Adhyaya 1
मयस्य प्रतिकृतिः — Maya’s Offer and the Commissioning of the Sabhā
Upa-parva: Maya-sabhā-nirmāṇa (Construction of the Assembly Hall Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that Maya addresses Arjuna in Kṛṣṇa’s presence, repeatedly honoring him and stating that he was rescued from peril. Arjuna responds with restraint, affirming that nothing is owed, yet he declines to invalidate Maya’s intention to reciprocate. Maya identifies himself as a master artisan aligned with Viśvakarman-like creative skill among the Dānavas and expresses the wish to do something meaningful for the Pāṇḍavas. Prompted, Kṛṣṇa reflects briefly and then directs Maya to construct a sabhā for Dharmarāja Yudhiṣṭhira—one that astonishes observers and integrates extraordinary design beyond ordinary human replication. Maya gladly accepts, and Kṛṣṇa and Arjuna introduce him to Yudhiṣṭhira, who receives and honors Maya with appropriate royal hospitality. Maya then begins planning and measuring the hall: auspicious rites are performed, learned Brahmins are gratified with offerings and gifts, and the sabhā is specified as richly endowed with seasonal excellences, divine beauty, and large dimensions. The chapter thematically links gratitude, kingship, and architecture as instruments of political visibility and ordered rule.
Chapter Arc: खाण्डवदाह के अनन्तर, जनमेजय के समक्ष वैशम्पायन उस अद्भुत क्षण का सूत्र पकड़ते हैं जब मयासुर—अग्नि के दाह और कृष्ण के क्रोध से घिरा—अर्जुन के शरणागत होकर अपने प्राण-रक्षण का ऋण स्वीकार करता है। → मयासुर स्वयं को दानवों का विश्वकर्मा और महाकवि बताकर प्रतिदान माँगता नहीं, बल्कि प्रतिदान देने की उत्कंठा प्रकट करता है—‘ब्रूहि किं करवाणि ते’; प्रश्न यह बनता है कि पाण्डव किस प्रकार का वर स्वीकार करें जो उनके यश, राज्य-प्रतिष्ठा और धर्मराज युधिष्ठिर की राजसूय-यात्रा के योग्य हो। → कृष्ण का निर्णायक निर्देश: ‘मनुष्यलोक में जिसे देखकर सब विस्मित हों—ऐसी सभा बनाओ’; यह आदेश मय की शिल्प-शक्ति को एक ऐसे दिव्य सभाभवन में रूपान्तरित करने का शिखर क्षण है जो पृथ्वी पर अद्वितीय हो। → कृष्ण और अर्जुन युधिष्ठिर को समस्त वृत्तान्त निवेदित करते हैं; मय पाण्डवों और कृष्ण की अभिरुचि के अनुसार पुण्याह में कृतकौतुक होकर निर्माण आरम्भ करता है, ब्राह्मणों को सहस्रों की संख्या में पायस से तृप्त कर, बहुविध दान देकर, सर्वऋतु-गुणसम्पन्न, दिव्यरूप, मनोरम और विशाल (दशकिष्कुसहस्र-परिमाण) सभा का मापन-निर्धारण करता है। → यह दिव्य सभा जब पूर्ण होगी, तब उसी के भीतर राजकीय प्रतिष्ठा, ईर्ष्या और छल का कौन-सा बीज अंकुरित होगा—कथा उसी अनागत परिणाम की ओर संकेत