Adhyaya 35
Śiśupāla-nigraha-prastāva: Yudhiṣṭhira’s Conciliation and Bhīṣma’s Defense of Kṛṣṇa (Book 2, Chapter 35)
Upa-parva: Rājasūya–Arghyārhaṇāsaṃvāda (Discourse on Arghya Honor during the Rājasūya)
Vaiśaṃpāyana reports that Yudhiṣṭhira approaches Śiśupāla after his harsh remarks and addresses him with measured, conciliatory speech. Yudhiṣṭhira argues that Śiśupāla’s words are improper for a king, ethically defective (adharma), and needlessly abrasive; he urges patience by pointing to the presence of many senior rulers who tolerate the assembly’s decision to honor Kṛṣṇa. He further notes that Bhīṣma, as a preeminent elder, understands Kṛṣṇa’s true stature in a way Śiśupāla does not. Bhīṣma then rejects appeasement: one who refuses honor to the most eminent should not be soothed. He frames Kṛṣṇa as worthy of reverence not only for the Pandavas but for all worlds, citing Kṛṣṇa’s martial supremacy, excellence in knowledge and strength, and a comprehensive catalog of virtues. Bhīṣma escalates the claim into a cosmological register, presenting Kṛṣṇa as the ground of elements, directions, luminaries, and worldly order. He concludes that Śiśupāla’s dissent reflects immaturity and misrecognition of dharma, and that the assembly is justified in proceeding with the contested honor.
Chapter Arc: राजसूय-दीक्षा के तेज में युधिष्ठिर पितामह भीष्म और गुरु द्रोण सहित समस्त वरिष्ठों का प्रत्युद्गमन कर विनयपूर्वक उनसे यज्ञ-कार्य में अनुग्रह और सहभागिता की याचना करते हैं। → युधिष्ठिर अपने महान धन-वैभव को ‘प्रणय’ (स्नेह-निवेदन) बनाकर सबको इच्छानुसार ग्रहण करने का आग्रह करते हैं और फिर यथायोग्य अधिकारों में सबको नियुक्त करते हैं—यज्ञ की व्यवस्था, अतिथि-सत्कार, दान-वितरण और सभा की शोभा एक साथ बढ़ती जाती है। → दूर-दूर से आए राजाओं की दृष्टि धर्मराज और उनकी सभा पर टिकती है; कोई भी सत्कार में कमी नहीं रहने देता—‘यज्ञ’ के नाम पर प्रतिस्पर्धा करते हुए प्रत्येक राजा बहुसंख्यक रत्न-धन अर्पित करता है, और युधिष्ठिर का वैभव तथा यज्ञ की श्री चरम पर पहुँचती है। → सभा रत्नों, समृद्ध राजाओं और संतुष्ट ब्राह्मणों/वर्णों से परिपूर्ण होकर देवताओं-सा तृप्ति-भाव रचती है; दक्षिणा, अन्न और महाधन से सब प्रसन्न होते हैं और राजसूय-यज्ञ का आयोजन सुव्यवस्थित रूप से आगे बढ़ता है। → प्रतिस्पर्धी दान और बढ़ती हुई ‘श्री’ के बीच यह संकेत उभरता है कि इतना वैभव और प्रतिष्ठा आगे चलकर ईर्ष्या/द्वेष को भी आमंत्रित कर सकती है।
