Adhyaya 44
Śakuni–Duryodhana-saṃvāda: Dyūta-yojanā (Śakuni and Duryodhana on Planning the Dice-Game)
Upa-parva: Dyūta-prastāva (Prelude to the Dice-Game)
Chapter 44 records a strategic dialogue in which Śakuni addresses Duryodhana’s agitation toward Yudhiṣṭhira. Śakuni first normalizes the Pāṇḍavas’ prosperity as their rightful share and notes the concrete sources of their strength: alliances (Draupadī and Drupada with sons), support networks, and the prestige of a well-built sabhā associated with Maya and extraordinary attendants. He then corrects Duryodhana’s claim of Pāṇḍava ‘lack of support’ by listing Kaurava-side champions, yet immediately cautions that the Pāṇḍavas and their allies are not readily defeatable by force. The chapter’s pivot is Śakuni’s proposal of an alternative victory-condition: exploit Yudhiṣṭhira’s fondness for dyūta and his inability to refuse a formal challenge, coupled with Śakuni’s own expertise in play. Duryodhana accepts the plan, foreseeing total political gain (land, kings, and the sabhā’s wealth), and urges Śakuni to present the proposal to Dhṛtarāṣṭra according to courtly propriety.
Chapter Arc: राजसूय-यज्ञ की सभा में शिशुपाल, भीष्म के कृष्ण-स्तवन से चिढ़कर कटु वचन बरसाता है और सभा की मर्यादा को चुनौती देता है। → वह भीष्म को अपमानित करता, कृष्ण की प्रशंसा को ‘अतिशयोक्ति’ बताकर अनेक राजाओं (द्रोण, अश्वत्थामा, जयद्रथ, दन्तवक्र, भगदत्त आदि) के पराक्रम गिनाता है और प्रश्न उठाता है कि केशव को सर्वोच्च क्यों माना जाए। भीमसेन सहित पाण्डव-पक्ष में रोष उमड़ता है; राजाओं के बीच भी उथल-पुथल फैलती है। → शिशुपाल उन्मत्त होकर राजाओं को उकसाता है—‘भीष्म को पशुवत् मारो या आग में जला दो’—और अंततः कृष्ण को युद्ध के लिए ललकारता है, ‘चक्र-गदा-धारी गोविन्द को आज रण में लाओ।’ → भीष्म शिशुपाल की बुद्धि-भ्रष्टता को ‘काल-ग्रस्त’ कहकर उसकी उग्रता का अर्थ खोलते हैं और संकेत देते हैं कि शिशुपाल का तेज स्वयं हरि का अंश होकर भी अब विनाश की ओर दौड़ रहा है; सभा का नैतिक केंद्र कृष्ण की ओर स्थिर हो जाता है। → कृष्ण को खुले युद्ध-आह्वान के बाद सभा श्वास रोके है—क्या अब यज्ञ-सभा ही रणभूमि बनेगी और शिशुपाल का अंत यहीं होगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बक। ्-ज:डिडिअ चतुश्नत्वारिशो< ध्याय: भीष्मकी बातोंसे चिढ़े हुए शिशुपालका उन्हें फटकारना तथा भीष्मका श्रीकृष्णसे युद्ध करनेके लिये समस्त राजाओंको चुनौती देना भीष्म उवाच नैषा चेदिपते्ुद्धिर्यया त्वा55ह्दयतेड्च्युतम् । नूनमेष जगद्धरतुः कृष्णस्यैव विनिश्चय:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ស្តេចចេឌី! នេះមិនមែនជាបញ្ញារបស់អ្នកផ្ទាល់ទេ ដែលធ្វើឲ្យអ្នកទៅបង្កហេតុចំពោះ អច្យុត (ព្រះក្រឹṣṇa)។ ប្រាកដណាស់ នេះជាព្រះបំណងដែលបានកំណត់រួចហើយរបស់ព្រះក្រឹṣṇa អ្នកទ្រទ្រង់ពិភពលោកទាំងមូល»។
