replies with counter-boasting, asserting readiness and superiority in gadā-yuddha. The allied forces respond with acclamation; the battlefield soundscape (drums, elephants, horses) marks formal escalation into the duel.
Chapter Arc: युधिष्ठिर की वाणी—राजधर्म की मर्यादा और युद्ध-न्याय की कसौटी—तालाब में छिपे दुर्योधन को ललकारती है: बाहर आओ, और किसी एक पाण्डव के साथ गदायुद्ध स्वीकार करो। → राजभाव से पूजित दुर्योधन पहली बार ऐसी कठोर फटकार सुनता है; उसका अभिमान आहत होता है—जिसके सिर पर छत्र की छाया रही, वह अब कटु वचन कैसे सहे? भीतर-भीतर प्रतिशोध की ज्वाला भड़कती है, और वह शर्तें व विकल्प रखता है कि पाण्डवों में से कोई भी एक उसके साथ गदा लेकर उतरे। → अन्तर्जल से वह नागेन्द्र-सा निःश्वास छोड़ता हुआ उभरता है—स्वर्णाभूषित अंगद, लोहे की भारी गदा हाथ में—और पंचाल-पाण्डव उसे देखकर हर्ष से तालियाँ बजाते हैं; दुर्योधन उसी क्षण उपहास का प्रतिफल चुकाने की प्रतिज्ञा करता है और यमलोक भेजने की धमकी देता है। → दुर्योधन औपचारिक रूप से गदायुद्ध के लिए प्रस्तुत होता है, गदा को अपना चुना हुआ आयुध घोषित करता है, और पाण्डव-पक्ष से किसी एक योद्धा को सामने आने की चुनौती देता है—युद्ध अब नियमबद्ध द्वंद्व की देहरी पर आ खड़ा होता है। → कौन उतरेगा—भीम, अर्जुन, या कोई अन्य—और क्या यह द्वंद्व धर्म-नियमों के भीतर रह पाएगा?
Shlokas
Verse 1
न२्चक्स्स्त्तािस्सि (9) £:-.१/०्ट द्वात्रिशोड्थ्याय: युधिष्ठिरके कहनेसे दुर्योधनका तालाबसे बाहर होकर किसी एक पाण्डवके साथ गदायुद्धके लिये तैयार होना धृतराष्ट्र रवाच एवं संतर्ज्यमानस्तु मम पुत्रो महीपति: । प्रकृत्या मन्युमान् वीर: कथमासीत् परंतप:
ធ្រិតរាស្ត្រ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សញ្ជ័យ! កាលដែលកូនប្រុសរបស់ខ្ញុំ—ព្រះមហាក្សត្រ—ត្រូវបានស្តីបន្ទោស និងញុះញង់ដូច្នោះ តើទុរយោធន វីរបុរសដែលមានសភាពឆាប់ខឹង និងជាអ្នកដុតសត្រូវ បានឆ្លើយតបយ៉ាងដូចម្តេច? បន្ទាប់ពីពាក្យមុតស្រួចរបស់យុធិષ્ઠិរ គាត់ធ្លាក់ចូលសភាពចិត្តបែបណា?»
Verse 2
न हि संतर्जना तेन श्रुतपूर्वा कथठ्चन । राजभावेन मान्यश्व सर्वलोकस्य सो5भवत्,उसने पहले कभी किसी तरह ऐसी फटकार नहीं सुनी थी; क्योंकि राजा होनेके कारण वह सब लोगोंके सम्मानका पात्र था
គាត់មិនដែលបានឮការស្តីបន្ទោសបែបនេះពីមុនឡើយ; ព្រោះដោយសារតំណែងជាព្រះមហាក្សត្រ គាត់ជាមនុស្សដែលមនុស្សទាំងឡាយគោរពរាប់អានថាសមគួរទទួលកិត្តិយស។
Verse 3
यस्यातपत्रच्छायापि स्वका भानोस्तथा प्रभा । खेदायैवाभिमानित्वात् सहेत् सैवं कथं गिर:
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកណាម្នាក់ ដែលសូម្បីតែស្រមោលឆ័ត្ររាជរបស់ខ្លួន ក៏ភ្លឺរលោងដូចពន្លឺព្រះអាទិត្យ—ប៉ុន្តែដោយសារអំនួត បានបម្លែងសិរីល្អនោះឲ្យក្លាយជាមូលហេតុនៃទុក្ខ—តើមនុស្សដូច្នោះអាចអត់ទ្រាំពាក្យបែបនេះបានដូចម្តេច?»
Verse 4
अभिमानी होनेके कारण जिसके मनमें अपने छत्रकी छाया और सूर्यकी प्रभा भी खेद ही उत्पन्न करती थी, वह ऐसी कठोर बातें कैसे सह सकता था? ।।
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយសារអំនួត មនុស្សម្នាក់ដែលសូម្បីតែស្រមោលឆ័ត្ររាជរបស់ខ្លួន និងពន្លឺព្រះអាទិត្យ ក៏មានអារម្មណ៍ថាជាភារកិច្ចនៃទុក្ខ—តើអាចអត់ទ្រាំពាក្យដ៏រឹងមាំបែបនេះបានដូចម្តេច? ហើយផែនដីទាំងមូលនេះ—ពេញទៅដោយម្លេច្ឆៈ និងជនជាតិព្រៃភ្នំ—ត្រូវបានគាំទ្រ និងរក្សារបៀបរបបដោយព្រះគុណរបស់អ្នកដែលអំណាចរបស់គាត់ អ្នកឯងបានឃើញដោយផ្ទាល់ សញ្ជយ។»
Verse 5
स तथा तर्ज्यमानस्तु पाण्डुपुत्रैर्विशेषत: । विहीनश् स्वकैर्भुत्यर्निर्जने चावृतो भूशम्
ដូច្នេះ ពេលត្រូវបានស្តីបន្ទោសយ៉ាងខ្លាំង—ជាពិសេសដោយកូនប្រុសរបស់បណ្ឌុ—គាត់បានឃើញខ្លួនឯងគ្មានអ្នកបម្រើរបស់ខ្លួនទៀត ហើយត្រូវបានបិទល้อมពីគ្រប់ទិស នៅកន្លែងឯកោ។
Verse 6
स श्रुत्वा कटुका वाचो जययुक्ता: पुनः पुनः । किमब्रवीत् पाण्डवेयांस्तन्ममाचक्ष्व संजय
ពេលបានឮពាក្យដ៏ជូរចត់ទាំងនោះ—ម្តងហើយម្តងទៀត—ដែលពោរពេញដោយការអួតអាងអំពីជ័យជម្នះ យុធិષ્ઠិរៈបានសួរថា៖ «គាត់បាននិយាយអ្វីទៅកាន់កូនប្រុសរបស់បណ្ឌុ? សូមប្រាប់ខ្ញុំអំពីរឿងនោះ សញ្ជយ»។
Verse 7
इस समय वह अपने सेवकोंसे हीन हो चुका था और एकान्त स्थानमें घिर गया था। उस दशामें विशेषत: पाण्डवोंने जब उसे वैसी कड़ी फटकार सुनायी, तब शत्रुओंके विजयसे युक्त उन कटुवचनोंको बारंबार सुनकर दुर्योधनने पाण्डवोंसे क्या कहा? यह मुझे बताओ ।।
សញ្ជយបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ នៅពេលនោះ ព្រះរាជបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ឈរនៅក្នុងទឹក កំពុងត្រូវបានស្តីបន្ទោសយ៉ាងខ្លាំង។ ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយ គាត់ត្រូវបានរិះគន់ដោយយុធិષ્ઠិរៈ ព្រមទាំងបងប្អូនរបស់គាត់ផង»។
Verse 8
श्रुत्वा स कटुका वाचो विषमस्थो नराधिप: । दीर्घमुष्णं च नि:श्वस्य सलिलस्थ: पुन: पुन:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះរាជា—ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពគ្រោះថ្នាក់ដ៏លំបាក—ពេលបានឮពាក្យរឹងមាំទាំងនោះ ក៏ដកដង្ហើមវែងៗក្តៅៗ ម្តងហើយម្តងទៀត ដូចជាមនុស្សលង់ក្នុងទឹក ត្រូវទឹកគ្របសង្កត់ ហើយខំប្រឹងរកស្ថេរភាព។
Verse 9
सलिलान्तर्गतो राजा धुन्वन् हस्तौ पुनः पुन: । मनश्लकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះរាជា ដែលនៅក្នុងទឹក បានញ័រដៃទាំងពីរម្តងហើយម្តងទៀត ដើម្បីរឹតបន្តឹងចិត្តឲ្យត្រៀមសង្គ្រាម ហើយក៏បាននិយាយទៅកាន់ព្រះរាជាផ្សេងទៀត ដោយអំពាវនាវឲ្យចូលប្រយុទ្ធដោយសេចក្តីមុតមាំថ្មី។