Shlokas
Verse 1
ऑफ -ण क्र पज्चत्रिशो5 ध्याय: राजसूययज्ञका वर्णन वैशम्पायन उवाच पितामहं गुरुं चैव प्रत्युद्गम्य युधिष्ठिर: । अभिवाद्य ततो राजन्निदं वचनमत्रवीत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! पितामह भीष्म तथा गुरु द्रोणाचार्य आदिकी अगवानी करके युधिष्ठिरने उनके चरणोंमें प्रणाम किया और भीष्म, द्रोण, कृप, अश्व॒त्थामा, दुर्योधन और विविंशतिसे कहा--“'इस यज्ञमें आपलोग सब प्रकारसे मुझपर अनुग्रह करें
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះរាជា ជនមេជយ! យុធិષ્ઠិរ បានចេញទៅទទួលស្វាគមន៍ ពិតាមហា ភីष្ម និងគ្រូ ដ្រូណ។ បន្ទាប់ពីគោរពបូជាជើងពួកគេដោយក្តីសក្ការៈហើយ គាត់បាននិយាយពាក្យទាំងនេះ ដើម្បីសុំអនុគ្រោះ និងការគាំទ្រសម្រាប់ពិធី—សូមឲ្យមហាបុរសចាស់ទុំទាំងឡាយ ប្រទានមេត្តាចិត្តពេញលេញដល់គាត់ ក្នុងពិធីរាជសូយដែលនឹងមកដល់។ ឈុតឆាកនេះបង្ហាញថា សូម្បីអំណាចរាជ្យ ក៏ត្រូវឈរលើភាពទាបទន់ ការគោរពចំពោះអ្នកចាស់ទុំ និងការយល់ព្រមរបស់អ្នកប្រាជ្ញ។
Verse 2
भीष्म द्रोणं कृप॑ द्रौणिं दुर्योधनविविंशती । अस्मिन् यज्ञे भवन्तों मामनुगृह्नन्तु सर्वश:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! पितामह भीष्म तथा गुरु द्रोणाचार्य आदिकी अगवानी करके युधिष्ठिरने उनके चरणोंमें प्रणाम किया और भीष्म, द्रोण, कृप, अश्व॒त्थामा, दुर्योधन और विविंशतिसे कहा--“'इस यज्ञमें आपलोग सब प्रकारसे मुझपर अनुग्रह करें
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ យុធិષ્ઠិរ បាននិយាយទៅកាន់ ភីष្ម ដ្រូណ ក្រឹប ដ្រូណី (អស្វត្ថាមា) ទុរយោធន និង វិវិំឝតិ ដោយក្តីគោរពថា៖ «ក្នុងពិធីបូជានេះ សូមឲ្យព្រះអង្គទាំងអស់ ប្រទានអនុគ្រោះដល់ខ្ញុំគ្រប់ប្រការ»។ ពេលនោះបង្ហាញពីទម្ងន់ធម៌នៃការសុំការអនុម័ត និងមេត្តាចិត្តពីអ្នកចាស់ទុំ ទោះបីមានភាពតានតឹងក្នុងសាច់ញាតិក៏ដោយ។
Verse 3
इदं व: सुमहच्चैव यदिहास्ति धनं मम । प्रणयन्तु भवन्तो मां यथेष्टमभिमन्त्रिता:,यहाँ मेरा जो यह महान् धन है, उसे आपलोग मेरी प्रार्थना मानकर इच्छानुसार सत्कर्मोमें लगाइये
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មហិមារបស់ខ្ញុំ ដែលមាននៅទីនេះ—ខ្ញុំសូមប្រគេនជូនព្រះអង្គទាំងឡាយ។ ព្រះអង្គទាំងឡាយ ដែលខ្ញុំបានអញ្ជើញដោយក្តីគោរព សូមទទួលខ្ញុំដោយមិត្តភាព ហើយប្រើទ្រព្យនេះ តាមដែលព្រះអង្គឃើញថាសមរម្យ សម្រាប់កិច្ចធម៌ដ៏ល្អប្រសើរ»។