Verse 2
को हि मां भीमसेनाद्य क्षितावहति पार्थिव: | क्षेप्तुं कालपरीतात्मा यथैष कुलपांसन:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ភីមសេន! ក្នុងចំណោមស្តេចទាំងឡាយលើផែនដីនេះ ថ្ងៃនេះនរណាអាចហ៊ានបោះពាក្យប្រមាថមកលើខ្ញុំបាន? មានតែអ្នកដែលចិត្តត្រូវបាន ‘កាល’ (វាសនា) គ្រប់គ្រងប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចបោះអាស្រូវបែបនេះ—ដូចជាសិសុបាលា អ្នកអាម៉ាស់ដល់វង្សត្រកូលរបស់ខ្លួន កំពុងធ្វើ»។
Verse 3
एष हास्य महाबाहुस्तेजों5शश्न हरेर्धुवम् । तमेव पुनरादातुमिच्छत्युत तथा विभु:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ស្តេចចេឌី អ្នកមានដៃខ្លាំងរូបនេះ ប្រាកដជាផ្នែកមួយដ៏ថេរនៃពន្លឺទេវភាពរបស់ ហរិ (ព្រះវិṣṇu/ព្រះក្រឹṣṇa)។ ហើយឥឡូវនេះ ព្រះអម្ចាស់ដ៏សព្វវ្យាបី មានព្រះបំណងនឹងយកផ្នែកនោះត្រឡប់មកវិញ»។
Verse 4
येनैष कुरुशार्दूल शार्दूल इव चेदिराट् गर्जत्यतीव दुर्बुद्धि: सर्वानस्मानचिन्तयन्,कुरुसिंह भीम! यही कारण है कि यह दुर्बुद्धि शिशुपाल हम सबको कुछ न समझकर आज सिंहके समान गरज रहा है
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ភីម អ្នកជាសីហៈក្នុងចំណោមកុរុ! នេះហើយជាមូលហេតុដែលស្តេចចេឌី—ដូចសីហៈកំពុងគំហុក—ស្រែករំខានយ៉ាងខ្លាំង។ សិសុបាលា អ្នកមានបញ្ញាខ្សោយ មើលរំលងយើងទាំងអស់ ហើយថ្ងៃនេះគំហុកដូចជាសីហៈ»។
Verse 5
वैशम्पायन उवाच ततो न ममृषे चैद्यस्तद् भीष्मवचनं तदा । उवाच चैन संक्रुद्धः पुनर्भीष्ममथोत्तरम्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក សិសុបាល (កៃទ្យៈ) មិនអាចទ្រាំទ្រពាក្យរបស់ភីស្មបានទេ។ ដោយកំហឹងឆេះឆួល គាត់បាននិយាយឡើងម្ដងទៀត ដើម្បីឆ្លើយតបភីស្មដោយពាក្យតបតែង។
Verse 6
शिशुपाल उवाच द्विषतां नोअस्तु भीष्मैष प्रभाव: केशवस्थ यः । यस्य संस्तववक्ता त्वं वन्दिवत् सततोत्थित:
សិសុបាលបាននិយាយថា៖ «ឱ ភីស្ម! សូមឲ្យ ‘កិត្តិយស’ នៃក្រឹស្ណ—ដែលអ្នកឈរត្រៀមជានិច្ច ដូចជាកវីសាលារាជវាំង ច្រៀងសរសើរគាត់—នៅតែស្ថិតជាមួយសត្រូវរបស់យើងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាមួយយើងទេ»។
Verse 7
संस्तवे च मनो भीष्म परेषां रमते यदि । तदा संस्तौषि राज्ञस्त्वमिमं हित्वा जनार्दनम्,भीष्म! यदि तुम्हारा मन सदा दूसरोंकी स्तुतिमें ही लगता है तो इस जनार्दनको छोड़कर इन राजाओंकी ही स्तुति करो
សិសុបាលបាននិយាយថា៖ «ឱ ភីស្ម! ប្រសិនបើចិត្តអ្នកពិតជារីករាយក្នុងការសរសើរអ្នកដទៃជានិច្ច នោះសូមសរសើរព្រះមហាក្សត្រទាំងនេះទៅ—ចោលជនារទនៈ (ក្រឹស្ណ) សិន»។
Verse 8
दरदं स्तुहि बाह्लीकमिमं पार्थिवसत्तमम् | जायमानेन येनेयमभवद् दारिता मही
សិសុបាលបាននិយាយថា៖ «ចូរសរសើរដារាទៈ ហើយសរសើរបាហ្លីកៈនេះ—អធិរាជដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមស្តេចទាំងឡាយ។ ចូរច្រៀងគុណសម្បត្តិរបស់គាត់—ដែលគេនិយាយថា ត្រឹមតែពេលកើតមក ក៏ធ្វើឲ្យផែនដីនេះបែកចេញដោយទម្ងន់នៃរាងកាយរបស់គាត់»។