Verse 10
संजयने कहा--राजाधिराज! राजन! उस समय भाइयोंसहित युधिष्ठिरने जब इस प्रकार फटकारा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ឱ ព្រះចក្រពត្តិ ឱ ព្រះរាជា! នៅពេលយុធិષ્ઠិរ ជាមួយបងប្អូន បានស្តីបន្ទោសដូច្នេះ កូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គដែលឈរនៅក្នុងទឹក បានឮពាក្យរឹងមាំទាំងនោះ ហើយដកដង្ហើមវែងៗក្តៅៗ ម្តងហើយម្តងទៀត។ ព្រះបាទទុរយោធន ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពអាសន្ន ហើយនៅក្នុងទឹក ដូច្នេះទើបដកដង្ហើមធំៗជាបន្តបន្ទាប់។ នៅក្នុងទឹកនោះឯង គាត់បានលើកដៃទាំងពីរហែលហួសជាច្រើនដង ហើយសម្រេចចិត្តក្នុងចិត្តថានឹងប្រយុទ្ធ រួចនិយាយទៅកាន់ព្រះបាទយុធិષ્ઠិរ៖ «ពួកបណ្ឌវទាំងអស់ មកជាមួយមិត្តសហាយដែលមានចិត្តល្អ ហើយមានរទេះសង្គ្រាមនិងសេះជិះគ្រប់គ្រាន់; ខ្ញុំតែម្នាក់ឯង អស់កម្លាំង គ្មានរទេះ យានជំនិះត្រូវបំផ្លាញហើយ»។
Verse 11
आत्तशस्त्रै रथोपेतैर्बहुभि: परिवारित: । कथमेकः पदातिः सन्नशस्त्रो योद्धुमुत्सहे
«អ្នកមានចំនួនច្រើន ហើយមានមនុស្សជាច្រើនព័ទ្ធជុំវិញ ដោយកាន់អាវុធ និងជិះរទេះ។ ខ្ញុំតែម្នាក់ឯង ជាទាហានថ្មើរជើង គ្មានអាវុធ—តើខ្ញុំនឹងក្លាហានចូលប្រយុទ្ធបានដូចម្តេច?»
Verse 12
एकैकेन तु मां यूयं योधयध्वं युधिष्ठिर । न होको बहुभिववीरिर्याय्यो योधयितुं युधि
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ឱ យុធិષ્ઠិរ! សូមឲ្យអ្នករាល់គ្នាប្រយុទ្ធជាមួយខ្ញុំម្នាក់មួយ។ ក្នុងសង្គ្រាម មិនយុត្តិធម៌ទេដែលបង្ខំអ្នកចម្បាំងតែម្នាក់ឲ្យត្រូវប្រយុទ្ធប្រឆាំងវីរបុរសជាច្រើននៅពេលតែមួយ»។
Verse 13
विशेषतो विकवच: श्रान्तश्षापत्समाश्रित: । भृशं विक्षतगात्रश्न श्रानन््लवाहनसैनिक:
ជាពិសេស ការបង្ខំឲ្យចូលសង្គ្រាម មិនមែនជាការយុត្តិធម៌ទេ ចំពោះអ្នកដែលគ្មានអាវក្រវ៉ាត់ការពារ រាងកាយនឿយហត់ ជាប់គ្រោះអាសន្ន រងរបួសធ្ងន់ ហើយសេះរទេះ និងទ័ពរបស់គាត់ក៏នឿយហត់ដែរ។
Verse 14
न मे त्वत्तो भयं राजन् न च पार्थाद् वकोदरात् । फाल्गुनाद् वासुदेवाद् वा पञज्चालेभ्यो5थवा पुन:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ព្រះរាជា! ខ្ញុំមិនភ័យខ្លាចទ្រង់ទេ មិនភ័យខ្លាចវೃកោទរ កូនប៉ារថ (ភីម) ទេ មិនភ័យខ្លាចផាល់គុន (អర్జុន) ទេ មិនភ័យខ្លាចវាសុទេវ (ក្រឹષ્ણ) ទេ ហើយក៏មិនភ័យខ្លាចពញ្ចាលទាំងឡាយដែរ»។
Verse 15
यमाभ्यां युयुधानाद् वा ये चान्ये तव सैनिका: । एक: सर्वानहं क्रुद्धो वारयिष्ये युधि स्थित:
មិនថាជាកូនភ្លោះទាំងពីររបស់ម៉ាទ្រី ឬយុយុធាន (សាត្យគី) ឬអ្នកចម្បាំងផ្សេងៗណាក្នុងកងទ័ពរបស់ទ្រង់ក៏ដោយ—នៅលើសមរភូមិ ខ្ញុំឈរដោយកំហឹង ហើយខ្ញុំតែម្នាក់ឯង នឹងទប់ស្កាត់ពួកគេទាំងអស់មិនឲ្យរុញទៅមុខបាន។
Verse 16
धर्ममूला सतां कीर्तिर्मिनुष्याणां जनाधिप । धर्म चैवेह कीर्ति च पालयन् प्रबवीम्पहम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «អធិរាជនៃមនុស្ស! កិត្តិយសរបស់សតបុរស មានឫសគល់នៅក្នុងធម៌។ ខ្ញុំកំពុងថែរក្សាធម៌ និងកិត្តិយសនៅក្នុងលោកនេះ ហើយទើបនិយាយពាក្យទាំងនេះ»។
Verse 17
अहमुत्थाय सर्वान् वै प्रतियोत्स्यामि संयुगे । अनुगम्यागतान् सवनितून् संवत्सरो यथा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំនឹងក្រោកឡើង ហើយនៅក្នុងសង្គ្រាម នឹងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកទ្រង់ទាំងអស់—ម្នាក់មួយៗតាមលំដាប់ដែលចូលមក—ដូចជាឆ្នាំមួយ ដែលទទួលយករដូវទាំងអស់តាមលំដាប់ពេលវេលា»។
Verse 18
अद्य वः सरथान् साथ्वानशस्त्रो विरथोडपि सन् | नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षये
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ថ្ងៃនេះ ទោះបីអ្នកគ្មានរថសេះ ទោះបីគ្មានអាវុធ ទោះបីឈរជាទាហានជើងក៏ដោយ ក៏អ្នកនឹងភ្លឺលើស និងបំបាំងពួកគេទាំងអស់—ដូចព្រះអាទិត្យនៅចុងរាត្រី ធ្វើឲ្យផ្កាយទាំងឡាយស្រកពន្លឺទៅ»។
Verse 19
अद्यानण्यं गमिष्यामि क्षत्रियाणां यशस्विनाम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំនឹងទៅកាន់លោកបន្ទាប់ ដោយបានសងបំណុលរបស់ខ្ញុំចំពោះក្សត្រីយៈដ៏មានកិត្តិយសទាំងឡាយ»។ និយាយបានត្រឹមនេះ ព្រះអម្ចាស់នៃមនុស្សក៏ស្ងៀមទៅ។
Verse 20
बाह्लीकद्रोणभीष्माणां कर्णस्य च महात्मन: । जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चोभयो:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «(គាត់បានរំលឹក) បាហ្លីក ដ្រូណ និងភីෂ្ម; ករណៈដ៏មានចិត្តធំ; ជ័យទ្រថដ៏ក្លាហាន; និងភគទត្ត—វីរបុរសឆ្នើមនៃទាំងពីរភាគី»។
Verse 21
मद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च | पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुने: सौबलस्य च
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ ពូជភរតដ៏ប្រសើរ (គាត់បានរំលឹក) កូនៗរបស់សល្យ ព្រះរាជានៃមទ្រ; និងភូរីស្រវាស; ហើយក៏កូនៗរបស់សកុនិ កូនប្រុសសុបលផងដែរ»។
Verse 22
मित्राणां सुह्ृदां चैव बान्धवानां तथैव च । आनृण्यमद्य गच्छामि हत्वा त्वां भ्रातृभि: सह
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំនឹងរួចផុតពីបំណុលចំពោះមិត្តភក្តិ អ្នកប្រាថ្នាល្អ និងញាតិវង្ស—ដោយសម្លាប់អ្នកជាមួយបងប្អូនរបស់អ្នក»។
Verse 23
युधिछिर उवाच दिष्ट्या त्वमपि जानीषे क्षत्रधर्म सुयोधन
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ជាសំណាងល្អណាស់ ដែលអ្នកក៏យល់ដឹងអំពីធម៌របស់ក្សត្រីយៈដែរ ឱ សុយោធន!»