Verse 4
एवमुक्त्वा स तानू सर्वान् दीक्षित: पाण्डवाग्रज: । युयोज स यथायोगमधिकारेष्वनन्तरम्,यज्ञदीक्षित युधिष्ठिरने ऐसा कहकर उन सबको यथायोग्य अधिकारोंमें लगाया
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់ពីនិយាយដូច្នេះហើយ យុធិષ્ઠិរ—ជាបងច្បងនៃបណ្ឌវៈ ដែលបានទទួលពិធីឌីក្សាសម្រាប់យज्ञ—បានចាត់តាំងពួកគេទាំងអស់ ទៅកាន់ភារកិច្ចរៀងៗខ្លួនភ្លាមៗ តាមសមត្ថភាព និងលំដាប់សមរម្យ។ ខគម្ពីរនេះបង្ហាញពីរបៀបរៀបចំរដ្ឋការ និងការចែកចាយភារកិច្ចដោយធម៌ ក្នុងកិច្ចការសក្ការៈ។
Verse 5
भक्ष्यभोज्याधिकारेषु दःशासनमयोजयत् | परिग्रहे ब्राह्मणानामश्च॒त्थामानमुक्तवान्,भक्ष्य-भोज्य आदि सामग्रीकी देख-रेख तथा उसके बाँटने परोसनेकी व्यवस्थाका अधिकार दुःशासनको दिया। ब्राह्मणोंके स्वागत-सत्कारका भार उन्होंने अश्वत्थामाको सौंप दिया
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះអង្គបានតែងតាំង ទុះសាសនៈ ឲ្យគ្រប់គ្រងការផ្គត់ផ្គង់អាហារ—ទាំងការរក្សាទុក ការចែកចាយ និងការរៀបចំបម្រើ។ ចំណែកការទទួលស្វាគមន៍ និងការគោរពបូជាព្រះព្រាហ្មណ៍ ព្រះអង្គបានប្រគល់ភារកិច្ចនោះដល់ អស្វត្ថាមា។ នេះបង្ហាញថា អំណាចរាជសម្បត្តិបានបង្ហាញខ្លួនតាមរយៈការបែងចែកភារកិច្ច៖ ការគ្រប់គ្រងស្បៀង និងកាតព្វកិច្ចធម៌នៃការស្វាគមន៍អ្នកប្រាជ្ញ។
Verse 6
राज्ञां तु प्रतिपूजार्थ संजयं स न्ययोजयत् | कृताकृतपरिज्ञाने भीष्मद्रोणी महामती,राजाओंकी सेवा और सत्कारके लिये धर्मराजने संजयको नियुक्त किया। कौन काम हुआ और कौन नहीं हुआ, इसकी देख-रेखका काम महाबुद्धिमान् भीष्म और द्रोणाचार्यको मिला
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ដើម្បីបម្រើ និងគោរពសក្ការៈដល់ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយដែលមកប្រជុំ ព្រះធម៌រាជបានតែងតាំង សញ្ជ័យ។ ការត្រួតពិនិត្យថា កិច្ចការណាធ្វើរួចហើយ និងកិច្ចការណាអត់ទាន់រួច—ការតាមដានរៀបចំដោយប្រុងប្រយ័ត្ន—បានប្រគល់ឲ្យ ប៊ីស្មៈ និង ដ្រូណៈ អ្នកមានបញ្ញាធំ។
Verse 7
हिरण्यस्य सुवर्णस्य रत्नानां चान्ववेक्षणे | दक्षिणानां च वै दाने कृपं राजा न्न्ययोजयत्,उत्तम वर्णके स्वर्ण तथा रत्नोंको परखने, रखने और दक्षिणा देनेके कार्यमें राजाने कृपाचार्यकी नियुक्ति की। इसी प्रकार दूसरे-दूसरे श्रेष्ठ पुरुषोंको यथायोग्य भिन्न-भिन्न कार्योमें लगाया। नकुलके द्वारा सम्मानपूर्वक बुलाकर लाये हुए बाह्लिक, धृतराष्ट्र, सोमदत्त और जयद्रथ वहाँ घरके मालिककी तरह सुखपूर्वक रहने और इच्छानुसार विचरने लगे