Verse 9
वड़ाड्रविषयाध्यक्षं सहस्राक्षसमं बले | स्तुहि कर्णमिमं भीष्म महाचापविकर्षणम्
សិសុបាលបាននិយាយថា៖ «ឱ ភីស្ម! ចូរច្រៀងកិត្តិយសរបស់កರ್ಣៈនេះ—ម្ចាស់ដែនវង្គៈ និងអង្គៈ មានកម្លាំងនិងវីរភាពស្មើឥន្ទ្រៈពាន់ភ្នែក ហើយជាវីរបុរសអស្ចារ្យដែលអាចទាញខ្សែធ្នូធំបាន»។
Verse 10
यस्येमे कुण्डले दिव्ये सहजे देवनिर्मिते । कवचं च महाबाहो बालार्कसदृशप्रभम्
សិសុបាលាបង្ហាញសញ្ញាដែលមិនអាចច្រឡំបាននៃព្រះគុណដ៏ទេវតាប្រទាន៖ វីរបុរសនេះពាក់ក្រវិលគូដ៏ភ្លឺរលោង ដែលបានលេចឡើងជាមួយគាត់តាំងពីកំណើត ជាស្នាដៃដែលទេវតាធ្វើឡើងដោយខ្លួនឯង; ហើយជាមួយនោះទៀត គាត់មានអាវក្រវ៉ាត់ការពារខ្លួន (កវច) ដែលកើតជាប់មកតាំងពីកំណើត ជាអាវទេវប្រទាន រលោងដូចព្រះអាទិត្យពេលព្រឹក។ ការពិពណ៌នានេះមានន័យបញ្ជាក់វាសនាអស្ចារ្យ និងការការពារពិសេស ដោយបង្ហាញថាសញ្ញាបែបនេះគួរឲ្យគេគោរព និងប្រយ័ត្នក្នុងការវិនិច្ឆ័យ។
Verse 11
वासवप्रतिमो येन जरासंधो$तिदुर्जय: । विजितो बाहुयुद्धेन देहभेदं च लम्भित:
សិសុបាលាបាននិយាយថា៖ «អ្នកដែលបានផ្តួលចារាសន្ធ—មហាវីរបុរសដូចវាសវៈ (ឥន្ទ្រ) និងពិបាកឈ្នះយ៉ាងខ្លាំង—ដោយការប្រយុទ្ធកម្លាំងដៃទទេ ហើយថែមទាំងបំបែករាងកាយគាត់ឲ្យរងរបួសបែកចេញទៀត—ចូរសរសើរភីមសេននោះ!»
Verse 12
द्रोणं द्रौर्णिं च साधु त्वं पितापुत्रौ महारथौ । स्तुहि स्तुत्यावुभी भीष्म सततं द्विजसत्तमौ
សិសុបាលាជំរុញឲ្យភីษ្មសរសើរដ្រូណា និងកូនប្រុសរបស់ដ្រូណា អស្វត្ថាមា ដោយហៅពួកគេថាជាគូឪពុក-កូន មហារថី (អ្នកយុទ្ធរថធំ) និងជាប្រាហ្មណ៍ល្អឥតខ្ចោះ។ ចំណុចសីលធម៌នៅក្នុងពាក្យនេះមានភាពមុតមាំ៖ ដោយលើកឡើងពីស្ថានភាពប្រាហ្មណ៍ និងភាពសមគួរទទួលកិត្តិយសរបស់ពួកគេ គាត់បង្ខំឲ្យភីษ្មបញ្ជាក់សាធារណៈអំពីកិត្តិយសរបស់ពួកគេ ដោយប្រើការសរសើរជាឧបករណ៍នយោបាយក្នុងសភារាជ។
Verse 13
ययोरन्यतरो भीष्म संक़ुद्ध: सचराचराम् | इमां वसुमतीं कुर्यान्नि:शेषामिति मे मति:
សិសុបាលាបាននិយាយថា៖ «ឱ ភីษ្ម! ក្នុងឪពុក-កូនទាំងពីរនោះ បើសិនជាម្នាក់ណាមួយត្រូវកំហឹងដ៏ខ្លាំងបំផុតគ្រប់គ្រង នោះគាត់អាចបំផ្លាញផែនដីទាំងមូលនេះជាមួយសត្វមានជីវិតទាំងចល័ត និងអចល័តឲ្យអស់សល់—នេះជាការជឿរបស់ខ្ញុំ»។
Verse 14
द्रोणस्य हि सम॑ युद्धे न पश्यामि नराधिपम् । नाश्वृत्थाम्न: समं भीष्म न च तौ स्तोतुमिच्छसि
សិសុបាលាបាននិយាយថា៖ «ឱ ភីษ្ម! ក្នុងសង្គ្រាម ខ្ញុំមិនឃើញមានស្តេចណាម្នាក់ស្មើដ្រូណាទេ; ហើយក៏មិនឃើញមានអ្នកណាស្មើអស្វត្ថាមាដែរ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ អ្នកមិនចង់សរសើរពួកគេទាំងពីរនោះឡើយ»។
Verse 15
पृथिव्यां सागरान्तायां यो वै प्रतिसमो भवेत् | दुर्योधन त्वं राजेन्द्रमतिक्रम्य महाभुजम्
សិសុបាលបាននិយាយថា៖ «លើផែនដីនេះដែលមានសមុទ្រជាព្រំដែន បើមានអ្នកណាម្នាក់អាចត្រូវបានចាត់ទុកថាស្មើគ្នានឹងអ្នកលើកំពូល នោះហេតុអ្វីបានជាអ្នករំលងព្រះមហាក្សត្រដុរយោធន—មហាបាហុ ជាអធិរាជក្នុងចំណោមស្តេចទាំងឡាយ—ហើយទៅសរសើរក្រឹෂ្ណ?»