Verse 24
दिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर्युद्धायैव महाभुज । दिष्ट्या शूरोडसि कौरव्य दिष्ट्या जानासि संगरम्
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ជាសំណាងល្អណាស់ ដែលបញ្ញារបស់អ្នកបានប្តេជ្ញាចិត្តទាំងស្រុងទៅលើសង្គ្រាម ឱ មហាបាហុ។ ជាសំណាងល្អណាស់ ដែលអ្នកជាវីរបុរស ឱ កៅរវៈ; ជាសំណាងល្អណាស់ ដែលអ្នកស្គាល់សង្គ្រាម និងការប្រយុទ្ធ។»
Verse 25
युधिष्ठिर बोले--सुयोधन! सौभाग्यकी बात है कि तुम भी क्षत्रिय-धर्मको जानते हो। महाबाहो! यह जानकर प्रसन्नता हुई कि अभी तुम्हारा विचार युद्ध करनेका ही है। कुरुनन्दन! तुम शूरवीर हो और युद्ध करना जानते हो--यह हर्ष और सौभाग्यकी बात है ।।
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សុយោធន! ជាសំណាងល្អដែលអ្នកក៏ស្គាល់ធម៌ក្សត្រីយៈ។ ឱ មហាបាហុ! ខ្ញុំរីករាយដែលដឹងថា គំនិតរបស់អ្នកនៅតែប៉ងតែសង្គ្រាម។ ឱ កូនចៅកុរុ! អ្នកជាវីរបុរស ហើយស្គាល់ការប្រយុទ្ធ—នេះជាហេតុនាំមកនូវសេចក្តីរីករាយ និងសំណាងល្អ។ ព្រោះអ្នកតែម្នាក់ឯង ប៉ងចង់ប្រយុទ្ធនឹងយើងទាំងអស់ក្នុងសមរភូមិ ដូច្នេះ ចូរជួបគ្នាម្នាក់មួយៗ ហើយជ្រើសអាវុធណាដែលអ្នកយល់ថាសមរម្យ។»
Verse 26
स्वयमिष्टं च ते काम॑ वीर भूयो ददाम्यहम्
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ហើយ ឱ វីរបុរស, ខ្ញុំផ្តល់ជាថ្មីម្តងទៀតដល់អ្នក នូវពរ ដែលអ្នកឯងប្រាថ្នា។»
Verse 27
दुर्योधन उवाच एकश्चेद् योद्धुमाक्रन्दे शूरोडद्य मम दीयताम्
ទុរយោធន បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បើមានវីរបុរសសូម្បីតែម្នាក់ ដែលនឹងប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិដ៏រំពងស្រែកនេះ សូមប្រគល់ឲ្យខ្ញុំថ្ងៃនេះ។»
Verse 28
हन्तैक॑ भवतामेक: शक्यं मां योडभिमन्यते
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «មកចុះ—ឲ្យមានតែម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកណាដែលគិតថាខ្លួនអាចធ្វើបាន ចេញមុខមកប្រឈមមុខនឹងខ្ញុំ!» ក្នុងកម្តៅសង្គ្រាម គាត់ប្រកាសប្រជែងឲ្យយុទ្ធជនខាងត្រូវប្រយុទ្ធតែម្នាក់មួយ ដើម្បីសាកល្បងកម្លាំង និងកិត្តិយស ដោយបង្ហាញភាពជឿជាក់ និងការប្រឆាំងមិនចុះចាញ់ ខណៈច្បាប់វិន័យនៃសង្គ្រាមកំពុងរលំស្រុត។
Verse 29
पदातिर्गदया संख्ये स युध्यतु मया सह | मैं हर्षक साथ कह रहा हूँ कि 'तुममेंसे कोई भी एक वीर जो मुझ अकेलेको जीत सकनेका अभिमान रखता हो, वह रणभूमिमें पैदल ही गदाद्वारा मेरे साथ युद्ध करे' ।।
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ឲ្យគាត់ប្រយុទ្ធជាមួយខ្ញុំក្នុងសង្គ្រាម—ដោយដើរជើង និងកាន់គុទ្ទ (ដំបងគុទ្ទ)។ ខ្ញុំប្រកាសដោយភាពជឿជាក់ថា៖ វីរបុរសណាម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នក ដែលអួតថាអាចឈ្នះខ្ញុំតែម្នាក់ឯង ចូរចូលមកលើសមរភូមិ ហើយប្រយុទ្ធជាមួយខ្ញុំដោយដើរជើង កាន់គុទ្ទ។ ការប្រយុទ្ធលើរថសង្គ្រាមបានដល់ចុងហើយ; នៅគ្រប់ជំហាន ការប្រកួតបានបត់បែនចម្លែកៗ»។
Verse 30
|| अस्त्राणामपि पर्यायं कर्तुमिच्छन्ति मानवा:
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «សូម្បីតែដោយអាវុធ ក៏មនុស្សនៅតែស្វែងរកការប្តូរវេន—ចង់បង្វែរទិសដៅ និងយកអត្ថប្រយោជន៍វិញ»។ នៅក្រោមស្រមោលសីលធម៌នៃសង្គ្រាម ពាក្យនេះបង្ហាញចិត្តមនុស្សដែលមិនស្ងប់ស្ងាត់ ចង់បង្វែរវាសនាដោយមធ្យោបាយណាក៏ដោយ ជំនួសឲ្យទទួលខុសត្រូវ និងផលវិបាក។
Verse 31
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापवरमें दुर्योधन-युधिष्ठिरसंवादविषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ទុរយោធនៈបានប្រកាសទៅយុធិស្ឋិរៈ ដោយមោទនភាពរបស់យុទ្ធជនដែលស្រវឹងដោយអហങ്കារ៖ «ឱ មហាបាហូ (អ្នកមានដៃខ្លាំង) ដោយគុទ្ទរបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងឈ្នះអ្នកជាមួយបងប្អូនរបស់អ្នក។ ដោយគុទ្ទនេះ ខ្ញុំនឹងផ្តួលបញ្ចូលទាំងប៉ាញ្ចាលៈ ស្រឹញ្ជយៈ និងទ័ពផ្សេងៗទៀតដែលឈរជាមួយអ្នក។ យុធិស្ឋិរៈ! ខ្ញុំមិនដែលភ័យ—សូម្បីតែឥន្ទ្រៈ»។ សុន្ទរកថានេះបង្ហាញថា ការប្រយុទ្ធចុងក្រោយមិនមែនជាការប្រកួតតាមធម្មៈដោយសមតុល្យទេ ប៉ុន្តែជាការអួតអាងអំណាច ដែលបង្ហាញអំពីអហങ്കារ និងការមើលងាយចំពោះការកំណត់ត្រឹមត្រូវ ដែលជំរុញអំពើហិង្សាចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម។
Verse 32
पज्चालान् सृञ्जयांश्वैव चे चान्ये तव सैनिका: । न हि मे सम्भ्रमो जातु शक्रादपि युधिष्ठिर
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ប៉ាញ្ចាលៈ ស្រឹញ្ជយៈ និងទ័ពផ្សេងៗទៀតដែលជារបស់អ្នក—ខ្ញុំនឹងផ្តួលពួកគេទាំងអស់ ដោយគុទ្ទរបស់ខ្ញុំ ព្រមទាំងអ្នក និងបងប្អូនរបស់អ្នកផង។ ឱ យុធិស្ឋិរៈ មហាបាហូ (អ្នកមានដៃខ្លាំង) ខ្ញុំមិនដែលភ័យ—ទេ សូម្បីតែសក្រណ៍ (ឥន្ទ្រៈ) ក៏ដោយ»។
Verse 33
युधिछ्िर उवाच उत्तिषोत्तिष्ठ गान्धारे मां योधय सुयोधन । एक एकेन संगम्य संयुगे गदया बली