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះមហាក្សត្របានតែងតាំង ក្រឹបៈ ឲ្យត្រួតពិនិត្យ និងថែរក្សា មាស មាសល្អ និងគ្រឿងមណីរតនៈទាំងឡាយ ហើយទាំងការចែកចាយទាន និងអំណោយកិត្តិយសផងដែរ។ ដូច្នេះដែរ បុរសឧត្តមផ្សេងៗត្រូវបានដាក់ឲ្យធ្វើភារកិច្ចនានា តាមសមត្ថភាពរបស់ខ្លួន។ ក្នុងពេលនោះ បាហ្លិកៈ ធ្រិតរាស្ត្រៈ សោមទត្តៈ និង ជ័យទ្រថៈ—ដែលនាគុលបានអញ្ជើញមកដោយកិត្តិយស—បានស្នាក់នៅទីនោះដោយសុខសាន្ត ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះ ហើយដើរទៅមកតាមចិត្តប្រាថ្នា។
Verse 8
तथान्यान् पुरुषव्याप्रांस्तस्मिंस्तस्मिन् न््ययोजयत् । बाह्निको धृतराष्ट्रश्न सोमदत्तो जयद्रथ: । नकुलेन समानीता: स्वामिवत् तत्र रेमिरे,उत्तम वर्णके स्वर्ण तथा रत्नोंको परखने, रखने और दक्षिणा देनेके कार्यमें राजाने कृपाचार्यकी नियुक्ति की। इसी प्रकार दूसरे-दूसरे श्रेष्ठ पुरुषोंको यथायोग्य भिन्न-भिन्न कार्योमें लगाया। नकुलके द्वारा सम्मानपूर्वक बुलाकर लाये हुए बाह्लिक, धृतराष्ट्र, सोमदत्त और जयद्रथ वहाँ घरके मालिककी तरह सुखपूर्वक रहने और इच्छानुसार विचरने लगे
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ដូចគ្នានេះដែរ ព្រះមហាក្សត្របានតែងតាំងបុរសមានសមត្ថភាពផ្សេងៗ ឲ្យធ្វើភារកិច្ចរបស់ខ្លួនៗ ដោយផ្ដល់កិច្ចការដល់ម្នាក់ៗតាមអ្វីដែលសមនឹងគាត់។ បាហ្លិកៈ ធ្រិតរាស្ត្រៈ សោមទត្តៈ និង ជ័យទ្រថៈ—ដែលនាគុលបាននាំមកដោយកិត្តិយស—បានស្នាក់នៅទីនោះដោយសុខសាន្ត ដើរទៅមកដោយសេរី ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះ។
Verse 9
क्षत्ता व्ययकरस्त्वासीद् विदुर: सर्वधर्मवित् । दुर्योधनस्त्वर्हणानि प्रतिजग्राह सर्वश:,सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता विदुरजी धनको व्यय करनेके कार्यमें नियुक्त किये गये थे तथा राजा दुर्योधन कर देनेवाले राजाओंसे सब प्रकारकी भेंट स्वीकार करने और व्यवस्थापूर्वक रखनेका काम सँभाल रहे थे
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ វិទុរៈ ដែលជាក្សត្តា និងជាអ្នកដឹងធម៌ទាំងអស់ ត្រូវបានតែងតាំងឲ្យគ្រប់គ្រងការចំណាយ។ ចំណែកទុរយោធនៈវិញ បានទទួលយកកិត្តិយស និងអំណោយទាំងឡាយពីព្រះមហាក្សត្រដែលនាំពន្ធមកថ្វាយ ដោយទទួលស្វាគមន៍ និងរៀបចំរក្សាទុកតាមលំដាប់—ដូច្នេះវិទុរៈត្រូវបានដាក់ឲ្យគ្រប់គ្រងដោយធម៌ ខណៈទុរយោធនៈគ្រប់គ្រងការប្រមូលទានរាជសក្ការៈ។
Verse 10
चरणक्षालने कृष्णो ब्राह्मणानां स्वयं हाभूत् । सर्वलोकसमावृत्त: पिप्रीषु: फलमुत्तमम्,सब लोगोंसे घिरे हुए भगवान् श्रीकृष्ण सबको संतुष्ट करनेकी इच्छासे स्वयं ही ब्राह्मणोंके चरण पखारनेमें लगे थे, जिससे उत्तम फलकी प्राप्ति होती है