Verse 16
जयद्रथं च राजानं कृतास्त्रं दृढविक्रमम् । द्रुमं किम्पुरुषाचार्य लोके प्रथितविक्रमम् । अतिक्रम्य महावीर्य कि प्रशंससि केशवम्
សិសុបាលបាននិយាយថា៖ «រំលងព្រះមហាក្សត្រជយទ្រថ—អ្នកបានហ្វឹកហាត់អាវុធយ៉ាងពេញលេញ និងមានវីរភាពរឹងមាំ—និង ដ្រុមា អាចារ្យកិម្បុរុស ដែលល្បីល្បាញទូទាំងលោកដោយកម្លាំងក្លាហាន ហេតុអ្វីបានជាអ្នកសរសើរ កេសវ (ក្រឹෂ្ណ) ?»
Verse 17
वृद्धं च भारताचार्य तथा शारद्वतं कृपम् । अतिक्रम्य महावीर्य कि प्रशंससि केशवम्,शरद्वान् मुनिके पुत्र महापराक्रमी कृप भरतवंशके वृद्ध आचार्य हैं। इनका उल्लंघन करके तुम कृष्णका गुण क्यों गाते हो?
សិសុបាលបាននិយាយថា៖ «រំលងអាចារ្យចាស់ជរានៃពួកភារត និង ក្រឹបៈ សារទ្វត—អ្នកទាំងពីរមានវីរភាពដ៏ធំ—ហេតុអ្វីបានជាអ្នកសរសើរ កេសវ?»
Verse 18
धनुर्धराणां प्रवरं रुक्मिणं पुरुषोत्तमम् अतिक्रम्य महावीरय॑ कि प्रशंससि केशवम्,धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ पुरुषरत्न महाबली रुक्मीकी अवहेलना करके तुम केशवकी प्रशंसाके गीत क्यों गाते हो?
សិសុបាលបាននិយាយថា៖ «រំលង រុក្មី—អ្នកល្អឯកក្នុងចំណោមអ្នកកាន់ធ្នូ ជាបុរសឧត្តម និងវីរបុរសកម្លាំងធំ—ហេតុអ្វីបានជាអ្នកច្រៀងសរសើរ កេសវ?»