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ចូរឈរឡើង! ឈរឡើង! ឱ កូននាងគន្ធារី—សុយោធន! ចូរមកប្រយុទ្ធជាមួយខ្ញុំ។ អ្នកពិតជាមានកម្លាំង; ដូច្នេះ ក្នុងសង្គ្រាមនេះ ចូរជួបវីរបុរសតែម្នាក់មុខទល់មុខ ហើយបង្ហាញកិត្តិយសបុរសក្សត្រិយៈរបស់អ្នកដោយគដា។ ចូរប្រយុទ្ធដោយចិត្តផ្តោតមួយ។»
Verse 34
पुरुषो भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहित: । अद्य ते जीवितं नास्ति यदीन्द्रोडपि तवाश्रयः
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ចូរធ្វើជាបុរសឱ កូននាងគន្ធារី; ចូរប្រយុទ្ធដោយចិត្តស្ងប់ស្ងាត់ និងប្រមូលផ្តុំ។ ថ្ងៃនេះ ជីវិតរបស់អ្នកមិនអាចរួចផុតបានទេ ទោះបីឥន្ទ្រជាព្រះអធិរាជក៏ក្លាយជាអ្នកអាស្រ័យរបស់អ្នកក្តី។»
Verse 35
संजय उवाच एतत् स नरशार्दूलो नामृष्यत तवात्मज: । सलिलान्तर्गतः श्वभ्रे महानाग इव श्वसन्
សញ្ជ័យ បាននិយាយថា៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ព្រះរាជបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ឌុរយោធន—វីរបុរសដូចខ្លាខ្លាំងក្នុងមនុស្ស—មិនអាចទ្រាំពាក្យទាំងនោះបានទេ។ លាក់ខ្លួននៅក្នុងរណ្តៅក្រោមទឹក គាត់ដកដង្ហើមវែងៗធ្ងន់ៗ ដូចពស់ធំមួយនៅក្នុងរូងរបស់វា។
Verse 36
तथासौ वाक्प्रतोदेन तुद्यमान: पुनः पुनः । वचो न ममृषे राजन्नुत्तमाश्वचः कशामिव
សញ្ជ័យ បាននិយាយថា៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ដូចសេះល្អមិនអាចទ្រាំនឹងស្នៀតកន្ទួតបានយ៉ាងណា ដូច្នោះដែរ ឌុរយោធន ត្រូវបានចាក់ចុះម្តងហើយម្តងទៀតដោយកន្ទួតនៃពាក្យ ហើយមិនអាចទ្រាំនឹងសុន្ទរកថានោះបានឡើយ។
Verse 37
संक्षो भ्य सलिलं वेगाद् गदामादाय वीर्यवान् | अद्विसारमयीं गुर्वीं काड्चनाड्रद भूषणाम्
សញ្ជ័យ បាននិយាយថា៖ ដោយការប្រញាប់រហ័ស គាត់កូរទឹកឲ្យរលកឡើង ហើយវីរបុរសមានកម្លាំងនោះបានចាប់យកគដារបស់ខ្លួន—ធ្ងន់ធ្ងរ ធ្វើពីលោហៈរឹងមាំមិនងាយបាក់បែក ហើយតុបតែងដោយអលង្ការមាស—ត្រៀមចូលទៅកាន់ការងារដ៏សាហាវនៃសង្គ្រាម។
Verse 38
स भिवत्त्वा स्तम्भितं तोयं स्कन््धे कृत्वा5ड5यसीं गदाम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់ពីបានគោរពសម្តែងនមស្ការ គាត់បានតាំងចិត្តឲ្យមាំមួន ហើយដាក់គដាដែកលើស្មា រួចដើរទៅមុខដោយសេចក្តីសម្រេចចិត្តដែលបានគ្រប់គ្រង។ ខណៈនោះបង្ហាញវិន័យរបស់យុទ្ធជន៖ ទោះនៅកណ្ដាលអំពើហិង្សា ក៏សកម្មភាពត្រូវបានចាប់ផ្តើមដោយពិធីគោរព និងការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង។
Verse 39
ततः शैक्यायसीं गुर्वी जातरूपपरिष्कृताम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មកបានបង្ហាញឡើងអាវុធដែកធ្ងន់មួយ ដែលបានច្នៃប្រឌិតយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ន និងតុបតែងដោយមាស—រូបភាពនៃសិប្បកម្មដ៏ស្រងាត់របស់សង្គ្រាម ដែលអំណាចបំផ្លាញត្រូវបានធ្វើឲ្យរុងរឿងនៅខាងក្រៅ។
Verse 40
गदाहस्तं तु तं दृष्टवा सशृुदड्भमिव पर्वतम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលឃើញគាត់កាន់គដានៅក្នុងដៃ—ដូចភ្នំដែលមានកំពូលជាច្រើន—យុទ្ធជនទាំងឡាយបានឃើញរូបរាងនៃអំណាចដ៏គួរឱ្យខ្លាច មាំមួនមិនរអិលរអួល ជាសញ្ញានៃការកើនឡើងដ៏សាហាវនៃសង្គ្រាម ដែលកម្លាំង និងសេចក្តីសម្រេចចិត្តគ្រប់គ្រងពេលនោះ។
Verse 41
प्रजानामिव संक़्रुद्धं शूलपाणिमिव स्थितम् । हाथमें गदा लिये हुए दुर्योधनको पाण्डवोंने इस प्रकार देखा, मानो कोई शुंगयुक्त पर्वत हो अथवा प्रजापर कुपित होकर हाथमें त्रिशूल लिये हुए रुद्रदेव खड़े हों ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បណ្ឌវទាំងឡាយបានឃើញទុរយោធនឈរជាមួយគដានៅក្នុងដៃ—ដូចព្រះរុទ្រាដ៏កំហឹង ដើម្បីសត្វលោក ឈរជាប់ត្រីសូល; ដូចភ្នំមានស្នែងលេចឡើងមុខពួកគេ។ វីរបុរសវង្សភរតៈនោះ កាន់គដា ភ្លឺរលោងដូចព្រះអាទិត្យកំពុងឆេះ។ ពេលឃើញទុរយោធនដៃធំ អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ ឡើងចេញពីទឹកដោយអាវុធរបស់គាត់ សត្វលោកទាំងមូលមានអារម្មណ៍ដូចយមរាជ អ្នកកាន់ដណ្ឌា បានបង្ហាញខ្លួន—ជាសញ្ញានៃការបំផ្លាញមិនឈប់ឈរ ក្នុងភាពងងឹតនៃសង្គ្រាម។
Verse 42
तमुत्तीर्ण महाबाहुं गदाहस्तमरिंदमम् | मेनिरे सर्वभूतानि दण्डपाणिमिवान्तकम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលវីរបុរសដៃធំ នោះឡើងចេញ (ពីទឹក) កាន់គដានៅក្នុងដៃ ជាអ្នកបំផ្លាញសត្រូវ សត្វលោកទាំងអស់បានគិតថាគាត់ដូចយមរាជ ព្រះអម្ចាស់នៃមរណៈ ដែលកាន់ដណ្ឌានៅក្នុងដៃ។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្កើនភាពតានតឹងផ្លូវធម៌នៃសង្គ្រាម៖ កំហឹង និងសេចក្តីសម្រេចចិត្តរបស់យុទ្ធជនតែម្នាក់ អាចបោះស្រមោលនៃការភ័យខ្លាចលើពិភពលោក ដូចអំពើហិង្សាដែលក្លាយជារូបរាងនៃការសងសឹកកម្រិតចក្រវាល។
Verse 43
वज्हस्तं यथा शक्रं शूलहस्तं यथा हरम् । ददृशु: सर्वपञ्चाला: पुत्रं तव जनाधिप,नरेश्वर! सम्पूर्ण पांचालोंने आपके पुत्रको वज्रधारी इन्द्र और त्रिशूलधारी रुद्रके समान देखा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃមនុស្ស ឱ ព្រះមហាក្សត្រ—បញ្ចាលាទាំងអស់បានឃើញព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ដូចជាព្រះឥន្ទ្រ (សក្រក) កាន់វជ្រា ហើយដូចជាព្រះហរ (រុទ្រ/សិវៈ) កាន់ត្រីសូល»។
Verse 44