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ នៅមុខមហាជនដែលប្រមូលផ្តុំគ្នាទាំងអស់ ព្រះក្រឹષ્ણបានយកភារកិច្ចលាងជើងព្រះព្រាហ្មណ៍ដោយព្រះអង្គផ្ទាល់ ដោយប្រាថ្នាឲ្យមនុស្សទាំងអស់ពេញចិត្ត—សកម្មភាពដែលគេរាប់ថាបង្កើតបុណ្យកុសលខ្ពស់បំផុត។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញថា ភាពអធិរាជពិតប្រាកដបង្ហាញខ្លួនតាមរយៈភាពទាបទន់ និងការគោរពចំពោះអ្នកគួរគោរព ជាពិសេសនៅទីសាធារណៈដែលអាកប្បកិរិយាក្លាយជាគំរូធម៌។
Verse 11
द्रष्टकामा: सभां चैव धर्मराजं युधिष्ठिरम् । न कश्चिदाहरत् तत्र सहस्रावरमर्हणम्,धर्मराज युधिष्ठिरको और उनकी सभाको देखनेकी इच्छासे आये हुए राजाओंमेंसे कोई भी ऐसा नहीं था, जो एक हजार स्वर्णमुद्राओंसे कम भेंट लाया हो
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយដែលមក ដោយប្រាថ្នាចង់ឃើញទាំងសភារាជ និងធម្មរាជ យុធិષ્ઠិរ នោះ មិនមាននរណាម្នាក់នៅទីនោះនាំយកអំណោយដែលមានតម្លៃតិចជាងមួយពាន់កាក់មាសឡើយ។ ទិដ្ឋភាពនេះបញ្ជាក់ពីកិត្តិយស និងសេចក្តីទទួលស្គាល់ចំពោះការគ្រប់គ្រងដោយធម៌របស់យុធិષ્ઠិរ ដែលការគោរពត្រូវបានបង្ហាញតាមរយៈអំណោយដ៏សប្បុរស និងអាចទទួលខុសត្រូវនៅមុខសាធារណៈ។
Verse 12
रत्नैश्व बहुभिस्तत्र धर्मराजमवर्धयत् । कथं तु मम कौरव्यो रत्नदानै: समाप्नुयात्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ នៅទីនោះ ដោយគ្រឿងអលង្ការថ្មមានតម្លៃជាច្រើន គេបានបន្ថែមកិត្តិយស និងសេចក្តីរុងរឿងដល់ធម្មរាជ (យុធិષ્ઠិរ)។ ប៉ុន្តែ កៅរាវ (ទុរយោធន) បានគិតថា៖ «តើគោលបំណងរបស់ខ្ញុំនឹងសម្រេចបានដូចម្តេច ដោយគ្រាន់តែបរិច្ចាគរតនៈ?»—ជាសញ្ញាប្រាប់ថា ការផ្តល់អំណោយ និងការបង្ហាញទ្រព្យសម្បត្តិខាងក្រៅ មិនអាចធានាបានដោយខ្លួនឯងនូវគោលដៅជ្រាលជ្រៅនៃកិត្តិយស អំណាចលើសគេ ឬសេចក្តីស្របច្បាប់ផ្លូវធម៌។
Verse 13
भवनै: सविमानाग्रै: सोदर्कर्बलसंवृतैः
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ (ទីក្រុង/តំបន់រាជវាំង) ពោរពេញដោយវិមាន និងគេហដ្ឋានធំៗ ដែលមានជាន់លើខ្ពស់លេចធ្លោ ហើយត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញ និងការពារដោយសំណង់ការពារដ៏រឹងមាំ—ជញ្ជាំងកំពែង និងបន្ទាយ—បង្ហាញទាំងសម្បូរបែប និងការគ្រប់គ្រងដោយការប្រុងប្រយ័ត្ន។
Verse 14
लोकराजविमानैश्व ब्राह्मणावसथै: सह । कृतैरावसर्थ्दिव्यर्विमानप्रतिमैस्तथा