Verse 19
भीष्मकं च महावीर्य दन््तवक्रं च भूमिपम् । भगदत्तं यूपकेतुं जयत्सेनं च मागधम्
សិសុបាលបន្តរាយនាមស្តេចល្បីៗថា៖ «ភីෂ្មកៈ អ្នកមានវីរភាពដ៏ធំ; ដន្តវក្រៈ មហាវីរ; ព្រះមហាក្សត្រ ភគទត្ត; យូបកេតុ; និង ជយត្សេន នៃមគធ»—ដើម្បីយកកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងអំណាចរបស់ពួកគេមកធ្វើជាអាគុយម៉ង់អំពីកិត្តិយសរវាងអធិរាជនៅក្នុងសភារាជ។
Verse 20
विराटद्रुपदौ चोभौ शकुनिं च बृहद्धलम् । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पाण्ड्यं श्वेतमथोत्तरम्
ស៊ីសុបាល បន្តរាយនាមស្តេច និងវីរបុរសល្បីៗ—វិរាដ និងទ្រុបដ, សកុនិ និងព្រហទ្ធល; ហើយក៏មានបងប្អូន វិន្ទ និង អនុវិន្ទ នៃអវន្តី; ព្រមទាំងស្តេចបណ្ឌ្យ, ស្វេត និង ឧត្តរ។
Verse 21
शड़्खं च सुमहाभागं वृषसेनं च मानिनम् । एकलव्यं च विक्रान्तं कालिडूं च महारथम्
«មាន សង្ខៈ អ្នកមានភាគវាសនាធំ; វ្រឹសសេន អ្នកអួតអាងមោទនៈ; អេកលវ្យ អ្នកក្លាហាន; និង កាលិឌូ វីររថីធំ»—ស៊ីសុបាលបាននិយាយដូច្នេះ។
Verse 22
अतिक्रम्य महावीर कि प्रशंससि केशवम् । महापराक्रमी भीष्मक
ស៊ីសុបាលបាននិយាយថា៖ «ឱ វីរបុរសធំ! ហេតុអ្វីបានជាអ្នកសរសើរ កេសវ (ក្រឹស្ណ) ដោយរំលងស្តេចល្បីៗជាច្រើន—ភីෂ្មក, ដន្តវក្រ, ភគទត្ត, យូបកេតុ, ជយត្សេន, សហទេវ ស្តេចមគធ, វិរាដ, ទ្រុបដ, សកុនិ, ព្រហទ្ធល, ព្រះរាជកុមារ អវន្តី វិន្ទ–អនុវិន្ទ, ស្តេចបណ្ឌ្យ, ស្វេត, ឧត្តរ, សង្ខៈដ៏ឧត្តម, វ្រឹសសេនអ្នកមោទនៈ, អេកលវ្យអ្នកក្លាហាន, និងស្តេចកលិង្គដ៏មហាបល ជាវីររថីធំ? ហេតុអ្វីបានជាអ្នកមើលងាយពួកនេះ ហើយលើកតម្កើងក្រឹស្ណ? ហើយបើចិត្តអ្នក ភីष្ម តែងចូលចិត្តសរសើរអ្នកដទៃជានិច្ច ហេតុអ្វីមិនសរសើរ សល្យ និងម្ចាស់ដែនដីឧត្តមផ្សេងៗទៀត?»
Verse 23
कि हि शक्यं मया कर्तु यद् वृद्धानां त्वया नृप । पुरा कथयतां नून॑ न श्रुतं धर्मवादिनाम्
ស៊ីសុបាលបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ខ្ញុំអាចធ្វើអ្វីបានទៀត ប្រសិនបើអ្នក—ភីष្ម—មិនបានស្តាប់ពីមាត់អ្នកចាស់ទុំ អ្នកបកស្រាយធម៌ កាលពីមុន នូវសេចក្តីធម៌ត្រឹមត្រូវ ដែលខ្ញុំនឹងនិយាយឥឡូវនេះ?»
Verse 24
आत्मनिन्दा55त्मपूजा च परनिन्दा परस्तव: । अनाचरितमार्याणां वृत्तमेतच्चतुर्विधम्
ស៊ីសុបាលបាននិយាយថា៖ «ការរិះគន់ខ្លួនឯង ការលើកតម្កើងខ្លួនឯង ការរិះគន់អ្នកដទៃ និងការសរសើរអ្នកដទៃ—ទាំងបួនយ៉ាងនេះ ឱ ភីष្ម មិនមែនជាវិធីប្រព្រឹត្តដែលបុរសអរិយៈបុរាណធ្លាប់អនុវត្តឡើយ»។
Verse 25
यदस्तव्यमिमं शश्वन्मोहात् संस्तौषि भक्तित: | केशवं तच्च ते भीष्म न कश्चिदनुमन्यते
សិសុបាលបាននិយាយថា៖ «ភីស្មៈ អ្នកដែលអ្នកតែងតែសរសើរឡើងវិញម្តងហើយម្តងទៀត ដោយសេចក្តីវង្វេង និងដោយក្តីស្រឡាញ់បែបអ្នកបូជា គឺកេសវៈ—តាមពិតមិនសមនឹងទទួលការសរសើរឡើយ។ គ្មាននរណាម្នាក់យល់ព្រមចំពោះការសរសើរនោះរបស់អ្នកទេ»។
Verse 26
कथं भोजस्य पुरुषे वर्गपाले दुरात्मनि । समावेशयसे सर्व जगत् केवलकाम्यया,दुरात्मा कृष्ण तो राजा कंसका सेवक है, उनकी गौओंका चरवाहा रहा है। तुम केवल स्वार्थवश इसमें सारे जगत्का समावेश कर रहे हो
សិសុបាលបាននិយាយថា៖ «តើអ្នកអាច—ដោយតែបំណងប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន—យកការគោរពរបស់ពិភពលោកទាំងមូលទៅដាក់លើបុរសម្នាក់ក្នុងវង្សភោជៈ ដែលទាបថោក និងចិត្តអាក្រក់ ជាមនុស្សអសុចរិត មិនលើសពីអ្នកថែហ្វូងសត្វទេ ដូចម្តេចបាន?»