तमुत्तीर्ण तु सम्प्रेक्ष्य समहृष्यन्त सर्वश: । पज्चाला: पाण्डवेयाश्व तेडन्योन्यस्य तलान् ददुः,उसे जलसे बाहर निकला देख समस्त पांचाल और पाण्डव हर्षसे खिल उठे और एक- दूसरेसे हाथ मिलाने लगे
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ឃើញគាត់ឡើងមកដោយសុវត្ថិភាព ពញ្ចាលាទាំងអស់ និងព្រះរាជបុត្រនៃបណ្ឌវទាំងឡាយ ក៏រីករាយពេញទំហឹង ហើយអបអរសាទរគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយចាប់ដៃគ្នា។
Verse 45
अवहासं तु त॑ मत्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव । उद्वृत्य नयने क्रुद्धों दिधक्षुरिव पाण्डवान्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ យល់ថាកាយវិការនោះជាការចំអក ព្រះរាជបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ឌុរយោធនៈ ក៏ខឹងក្រោធ—បង្វិលភ្នែក ហើយចាក់សម្លឹងទៅកាន់បណ្ឌវទាំងឡាយ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ដូចជាចង់ដុតពួកគេឲ្យក្លាយជាផេះ។
Verse 46
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा संदष्टदशनच्छद: । प्रत्युवाच ततस्तान् वै पाण्डवान् सह केशवान्,उसने अपनी भौंहोंको तीन जगहसे टेढ़ी करके दाँतोंसे ओठको दबाया और श्रीकृष्णसहित पाण्डवोंसे इस प्रकार कहा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ គាត់បានខិតចិញ្ចើមឲ្យកោងជាបីជ្រុង ហើយខាំបបូរមាត់ដោយធ្មេញក្រញ៉ាំ; បន្ទាប់មកគាត់បានឆ្លើយទៅកាន់បណ្ឌវទាំងឡាយ—ដោយមានកេសវៈ (ព្រះក្រឹស្ណ) នៅជាមួយពួកគេ។
Verse 47
दुर्योधन उवाच अस्यावहासस्य फल प्रतिभोक्ष्यथ पाण्डवा: । गमिष्यथ हता: सद्यः: सपञ्चाला यमक्षयम्
ឌុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ បណ្ឌវទាំងឡាយ! អ្នកទាំងអស់នឹងត្រូវទទួលផលនៃការចំអកនេះឥឡូវនេះ។ ត្រូវសម្លាប់ភ្លាមៗ—អ្នកទាំងអស់ រួមទាំងបញ្ចាលា—នឹងទៅដល់ទីស្ថានរបស់យមៈ»។
Verse 48
संजय उवाच उत्थितश्न जलात् तस्मात् पुत्रो दुर्योधनस्तव । अतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षित:,संजय कहते हैं--राजन्! आपका पुत्र दुर्योधन उस जलसे निकलकर हाथमें गदा लिये खड़ा हो गया। वह रक्तसे भीगा हुआ था
សញ្ជ័យបានពោលថា៖ ព្រះមហាក្សត្រ! ព្រះរាជបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ឌុរយោធនៈ បានលេចចេញពីទឹកនោះ បន្ទាប់ពីងូតលាង ហើយឈរយ៉ាងមាំមួន ដោយកាន់គទានៅក្នុងដៃ។ ព្រះកាយរបស់គាត់សើមជ្រាបដោយឈាម តែចិត្តនៅតែរឹងមាំត្រៀមបន្តសង្គ្រាម។
Verse 49
तस्य शोणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम् शरीरं सम तदा भाति ख्रवन्निव मही धर:,उस समय खूनसे लथपथ हुए दुर्योधनका शरीर पानीसे भीगकर जलका स्रोत बहानेवाले पर्वतके समान प्रतीत होता था
សញ្ជ័យបានពោលថា៖ នៅពេលនោះ ព្រះកាយរបស់ឌុរយោធនៈ ដែលលាបពេញដោយឈាម ហើយសើមជ្រាបដោយទឹក ប្រាកដដូចភ្នំមួយដែលមានស្ទឹងសាយហូរចេញពីគ្រប់ទិស។
Verse 50
तमुद्यतगदं वीर मेनिरे तत्र पाण्डवा: | वैवस्वतमिव क्ुद्धं शूलपाणिमिव स्थितम्
សញ្ជ័យបានពោលថា៖ នៅទីនោះ បណ្ឌវទាំងឡាយបានមើលឃើញវីរបុរសឌុរយោធនៈ ដែលលើកគទាឡើងខ្ពស់ ហាក់ដូចយមរាជ កូនវីវស្វាន ដែលកំពុងខឹងក្រហាយ ឬដូចរុទ្រាដែលឈរជាមួយត្រីសូលនៅក្នុងដៃ។
Verse 51
स मेघनिनदो हर्षन्नर्दन्निव च गोवृष: । आजुहाव ततः: पार्थान् गदया युधि वीर्यवान्
សញ្ជ័យបានពោលថា៖ វីរបុរសដ៏មានកម្លាំងនោះ រីករាយហើយគ្រហឹមដូចគោព្រៃឈ្មោល សម្លេងដូចផ្គរលាន់ក្នុងពពក ហើយបានលលាកូនចៅបណ្ឌវទាំងឡាយឲ្យចូលប្រយុទ្ធគទានៅលើសមរភូមិ។
Verse 52
दुर्योधन उवाच एकैकेन च मां यूयामासीदत युधिष्छिर । न होको बहुभिन्याय्यो वीरो योधयितुं युधि
ឌុរយោធនៈបានពោលថា៖ យុធិષ્ઠិរ! ចូរអ្នកទាំងឡាយមកប្រយុទ្ធជាមួយខ្ញុំម្តងម្នាក់ៗ។ នៅលើសមរភូមិ ការបង្ខំវីរបុរសម្នាក់ឲ្យត្រូវប្រយុទ្ធនឹងវីរបុរសជាច្រើន មិនមែនជាការយុត្តិធម៌ទេ។
Verse 53
न्यस्तवर्मा विशेषेण श्रान्तश्नाप्सु परिप्लुत: । भृशं विक्षतगात्रश्न हतवाहनसैनिक:
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «មិនសមស្របឡើយ—ជាពិសេសក្នុងការបង្ខំឲ្យប្រយុទ្ធជាក្រុម—ចំពោះអ្នកដែលបានដោះអាវុធការពារ (កាវច) ចេញហើយ ដែលនឿយហត់ហើយលង់ក្នុងទឹកដើម្បីសម្រាកស្ដារកម្លាំង ដែលអវយវៈរងរបួសយ៉ាងធ្ងន់ ហើយរទេះ (ឬសត្វជិះ) និងទាហានរបស់គាត់ត្រូវបានសម្លាប់រួច។»
Verse 54
अवश्यमेव योद्धव्यं सर्वरेव मया सह । युक्त त्वयुक्तमित्येतद् वेत्सि त्वं चैव सर्वदा
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំត្រូវតែប្រយុទ្ធ—ជៀសមិនរួច—ដោយមានអ្នកទាំងអស់នៅជាមួយខ្ញុំ។ ប៉ុន្តែអ្វីណាដែលសមរម្យ និងអ្វីណាដែលមិនសមរម្យក្នុងរឿងនេះ—អ្នកតែងដឹងច្បាស់ជានិច្ច។»
Verse 55
युधिछिर उवाच मा भूदियं तव प्रज्ञा कथमेवं सुयोधन । यदाभिमन्युं बहवो जघ्नुर्युधि महारथा:
យុធិષ્ઠិរៈបាននិយាយថា៖ «កុំឲ្យ ‘ប្រាជ្ញា’ បែបនេះកើតមានក្នុងអ្នកឡើយ—តើហេតុអ្វីបាននិយាយដូច្នេះ សុយោធនៈ? នៅពេលដែលមហារថាច្រើននាក់រួមគ្នាសម្លាប់អភិមន្យូក្នុងសមរភូមិ ហេតុអ្វីបានជាគំនិតដូចនេះមិនកើតឡើងក្នុងចិត្តអ្នកនៅពេលនោះ?»