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ជាមួយនឹងវិមានរាជដ៏អស្ចារ្យដូចជាវិមានរបស់ស្តេចលើលោក និងជាមួយនឹងលំនៅដ្ឋានដែលបានកំណត់សម្រាប់ព្រះព្រាហ្មណ៍ផងដែរ មានគេហដ្ឋានដ៏រុងរឿងដែលបានសាងសង់ឡើង—មានរូបរាងដូចទេវវិមាន ហើយស្រដៀងនឹងវិមានស្ថានសួគ៌ (វីមាន)។ ការរៀបរាប់នេះបង្ហាញការបង្ហាញសម្បូរបែប និងរបៀបរៀបចំសាធារណៈ៖ ភាពអធិរាជរបស់រាជវាំងត្រូវបានចាត់ទុកថាពេញលេញ កាលណាវារួមបញ្ចូលការផ្គត់ផ្គង់ដោយកិត្តិយសសម្រាប់អ្នកប្រាជ្ញ និងអ្វីដែលសក្ការៈ បង្ហាញឧត្តមគតិថា អំណាចត្រូវដើរជាមួយធម៌ និងការគាំទ្រអ្នកដែលថែរក្សាធម៌។
Verse 15
विचित्रै रत्नवद्धिश्व ऋद्धवा परमया युतै: । राजभिश्च समावृत्तैरतीव श्रीसमृद्धिभि: । अशोभत सदो राजन् कौन्तेयस्य महात्मन:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះរាជា! សាលាសភារបស់ព្រះរាជបុត្រកុន្តី អ្នកមានព្រះហឫទ័យធំ បានភ្លឺរលោងយ៉ាងអស្ចារ្យ—តុបតែងដោយទ្រព្យសម្បត្តិចម្រុះដ៏អស្ចារ្យ ប្រកបដោយគ្រឿងរត្នពេជ្រច្នៃប្រណិត និងសម្បូរបែបដល់កម្រិតខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត; ហើយពោរពេញដោយស្តេចទាំងឡាយ ដែលខ្លួនឯងក៏សម្បូរបែបយ៉ាងលើសលប់។
Verse 16
राजन् ! जिनके शिखर यज्ञ देखनेके लिये आये हुए देवताओंके विमानोंका स्पर्श कर रहे थे, जो जलाशयोंसे परिपूर्ण और सेनाओंसे घिरे हुए थे, उन सुन्दर भवनों, इन्द्रादि लोकपालोंके विमानों, ब्राह्मणोंके निवासस्थानों तथा परम समृद्धिसे सम्पन्न रत्नोंसे परिपूर्ण चित्र एवं विमानके तुल्य बने हुए दिव्य गृहोंसे, समागत राजाओंसे तथा असीम श्रीसमृद्धियोंसे महात्मा कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरकी वह सभा बड़ी शोभा पा रही थी ।। १३-- १५ || ऋद्धया तु वरुण देवं स्पर्थमानो युधिष्ठिर: । षडग्निनाथ यज्ञेन सोडयजद् दक्षिणावता,महाराज युधिष्ठिर अपनी अनुपम समृद्धिद्वारा वरुणदेवताकी बराबरी कर रहे थे। उन्होंने यज्ञमें छः अग्नियोंकी- स्थापना करके पर्याप्त दक्षिणा देकर उस यज्ञके द्वारा भगवान्का यजन किया
ព្រះរាជា! អគារស្រស់ស្អាតទាំងនោះ មានកំពូលប៉ះពាល់ដល់យានវិមានរបស់ទេវតាដែលមកមើលយញ្ញ; ពោរពេញដោយអាងទឹក និងត្រូវបានការពារដោយកងទ័ព។ មានយានវិមានរបស់ឥន្ទ្រាទិទេវលោកបាល មានទីស្នាក់នៅរបស់ព្រះព្រាហ្មណ៍ និងគេហដ្ឋានដ៏ទេវីយ៍ដូចយានវិមាន ដែលពោរពេញដោយរត្នសម្បត្តិ និងភាពសម្បូរបែបអស្ចារ្យ។ ដោយសារស្តេចជាច្រើនមកប្រមូលផ្តុំ និងសិរីសម្បត្តិអស្ចារ្យឥតដែនកំណត់ សភារបស់យុធិស្ឋិរ កូនកុន្តី បានរុងរឿងយ៉ាងខ្លាំង។ ដោយសម្បត្តិដ៏លើសលប់របស់ព្រះអង្គ យុធិស្ឋិរ ហាក់ប្រកួតប្រជែងនឹងវរុណទេវតាផ្ទាល់។ ព្រះអង្គបានបង្កើតយញ្ញដែលមានអគ្គីប្រាំមួយ ជាអធិបតី ហើយប្រគេនទក្ខិណាដ៏សម្បូរបែប ដើម្បីបូជាព្រះជាម្ចាស់តាមរយៈពិធីនោះ។