Verse 27
अथ चैषा न ते बुद्धि: प्रकृतिं याति भारत । मयैव कथित पूर्व भूलिड्रशकुनिर्यथा
ហើយទោះជាយ៉ាងណា ឱ ភារតៈ ប្រាជ្ញារបស់អ្នកក៏មិនត្រឡប់ទៅសភាពដើមដ៏ត្រឹមត្រូវវិញទេ។ ខ្ញុំបានប្រាប់រួចមកហើយថា អ្នកដូចបក្សីភូលិឌ្រៈ—និយាយមួយយ៉ាង តែធ្វើមួយយ៉ាង; ពាក្យសម្តីនិងអំពើមិនស្របគ្នា។
Verse 28
भूलिड्शशकुनिर्नाम पाश्वे हिमवतः परे । भीष्म तस्या: सदा वाच: श्रूयन्ते<र्थविगर्हिता:
សិសុបាលបាននិយាយថា៖ «ឱ ភីស្មៈ នៅលើផ្នែកឆ្ងាយម្ខាងនៃហិមវត់ មានបក្សីមួយហៅថា ភូលិង្គៈ។ ពីមាត់វា តែងឮពាក្យសម្តីជានិច្ច ដែលមានន័យគួរឲ្យស្តីបន្ទោស—ពាក្យដែលផ្ទុយនឹងអំពើត្រឹមត្រូវ ហេតុនេះហើយសមនឹងទទួលការរិះគន់»។
Verse 29
मा साहसमितीदं सा सततं वाशते किल । साहसं चात्मनातीव चरन्ती नावबुध्यते
គេនិយាយថា វាតែងស្រែកជានិច្ចថា «កុំធ្វើដោយប្រញាប់ប្រញាល់!» ប៉ុន្តែទោះវាខ្លួនឯងប្រព្រឹត្តដោយភាពប្រថុយប្រថានយ៉ាងខ្លាំង ក៏មិនដឹងខ្លួនឡើយ។
Verse 30
सा हि मांसार्गलं भीष्म मुखात् सिंहस्य खादत: । दन्तान्तरविलग्नं यत् तदादत्तेडल्पचेतना,भीष्म! वह मूर्ख चिड़िया मांस खाते हुए सिंहके दाँतोंमें लगे हुए मांसके टुकड़ेको अपनी चोंचसे चुगती रहती है
ឱ ភីෂ្មៈ បក្សីមានបញ្ញាខ្សោយមួយ ដែលគេហៅថា «អ្នកចឹកសាច់» នោះ តែងចឹកយកកម្ទេចសាច់ដែលជាប់នៅចន្លោះធ្មេញសត្វសិង្ហ ខណៈពេលវាកំពុងស៊ី។ ដោយរូបភាពខាំចិត្ដនេះ សិឝុបាលបានចំអកអ្នកដែលនៅមុខអំណាចដ៏លើសលប់ ក៏នៅតែហ៊ានលួចយកផលតិចតួច ហើយហ៊ានបង្រៀន ឬជ្រៀតជ្រែកលើសស្ថានៈរបស់ខ្លួន—ជាព្រមានសីលធម៌ប្រឆាំងនឹងឱកាសនិយមអៀនខ្មាស និងពាក្យសម្តីប្រញាប់ប្រញាល់នៅមុខអ្នកមានអំណាច។
Verse 31
इच्छत: सा हि सिंहस्य भीष्म जीवत्यसंशयम् | तद्वत् त्वमप्यधर्मिष्ठ सदा वाच: प्रभाषसे,निःसंदेह सिंहकी इच्छासे ही वह अबतक जी रही है। पापी भीष्म! इसी प्रकार तुम भी सदा बढ़-बढ़कर बातें करते हो
សិឝុបាលបាននិយាយថា៖ «ឱ ភីષ្មៈ មិនមានសង្ស័យទេ នាងនៅរស់បាន ដោយសារសត្វសិង្ហចង់ឲ្យរស់ប៉ុណ្ណោះ។ ដូចគ្នានេះដែរ អ្នក—អ្នកអធម៌—ក៏តែងនិយាយពាក្យធំៗ អួតអាង ឡើងៗម្តងហើយម្តងទៀត»។
Verse 32
इच्छतां भूमिपालानां भीष्म जीवस्यसंशयम् | लोकविद्धिष्टकर्मा हि नान्यो5स्ति भवता सम:
សិឝុបាលបាននិយាយថា៖ «ឱ ភីષ្មៈ មិនមានសង្ស័យទេ ជីវិតរបស់អ្នកត្រូវបានទុកឲ្យរស់ ដោយសារស្តេចទាំងនេះចង់ឲ្យរស់ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះមិនមានអ្នកគ្រប់គ្រងណាដទៃស្មើអ្នកទេ—កិច្ចការរបស់អ្នកល្បីល្បាញទៅទូទាំងលោក ដោយពោរពេញដោយការប្រឆាំងចំពោះមនុស្សទាំងអស់»។
Verse 33