Verse 56
क्षत्रधर्म भृशं क्रूरं निरपेक्षं सुनिर्धणम् । अन्यथा तु कथं हन्युरभिमन्युं तथा गतम्
យុធិષ્ઠិរៈបាននិយាយថា៖ «ធម៌របស់ក្សត្រិយៈគឺសាហាវយ៉ាងខ្លាំង—មិនអាណិត មិនខ្វល់ចំពោះការអង្វរ ហើយគ្មានមេត្តាករុណាទាំងស្រុង។ បើមិនដូច្នោះទេ ពួកគេនឹងសម្លាប់អភិមន្យូបានដូចម្តេច នៅពេលគាត់ស្ថិតក្នុងសភាពបែបនោះ?»
Verse 57
सर्वे भवन्तो धर्मज्ञा: सर्वे शूरास्तनुत्यज: । वास्तवमें क्षत्रियधर्म बड़ा ही क्रूर, किसीकी भी अपेक्षा न रखनेवाला तथा अत्यन्त निर्दय है; अन्यथा तुम सब लोग धर्मज्ञ, शूरवीर तथा युद्धमें शरीरका विसर्जन करनेको उद्यत रहनेवाले होकर भी उस असहाय-अवस्थामें अभिमन्युका वध कैसे कर सकते थे ।।
យុធិષ્ઠិរៈបាននិយាយថា៖ «អ្នកទាំងអស់គ្នាជាអ្នកដឹងធម៌; អ្នកទាំងអស់គ្នាជាវីរបុរស ដែលត្រៀមបោះបង់ជីវិតក្នុងសង្គ្រាម។ ប៉ុន្តែជាក់ស្តែង ធម៌របស់ក្សត្រិយៈគឺសាហាវយ៉ាងខ្លាំង—មិនជំពាក់អ្វីដល់នរណាម្នាក់ និងគ្មានមេត្តាករុណាក្នុងការទាមទារ។ បើមិនដូច្នោះទេ តើអ្នកទាំងអស់—ដឹងធម៌ ក្លាហាន ហើយតែងត្រៀមលះបង់ជីវិត—អាចសម្លាប់អភិមន្យូបានដូចម្តេច នៅពេលគាត់ស្ថិតក្នុងសភាពអសហាយ? អ្នកដែលប្រយុទ្ធដោយយុត្តិធម៌ គេថានឹងទៅដល់គោលដៅខ្ពស់បំផុត គឺលោករបស់ឥន្ទ្រ (សក្រលោក)។»
Verse 58
यद्येकस्तु न हन्तव्यो बहुभिर्धर्म एव तु । तदाभिमन्युं बहवो निजघ्नुस्त्वन्मते कथम्
យុធិષ્ઠិរាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បើជាធម៌ពិតប្រាកដថា មនុស្សជាច្រើនមិនគួរវាយសម្លាប់វីរបុរសតែម្នាក់ឡើយ នោះតាមការវិនិច្ឆ័យរបស់អ្នកឯង តើហេតុអ្វីបានជាវីរបុរសជាច្រើនរួមគ្នាសម្លាប់អភិមាន្យុ? អ្នកនិយាយថា វីរបុរសដែលប្រយុទ្ធដោយយុត្តិធម៌ នឹងបានទៅដល់លោកឥន្ទ្រាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ប៉ុន្តែការធ្វើនេះហាក់ដូចជាបំពានលើច្បាប់នៃសង្គ្រាមយុត្តិធម៌។»
Verse 59
सर्वो विमृशते जन्तुः कृच्छुस्थो धर्मदर्शनम् । पदस्थ: पिद्ठितं द्वारं परलोकस्य पश्यति
យុធិષ્ઠិរាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សត្វមានជីវិតទាំងអស់ ពេលធ្លាក់ក្នុងទុក្ខលំបាក តែងពិចារណា និងយកធម៌មកធ្វើជាអាវុធការពារ។ តែពេលបានឋានៈ និងអំណាចរឹងមាំ វាមើលឃើញទ្វារទៅលោកក្រោយដូចជាបិទជិត—ហើយភ្លេចការទាមទាររបស់សេចក្តីត្រឹមត្រូវ រហូតដល់វិបត្តិវិលត្រឡប់មកវិញ។»
Verse 60
आमुज्च कवचं वीर मूर्थजान् यमयस्व च । यच्चान्यदपि ते नास्ति तदप्यादत्स्व भारत
យុធិષ્ઠិរាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោះអាវក្រោះចេញទៅ ឱ វីរបុរស ហើយចងសក់ឲ្យរឹងមាំផង។ ហើយអ្វីណាផ្សេងទៀតដែលអ្នកមិនមាន ក៏ចូរយកវាផងដែរ ឱ ភារតៈ។»
Verse 61
वीर भरतनन्दन! तुम कवच धारण कर लो, अपने केशोंको अच्छी तरह बाँध लो तथा युद्धकी और कोई आवश्यक सामग्री जो तुम्हारे पास न हो, उसे भी ले लो ।।
យុធិષ્ઠិរាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ វីរបុរស កូនចៅនៃភារតៈ ចូរពាក់អាវក្រោះ ចងសក់ឲ្យរឹងមាំ ហើយយកសម្ភារៈសង្គ្រាមណាដែលអ្នកនៅខ្វះ ក៏យកឲ្យគ្រប់។ ហើយខ្ញុំនឹងប្រទានពរមួយទៀតដល់អ្នក៖ ក្នុងចំណោមកូនប្រុសទាំងប្រាំរបស់បណ្ឌុ អ្នកចង់ប្រយុទ្ធជាមួយអ្នកណា—បើអ្នកសម្លាប់បានតែអ្នកនោះម្នាក់ អ្នកអាចក្លាយជាស្តេច; ប៉ុន្តែបើអ្នកត្រូវសម្លាប់ អ្នកនឹងបានទៅសួគ៌។ ចូរប្រាប់ខ្ញុំ ឱ អ្នកក្លាហាន—ក្រៅពីការការពារជីវិតរបស់អ្នក តើយើងអាចធ្វើអ្វីដែលអ្នកប្រាថ្នា ក្នុងសង្គ្រាមនេះទៀត?»
Verse 62
त॑ हत्वा वै भवान् राजा हतो वा स्वर्गमाप्रुहि । ऋते च जीवितादू वीर युद्धे कि कर्म ते प्रियम्
យុធិષ્ઠិរាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បើអ្នកសម្លាប់បានអ្នកនោះ អ្នកនឹងក្លាយជាស្តេច; ឬបើអ្នកត្រូវសម្លាប់ អ្នកនឹងបានទៅសួគ៌។ ឱ វីរបុរស—ក្រៅពីការការពារជីវិត តើក្នុងសង្គ្រាមនេះ មានកិច្ចការអ្វីទៀតដែលអ្នកស្រឡាញ់ឲ្យយើងធ្វើ?»