Verse 17
सवञ्जनान् सर्वकामै: समृद्धैः समतर्पयत् । अन्नवान् बहुभक्ष्यश्न भुक्तवज्जनसंवृत: । रत्नोपहारसम्पन्नो बभूव स समागम:,राजाने उस यज्ञमें आये हुए सब लोगोंको उनकी सभी कामनाएँ पूर्ण करके संतुष्ट किया। वह यज्ञसमारोह अन्नसे भरापूरा था, उसमें खाने-पीनेकी सब सामग्रियाँ पर्याप्त मात्रामें सदा प्रस्तुत रहती थीं। वह यज्ञ खा-पीकर तृप्त हुए लोगोंसे ही पूर्ण था। वहाँ कोई भूखा नहीं रहने पाता था तथा उस उत्सवसमारोहमें सब ओर रत्नोंका ही उपहार दिया जाता था
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះរាជាបានធ្វើឲ្យមនុស្សទាំងអស់ដែលមកចូលរួម—រួមទាំងអ្នកបម្រើរបស់ពួកគេ—ពេញចិត្ត ដោយបំពេញបំណងទាំងឡាយជាមួយអាហារផ្គត់ផ្គង់ដ៏សម្បូរបែប។ ការប្រមូលផ្តុំនោះសម្បូរទៅដោយស្បៀង និងម្ហូបឆ្ងាញ់ជាច្រើនប្រភេទ ហើយពោរពេញដោយភ្ញៀវដែលបានបរិភោគឆ្អែតស្រេច។ វាក្លាយជាពិធីបុណ្យនៃការផ្តល់អំណោយយ៉ាងលើសលប់ ដោយមានរត្នអភិសេកជូនគ្រប់ទិស—ដល់ថ្នាក់គ្មាននរណាម្នាក់នៅឃ្លាន ឬខ្វះបំណង។
Verse 18
इडाज्यहोमाहुतिभिमन्त्रशिक्षाविशारदै: । तस्मिन् हि ततृपुर्देवास्तते यज्ञे महर्षिभि:,मन्त्रशिक्षामें निपुण महर्षियोंद्वारा विस्तारपूर्वक किये जानेवाले उस यज्ञमें इडा (मन्त्र- पाठ एवं स्तुति), घृतहोम तथा तिल आदि शाकल्य पदार्थोंकी आहुतियोंसे देवतालोग तृप्त हो गये
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ក្នុងយញ្ញនោះ ដែលមហាឥសីទាំងឡាយជំនាញក្នុងវិន័យនៃការសូត្រមន្តវេទ និងការបង្រៀនពិធីការ បានអនុវត្តយ៉ាងលម្អិត ព្រះទេវតាទាំងឡាយបានពេញចិត្តដោយ iḍā (ការសូត្រមន្ត និងសរសើរតាមពិធី), ដោយការបូជាឃីចាក់ចូលភ្លើង និងដោយអាហុតិផ្សេងៗដែលបានដាក់ថ្វាយនៅទីនោះ។
Verse 19
यथा देवास्तथा विप्रा दक्षिणान्नमहा धनै: । ततृपुः सर्ववर्णाश्व॒ तस्मिन् यज्ञे मुदान्विता:,जिस प्रकार देवता तृप्त हुए उसी प्रकार दक्षिणामें अन्न और महान् धन पाकर ब्राह्मण भी तृप्त हो गये। अधिक क्या कहा जाय, उस यज्ञमें सभी वर्णके लोग बड़े प्रसन्न थे, सबको पूर्ण तृप्ति मिली थी
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ដូចដែលព្រះទេវតាទាំងឡាយបានពេញចិត្ត ដូច្នោះដែរ ព្រះព្រាហ្មណ៍ក៏ពេញចិត្ត—ដោយទទួលទក្ខិណាជាអាហារ និងទ្រព្យធំធេង។ ពិតប្រាកដណាស់ ក្នុងយញ្ញនោះ មនុស្សគ្រប់វណ្ណៈទាំងអស់សុទ្ធតែរីករាយ ដោយបានទទួលភាពពេញចិត្តយ៉ាងពេញលេញ។
Verse 34