वैशम्पायन उवाच ततश्रेदिपते: श्रुत्वा भीष्म: स कटुकं वच: । उवाचेदं वचो राजंश्रेदिराजस्य शृण्वत:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! शिशुपालका यह कटु वचन सुनकर भीष्मजीने शिशुपालके सुनते हुए यह बात कही--
វៃឝម្បាយនបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់ពីបានស្តាប់ពាក្យកាច់ក្រហមនោះរបស់ម្ចាស់ស្រេឌី (សិឝុបាល) ភីષ្មៈបាននិយាយទៅកាន់ស្តេច (ជនមេជ័យ) ដោយបញ្ចេញពាក្យទាំងនេះ ខណៈដែលស្តេចស្រេឌីឯងក៏កំពុងស្តាប់។
Verse 34
इच्छतां किल नामाहं जीवाम्येषां महीक्षिताम् । सो<5हं न गणयाम्येतांस्तृणेनापि नराधिपान्
«ពិតមែន គេថាខ្ញុំរស់នៅតាមចិត្តស្តេចទាំងនេះ។ ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនរាប់ស្តេចទាំងនេះថាមានតម្លៃ សូម្បីតែស្មៅមួយសន្លឹកឡើយ»។
Verse 35
एवमुक्ते तु भीष्मेण ततः संचुक्रुशुर्न॒पा: । केचिज्जह्ृषिरे तत्र केचिद् भीष्मं॑ जगहिरे,भीष्मके ऐसा कहनेपर बहुत-से राजा कुपित हो उठे। कुछ लोगोंको हर्ष हुआ तथा कुछ भीष्मजीकी निन्दा करने लगे
ពេលភីෂ្មៈបាននិយាយដូច្នោះហើយ ស្តេចជាច្រើនបានស្រែកឡើងដោយកំហឹង និងរំភើប។ អ្នកខ្លះមានសេចក្តីរីករាយ ខណៈអ្នកខ្លះទៀតចាប់ផ្តើមរិះគន់ភីෂ្មៈ។
Verse 36
केचिदूचुर्महेष्वासा: श्रुत्वा भीष्मस्य तद् वच: । पापो5वलिप्तो वृद्धश्न नायं भीष्मो$्हति क्षमाम्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ពេលបានឮពាក្យនោះរបស់ភីෂ្មៈ អ្នកបាញ់ធ្នូដ៏អស្ចារ្យខ្លះបាននិយាយឡើងថា៖ «ភីෂ្មៈនេះជាមនុស្សមានបាប ក្រអឺតក្រទម ហើយចាស់ជរា ដូច្នេះមិនសមនឹងទទួលការអភ័យទោសទេ»។
Verse 37
हन्यतां दुर्मतिर्भीष्म: पशुवत् साध्वयं नृपा: । सर्वे: समेत्य संरब्धैर्दहुतां वा कटाग्निना
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ស្តេចទាំងឡាយ! ចូរសម្លាប់ភីෂ្មៈអ្នកមានគំនិតអាក្រក់នេះ—ច្របាច់កដូចសត្វ; ឬឲ្យយើងទាំងអស់គ្នាប្រមូលផ្តុំដោយកំហឹង ហើយដុតគាត់ទាំងរស់ក្នុងភ្លើងស្មៅស្ងួត»។
Verse 38
इति तेषां वच: श्रुत्वा ततः कुरुपितामह: । उवाच मतिमान् भीष्मस्तानेव वसुधाधिपान्,उन राजाओंकी ये बातें सुनकर कुरुकुलके पितामह बुद्धिमान् भीष्मजी फिर उन्हीं नरेशोंसे बोले--
ពេលបានឮពាក្យទាំងនោះរបស់ស្តេចទាំងឡាយ បិតាមហាក្សត្រនៃវង្សកុរុ—ភីෂ្មៈអ្នកមានប្រាជ្ញា—បាននិយាយទៅកាន់អធិរាជទាំងនោះម្តងទៀត។
Verse 39
उक्तस्योक्तस्य नेहान्तमहं समुपलक्षये । यत् तु वक्ष्यामि तत् सर्व शृणुध्वं वसुधाधिपा:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «នៅទីនេះ ខ្ញុំមិនឃើញទីបញ្ចប់នៃការឆ្លើយតបរាល់ពាក្យរាល់ប្រយោគទៅតាមដែលបាននិយាយឡើយ។ ដូច្នេះ ឱ ម្ចាស់ផែនដីទាំងឡាយ ចូរស្តាប់ដោយយកចិត្តទុកដាក់នូវអ្វីទាំងអស់ដែលខ្ញុំនឹងប្រកាស»។