Verse 63
संजय उवाच ततस्तव सुतो राजन् वर्म जग्राह काउ्चनम् | विचित्र च शिरस्त्राणं जाम्बूनदपरिष्कृतम्,संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर आपके पुत्रने सुवर्णमय कवच तथा स्वर्णजटित विचित्र शिरस्त्राण धारण किया
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ព្រះរាជា! ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គបានពាក់អាវក្រោះមាស ហើយក៏ពាក់មួកសឹកដ៏អស្ចារ្យ ដែលតុបតែងយ៉ាងវិចិត្រដោយមាសជាំបូនដៈដ៏បរិសុទ្ធ។
Verse 64
सो<वबद्धशिरस्त्राण: शुभकाञ्चनवर्म भृत् । रराज राजन पुत्रस्ते काउ्चन: शैलराडिव,महाराज! शिरस्त्राण बाँधकर सुन्दर सुवर्णमय कवच धारण करके आपका पुत्र स्वर्णमय गिरिराज मेरुके समान शोभा पाने लगा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះរាជា! ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ—បានចងមួកសឹកឲ្យរឹងមាំ ហើយពាក់អាវក្រោះមាសដ៏រុងរឿង—បានភ្លឺរលោងដូចព្រះមេរុ ជាព្រះអធិរាជនៃភ្នំដែលជាមាស។
Verse 65
संनद्ध: सगदो राजन् सज्ज: संग्राममूर्धनि । अब्रवीत् पाण्डवान् सर्वान् पुत्रो दुर्योधनस्तव
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះរាជា! ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ឌុរយោធន—ពាក់អាវក្រោះរួចរាល់ កាន់គុទ្ទ (ក្លឹប) ក្នុងដៃ ហើយត្រៀមខ្លួនពេញលេញនៅមុខសមរភូមិ—បាននិយាយទៅកាន់បណ្ឌវទាំងអស់។
Verse 66
भ्रातृणां भवतामेको युध्यतां गदया मया । सहदेवेन वा योत्स्ये भीमेन नकुलेन वा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ក្នុងចំណោមបងប្អូនរបស់អ្នកទាំងឡាយ សូមឲ្យម្នាក់ណាមួយចេញមកប្រយុទ្ធនឹងខ្ញុំដោយគុទ្ទ។ ខ្ញុំនឹងប្រយុទ្ធ—មិនថាជាសហទេវ ឬភីម ឬនកុលក៏ដោយ»។
Verse 67
योत्स्ये5हं संगरं प्राप्प विजेष्ये च रणाजिरे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ពេលទៅដល់សមរភូមិ ខ្ញុំនឹងប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមនេះ ហើយខ្ញុំជឿថានឹងឈ្នះនៅកណ្ដាលសមរភូមិ។ នៅលើវាលសឹក ខ្ញុំនឹងប្រយុទ្ធនឹងម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងឡាយ ហើយខ្ញុំមានទំនុកចិត្តលើជ័យជម្នះ។ ឱ បុរសសីហា! ថ្ងៃនេះ ដោយគុទ្ទដែលតុបតែងដោយសន្លឹកមាស ខ្ញុំនឹងឆ្លងកាត់លើសពីសត្រូវភាព—ទៅកាន់ដែនដែលមនុស្សណាក៏ទៅដល់បានយ៉ាងលំបាក»។
Verse 68
अहमटद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमम् । गदया पुरुषव्याप्र हेमपट्टनिबद्धया
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំនឹងទៅដល់ចុងបញ្ចប់នៃសត្រូវភាពដ៏លំបាកឆ្លងកាត់នេះ។ ឱ ព្រាហ្មណ៍សីហ៍ក្នុងចំណោមមនុស្ស! ដោយគ្រឿងគប់ (គដា) របស់ខ្ញុំ ដែលចងរឹតដោយខ្សែរបង់មាស ខ្ញុំនឹងឆ្លងកាត់ទៅលើឆ្នេរឆ្ងាយនៃការខឹងស្អប់នេះ»។
Verse 69
गदायुद्धे न मे कश्चित् सदृशो5स्तीति चिन्तये । गदया वो हनिष्यामि सर्वानेव समागतान्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំចងចាំជានិច្ចថា ក្នុងសង្គ្រាមគដា គ្មាននរណាស្មើខ្ញុំឡើយ។ ពេលអ្នកមកឈរមុខខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងវាយបំផ្លាញអ្នកទាំងអស់—អ្នកទាំងឡាយដែលបានមកប្រមូលផ្តុំទីនេះ—ដោយគដារបស់ខ្ញុំ»។
Verse 70
न मे समर्था: सर्वे वै योद्धुं न््यायेन केचन । न युक्तमात्मना वक्तुमेवं गर्वोद्धतं वच: । अथवा सफल होतत् करिष्ये भवतां पुर:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «មិនមែនអ្នកទាំងអស់—សូម្បីតែម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នក—ក៏មិនអាចប្រយុទ្ធជាមួយខ្ញុំដោយយុត្តិធម៌បានដែរ។ ខ្ញុំមិនគួរនិយាយពាក្យអួតអាង ដោយមោទនភាពដុះដាលអំពីខ្លួនឯងបែបនេះឡើយ; ទោះយ៉ាងណា ពាក្យបាននិយាយចេញហើយ។ ឬម្យ៉ាងទៀត តើចាំបាច់និយាយអ្វីទៀត? នៅចំពោះមុខអ្នកទាំងឡាយ ខ្ញុំនឹងធ្វើឲ្យពាក្យនេះក្លាយជាការពិត»។
Verse 71
अस्मिन् मुहुर्ते सत्यं वा मिथ्या वै तद् भविष्यति । गृह्नातु च गदां यो वै योत्स्यतेडद्य मया सह
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ពាក្យរបស់ខ្ញុំជាសេចក្តីពិត ឬជាកុហក នឹងបង្ហាញច្បាស់នៅក្នុងមហូរត៍នេះឯង។ អ្នកណាដែលត្រៀមចិត្តប្រយុទ្ធជាមួយខ្ញុំថ្ងៃនេះ សូមលើកគដាឡើង!»
Verse 183
तेजसा नाशयिष्यामि स्थिरीभवत पाण्डवा: । 'पाण्डवो! स्थिर होकर खड़े रहो। आज मैं अस्त्र-शस्त्र एवं रथसे हीन होकर भी घोड़ों और रथोंपर चढ़कर आये हुए तुम सब लोगोंको उसी तरह अपने तेजसे नष्ट कर दूँगा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ចូរឈរយ៉ាងមាំមួន ឱ បណ្ឌវៈទាំងឡាយ! ថ្ងៃនេះ ទោះបីខ្ញុំខ្វះអាវុធ និងរថសង្គ្រាមក៏ដោយ ខ្ញុំនឹងបំផ្លាញអ្នកទាំងអស់ដោយតែពន្លឺឫទ្ធិរបស់ខ្ញុំ—ដូចព្រះអាទិត្យនៅចុងរាត្រី ធ្វើឲ្យផ្កាយទាំងអស់លាក់បាត់ដោយរស្មីរបស់ទ្រង់»។
Verse 226
एतावदुकक््त्वा वचनं विरराम जनाधिप: । “भरतश्रेष्ठ) आज मैं भाइयोंसहित तुम्हारा वध करके उन यशस्वी क्षत्रियोंक ऋणसे उऋण हो जाऊँगा। बाह्लीक
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះមហាក្សត្រអធិរាជនៃមនុស្សលោក បាននិយាយពាក្យទាំងនោះហើយក៏ស្ងៀម។ «ឱ អ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងវង្សភារតៈ! ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំជាមួយបងប្អូនរបស់ខ្ញុំ នឹងសម្លាប់អ្នក ហើយដោយហេតុនោះ ខ្ញុំនឹងរួចផុតពីបំណុលដែលខ្ញុំជំពាក់ចំពោះក្សត្រយោធាដ៏ល្បីល្បាញទាំងនោះ។ ខ្ញុំនឹងរួចពីបំណុលចំពោះ បាហ្លីក, ទ្រូណ, ភីෂ្ម, ករណៈដ៏មានចិត្តធំ, ជ័យទ្រថៈវីរបុរស, ភគទត្ត, សាល្យ ព្រះរាជាមទ្រ, ភូរីស្រវា, សកុនិ កូនសុបល និងក៏ពីបំណុលចំពោះកូនៗ មិត្តភក្តិ អ្នកប្រាថ្នាល្អ និងញាតិមិត្តទាំងឡាយផងដែរ»។ និយាយបានត្រឹមនេះ ព្រះបាទទុរយោធន ក៏ស្ងៀមទៅ។
Verse 253