इस प्रकार श्रीमह्याभारत सभापव॑के अन्तर्गत राजस्यपर्वमें निमन्त्रित राजाओंका आगमनविषयक चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏គួរគោរព នៅក្នុង «សភាបវ៌» ជាពិសេសក្នុងផ្នែក «រាជសូយបវ៌» ជំពូកទី៣៤ ដែលពិពណ៌នាអំពីការមកដល់របស់ព្រះមហាក្សត្រដែលត្រូវបានអញ្ជើញ បានបញ្ចប់ដោយសព្វគ្រប់។ ការនិទាននេះបញ្ជាក់ការបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៃវគ្គមួយ ដោយលើកឡើងពីការប្រមូលផ្តុំរបស់អធិរាជទាំងឡាយយ៉ាងមានរបៀបរៀបរយ សម្រាប់ពិធីរាជកិច្ចដ៏ធំ និងទម្ងន់ធ្ងរផ្នែកធម៌សាធារណៈនៃសន្និបាតនយោបាយ-សាសនាដូច្នេះ។
Verse 35
इति श्रीमहा भारते सभापर्वणि राजसूयपर्वणि यज्ञकरणे पज्चत्रिंशो डध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏គួរគោរព នៅក្នុង «សភាបវ៌» ផ្នែក «រាជសូយបវ៌» ជំពូកទី៣៥ មានចំណងជើងថា «អំពីការប្រតិបត្តិពិធីយញ្ញ» បានបញ្ចប់។ ស៊ុមនិទាននេះបង្ហាញថា វគ្គនៃការណែនាំ និងសកម្មភាពដែលផ្តោតលើការអនុវត្តពិធីរាជកិច្ចឲ្យត្រឹមត្រូវ បានសម្រេចចប់ ដោយរំលេចការព្រួយបារម្ភរបស់វីរភាពថា អំណាច និងអធិបតេយ្យភាព ត្រូវមានមូលដ្ឋានលើពិធី និងធម៌។
Verse 126
यज्ञमित्येव राजान: स्पर्धमाना ददुर्धनम् प्रत्येक राजा बहुसंख्यक रत्नोंकी भेंट देकर धर्मराज युधिष्ठिरके धनकी वृद्धि करने लगा। सभी राजा यह होड़ लगाकर धन दे रहे थे कि कुरुनन्दन युधिष्ठिर किसी प्रकार मेरे ही दिये हुए रत्नोंके दानसे अपना यज्ञ सम्पूर्ण करें
«យញ្ញ! យញ្ញ!» ដោយហៅតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយប្រកួតប្រជែងគ្នា ហើយប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិ។ ម្នាក់ៗនាំយកអលង្ការនិងរតនៈជាច្រើនមកថ្វាយ ដើម្បីបង្កើនទ្រព្យរបស់ធម៌រាជ យុធិષ્ઠិរ។ ព្រះមហាក្សត្រទាំងអស់ប្រកួតប្រជែងគ្នាផ្តល់ទាន ដោយគិតថា៖ «សូមឲ្យកុរុនន្ទន យុធិષ્ઠិរ បញ្ចប់យញ្ញរបស់ព្រះអង្គ ដោយរតនៈដែលខ្ញុំបានថ្វាយនេះ»។
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a public insult in a formal assembly should be met with conciliatory tolerance (to preserve decorum) or with firm correction (to protect dharma, protocol, and the legitimacy of collective honor).
Public institutions are sustained by disciplined speech and calibrated authority: patience is virtuous, but legitimizing baseless harshness corrodes dharma; honor is framed as guṇa- and order-based rather than merely personal or factional.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; the meta-function is doctrinal and institutional—establishing a normative rationale for precedence, reverence, and corrective speech within the sabhā.