Verse 40
पशुवद् घातनं वा मे दहनं वा कटाग्निना | क्रियतां मूर्थ्नि वो न्यस्तं मयेदं सकल॑ पदम्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «បើអ្នកមានសេចក្តីក្លាហាន ឬកម្លាំង នោះចូរសម្លាប់ខ្ញុំដូចសត្វ ឬដុតខ្ញុំក្នុងភ្លើងស្មៅស្ងួត។ ព្រោះខ្ញុំបានដាក់ជើងទាំងមូលរបស់ខ្ញុំលើក្បាលរបស់អ្នកទាំងអស់»។
Verse 41
एष तिष्ठति गोविन्द: पूजितो<स्माभिरच्युत: । यस्य वस्त्वरते बुद्धिर्मरणाय स माधवम्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «នេះហើយគោវិន្ទ—អច្យុត—ដែលយើងបានគោរពបូជាដោយសមគួរ កំពុងឈរនៅទីនេះ។ អ្នកណាម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នក ដែលចិត្តប្រាថ្នាចង់ឱបក្រសោប ‘រឿងពិត’ គឺមរណភាពឯង ចូរឲ្យគេប្រកាសប្រយុទ្ធប្រឆាំងមាធវៈនៅថ្ងៃនេះ; ត្រូវសម្លាប់ដោយដៃព្រះអង្គ ហើយគេនឹងចូលរួមក្នុងព្រះកាយរបស់ព្រះអម្ចាស់នោះឯង»។
Verse 42
कृष्णमाह्दनयतामद्य युद्धे चक्रगदाधरम् । यादवस्यैव देवस्य देहं विशतु पातित:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «អ្នកណាដែលប្រាថ្នាចង់ឱបក្រសោបមរណភាពនៅថ្ងៃនេះ ចូរឲ្យគេប្រកាសប្រយុទ្ធប្រឆាំងក្រឹષ્ણ—អ្នកកាន់ចក្រ និងគទា។ ត្រូវវាយឲ្យដួលចុះហើយ ចូរឲ្យគេចូលទៅក្នុងព្រះកាយរបស់ព្រះទេវៈនៃយាទវៈនោះឯង»។
Verse 44
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि भीष्मवाक्ये चतुश्नत्वारिंशो5ध्याय:
ដូច្នេះបានបញ្ចប់ជំពូកទី៤៤ នៃសភាបរវៈ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» នៅក្នុងផ្នែកអំពីការសម្លាប់សិឝុបាល និងបញ្ចប់ដោយពាក្យរបស់ភីឝ្មៈ។
Frequently Asked Questions
Whether a politically engineered contest can be treated as ethically valid merely because it appears voluntary and rule-governed—especially when one party’s known vulnerability (attachment to gaming and reluctance to refuse summons) is deliberately targeted.
The chapter warns that dharma can be undermined not only by overt force but also by procedural manipulation; ethical evaluation must consider intent, power asymmetry, and engineered compulsion, not only formal consent.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as causal scaffolding, clarifying how strategic counsel and institutional procedure initiate the later crisis central to the Sabhā Parva.