तत् त्वमादाय युध्यस्व प्रेक्षकास्ते वयं स्थिता: । तुम रणभूमिमें अकेले ही एक-एकके साथ भिड़कर हम सब लोगोंसे युद्ध करना चाहते हो तो ऐसा ही सही। जो हथियार तुम्हें पसंद हो
យុធិષ્ઠិរ បាននិយាយ៖ «ដូច្នោះ ចូរយកអាវុធដែលអ្នកពេញចិត្ត ហើយចូលប្រយុទ្ធទៅ។ យើងនឹងឈរនៅទីនេះជាអ្នកទស្សនា។ បើអ្នកចង់ប្រយុទ្ធនឹងយើងទាំងអស់—ជួបម្នាក់មួយលើសមរភូមិ—ក៏ឲ្យជាដូច្នោះ។ ជ្រើសអាវុធដែលអ្នកស្រឡាញ់ ហើយប្រយុទ្ធម្តងម្នាក់ៗ; យើងទាំងអស់នឹងឈរជាសាក្សី»។
Verse 263
हत्वैकं भवतो राज्यं हतो वा स्वर्गमाप्तुहि | वीर! मैं स्वयं ही पुनः तुम्हें यह अभीष्ट वर देता हूँ कि “हममेंसे एकका भी वध कर देनेपर सारा राज्य तुम्हारा हो जायगा अथवा यदि तुम्हीं मारे गये तो स्वर्गलोक प्राप्त करोगे”
យុធិષ્ઠិរ បាននិយាយ៖ «បើអ្នកសម្លាប់បានសូម្បីតែម្នាក់ក្នុងចំណោមយើង នោះរាជ្យទាំងមូលនឹងជារបស់អ្នក; ឬបើអ្នកត្រូវសម្លាប់ អ្នកនឹងបានទៅដល់សួគ៌ពិតប្រាកដ»។
Verse 293
इदमेकं गदायुद्ध॑ भवत्वद्याद्भुतं महत् । रथके विचित्र युद्ध तो पग-पगपर हुए हैं। आज यह एक अत्यन्त अद्भुत गदायुद्ध भी हो जाय
ទុរយោធន បាននិយាយ៖ «សូមឲ្យការប្រយុទ្ធដោយគទានេះ តែមួយលើកនៅថ្ងៃនេះ ក្លាយជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏អស្ចារ្យ និងធំធេង»។
Verse 306
युद्धानामपि पर्यायो भवत्वनुमते तव | मनुष्य बारी-बारीसे एक-एक अस्त्रका प्रयोग करना चाहते हैं; परंतु आज तुम्हारी अनुमतिसे युद्ध भी क्रमश: एक-एक योद्धाके साथ ही हो
ទុរយោធន បាននិយាយ៖ «សូមឲ្យការប្រយុទ្ធនេះមានលំដាប់វេន ដោយការយល់ព្រមរបស់អ្នក។ ដូចដែលមនុស្សចង់ប្រើអាវុធម្តងមួយៗតាមលំដាប់ ដូច្នោះដែរ—ដោយការអនុញ្ញាតរបស់អ្នក—សូមឲ្យសង្គ្រាមនេះដំណើរការតាមលំដាប់ វីរបុរសប្រឆាំងវីរបុរស ម្តងម្នាក់ៗ»។
Verse 373
अन्तर्जलात् समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव नि:श्वसन् । वह पराक्रमी वीर बड़े वेगसे सोनेके अंगदसे विभूषित एवं लोहेकी बनी हुई भारी गदा हाथमें लेकर पानीको चीरता हुआ उसके भीतरसे उठ खड़ा हुआ और सर्पराजके समान लंबी साँस खींचने लगा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ គាត់បានលេចឡើងពីក្នុងទឹក ដកដង្ហើមខ្លាំងដូចព្រះអធិរាជនាគ។ វីរបុរសដ៏ក្លាហាននោះ ពាក់អង្គដៃមាស ហើយកាន់គុទ្ទដែកធ្ងន់មួយ បំបែកទឹកហើយឡើងមក ដកដង្ហើមវែងដោយកម្លាំង—រូបភាពនៃចិត្តសង្គ្រាមមិនរលត់កណ្ដាលភាពហិង្សានៃសមរភូមិ។
Verse 383
उदतिष्ठत पुत्रस्ते प्रतपन् रश्मिवानिव । कंधेपर लोहेकी गदा रखकर बँधे हुए जलका भेदन करके आपका वह पुत्र प्रतापी सूर्यके समान ऊपर उठा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ កូនប្រុសរបស់អ្នកបានលេចឡើងម្ដងទៀត ភ្លឺចែងចាំងដូចព្រះអាទិត្យមានរស្មី។ ដោយដាក់គុទ្ទដែកលើស្មា គាត់បានបំបែកទឹកដែលរឹតចងហើយឡើងទៅខាងលើ—រុងរឿងដោយវីរភាព ដូចព្រះអាទិត្យកំពុងរះ។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញថា ទោះត្រូវទប់ស្កាត់ និងត្រូវសង្កត់ចុះ ក៏គាត់នៅតែខិតខំឈរឡើងវិញ ដើម្បីចូលសមរភូមិម្ដងទៀត។
Verse 393
गदां परामृशद् धीमान् धार्तराष्ट्री महाबल: । इसके बाद महाबली बुद्धिमान् दुर्योधनने लोहेकी बनी हुई वह सुवर्णभूषित भारी गदा हाथमें ली
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក កូនប្រុសធ្រិតរាស្ត្រាដ៏មានប្រាជ្ញា និងកម្លាំងធំ បានចាប់កាន់គុទ្ទរបស់ខ្លួន—ធ្ងន់ បង្កើតពីដែក ហើយតុបតែងដោយមាស។ ក្នុងច្បាប់សង្គ្រាមដ៏តឹងរឹង នាទីនេះជាសញ្ញានៃការត្រៀមខ្លួនដោយចេតនា របស់ទុរយោធនៈ ដើម្បីប្រឈមមុខគូប្រជែងដោយកម្លាំង និងជំនាញអាវុធ ជ្រើសរើសផ្លូវប្រយុទ្ធ ជំនួសការដកថយ ឬការផ្សះផ្សា។
Verse 663
अथवा फाल््गुनेनाद्य त्वया वा भरतर्षभ । “भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे भाइयोंमेंसे कोई एक मेरे साथ गदाद्वारा युद्ध करे। मैं सहदेव, नकुल, भीमसेन, अर्जुन अथवा स्वयं तुमसे भी युद्ध कर सकता हूँ
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ឬមិនដូច្នោះទេ ឱ វីរបុរសក្នុងវង្សភារតៈ សូមឲ្យថ្ងៃនេះជាអរជុន—ឬក៏អ្នកផ្ទាល់។ ‘ឱ ភារតៈដ៏ប្រសើរ! ក្នុងចំណោមបងប្អូនរបស់អ្នក សូមឲ្យម្នាក់ណាមួយមកប្រយុទ្ធជាមួយខ្ញុំដោយគុទ្ទ។ ខ្ញុំអាចប្រយុទ្ធនឹង សហទេវ នកុល ភីមសេន អរជុន ឬសូម្បីតែអ្នកផ្ទាល់’»។
Verse 2736
आयुधानामियं चापि वृता त्वत्सम्मते गदा । दुर्योधन बोला--राजन्! यदि ऐसी बात है तो इस महासमरमें मेरे साथ लड़नेके लिये आज किसी भी एक शूरवीरको दे दो और तुम्हारी सम्मतिके अनुसार हथियारोंमें मैंने एकमात्र इस गदाका ही वरण किया है
ទុរយោធនៈបាននិយាយ៖ «ក្នុងចំណោមអាវុធទាំងឡាយ ហើយដោយការយល់ព្រមរបស់ព្រះអង្គ ខ្ញុំបានជ្រើសរើសគុទ្ទនេះតែមួយ ជាអាវុធតែមួយរបស់ខ្ញុំ»។
Frequently Asked Questions
Whether it is ethically and strategically defensible for Yudhiṣṭhira to accept a ‘win-the-kingdom-by-killing-one’ proposal when the opponent is a specialist in mace combat—raising the tension between duty to conclude war and duty to avoid reckless, unfairly stacked contests.
Competence and context matter in dharmic action: righteous intent does not substitute for prudent means. Leadership must evaluate skill asymmetry, procedural legitimacy, and vow-bound responsibilities before committing to irreversible decisions.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative-ethical rather than ritual-promissory, positioning the duel as a morally charged culmination of earlier actions and vows within the epic’s karmic logic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.