करती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन- मा बक। अप" (आदिपर्व सम्पूर्णम) अनुष्ट्प् छन्द अनुष्ट्प्के अनुसार गिननेपर उत्तरभारतीय पाठसे लिये गये श्लोक-- ७८७० ३ ७३६ ६ दक्षिणभारतीय पाठसे लिये गये श्लोक-- ७४०१ २६ आदिपर्वकी पूर्ण श्लोकसंख्या--९६२६ ३् ३ श्रीपरमात्मने नम: श्रीमहाभारतम् सभापर्व सभाक्रियापर्व प्रथमो 5 ध्याय: भगवान् श्रीकृष्णकी आज्ञाके मयासुरद्वारा सभाभवन बनानेकी तैयारी नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् | देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
ដោយកោតសរសើរ និងគោរពបូជាទៅកាន់ នារាយណៈ (ព្រះអម្ចាស់នៅក្នុងចិត្ត), ទៅកាន់ នរ—បុរសឧត្តម—ព្រមទាំងព្រះនាង សរស្វតី និងព្រះវ្យាសា បន្ទាប់មកគួរអាន «ជយៈ» (មហាភារតៈ)។
Verse 2
वैशम्पायन उवाच ततोअब्रवीन्मय: पार्थ वासुदेवस्य संनिधौ । प्राउ्जलि: श्लक्षणया वाचा पूजयित्वा पुन: पुन:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក មយៈបាននិយាយទៅកាន់ បាថ៌ (អរជុន) នៅចំពោះមុខ វាសុទេវ (ក្រឹស្ណ) ដោយលើកដៃប្រណម្យា ហើយសរសើរគោរពជាបន្តបន្ទាប់ ដោយពាក្យពេចន៍ទន់ភ្លន់។
Verse 3
मय उवाच अस्मात् कृष्णात् सुसंरब्धात् पावकाच्च दिधक्षत: । त्वया त्रातो5स्मि कौन्तेय ब्रूहि कि करवाणि ते
មាយា បាននិយាយថា៖ «ឱ កូនប្រុសនៃកុន្តី! អ្នកបានសង្គ្រោះខ្ញុំពីព្រះក្រឹស្ណ ដែលកំពុងខឹងក្រហាយយ៉ាងខ្លាំង និងពីអគ្គិទេវ ដែលចង់ដុតខ្ញុំឲ្យវិនាស។ សូមប្រាប់មក—ខ្ញុំគួរធ្វើសេវាកម្មអ្វី ដើម្បីតបស្នងគុណនេះ?»
Verse 4
अर्जुन उवाच कृतमेव त्वया सर्व स्वस्ति गच्छ महासुर । प्रीतिमान् भव मे नित्य॑ं प्रीतिमन्तो वयं च ते
អរជុន បាននិយាយថា៖ «អ្វីដែលអ្នកបានធ្វើ នោះដូចជាបានតបស្នងគ្រប់យ៉ាងរួចហើយ។ ចូរទៅដោយសុភមង្គល ឱ អសុរាធំ។ ចូរក្សាសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះខ្ញុំជានិច្ច; ហើយយើងក៏នឹងមានមេត្តាស្នេហាចំពោះអ្នកជានិច្ចដែរ»
Verse 5
मय उवाच युक्तमेतत् त्वयि विभो यथा55त्थ पुरुषर्षभ । प्रीतिपूर्वमहं किंचित् कर्तुमिच्छामि भारत
មាយា បាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់ ឱ មនុស្សប្រសើរបំផុត! ពាក្យដែលអ្នកបាននិយាយ នោះសមស្របនឹងមហាបុរសដូចអ្នក។ ទោះយ៉ាងណា ឱ ភារតៈ ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ខ្ញុំចង់ធ្វើអ្វីមួយ—សេវាតិចតួចមួយ—សម្រាប់អ្នក»
Verse 6
अहं हि विश्वकर्मा वै दानवानां महाकवि: । सोऊ हं वै त्वत्कृते कर्तु किंचिदिच्छामि पाण्डव
មាយា បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំជាវិស្វកರ್ಮន៍ក្នុងចំណោមដានវៈ ជាជាងសិប្បកម្មដ៏ឆ្នើមមានប្រាជ្ញាធំ។ ដូច្នេះ ដើម្បីអ្នក ឱ បណ្ឌវៈ—ឱ កូនប្រុសនៃបណ្ឌុ—ខ្ញុំចង់បង្កើតអ្វីមួយ»
Verse 7
(दानवानां पुरा पार्थ प्रासादा हि मया कृता: | रम्याणि सुखगर्भाणि भोगाढ्यानि सहस्रश: ।।
មយាសុរៈ បាននិយាយថា៖ «ឱ បារថៈ កាលពីបុរាណ ខ្ញុំបានសាងសង់ប្រាសាទសម្រាប់ដានវៈរាប់ពាន់—ស្រស់ស្អាតដល់ភ្នែក ពោរពេញដោយសុខសាន្ត និងសម្បូរបែបដោយសេចក្តីរីករាយ។ ខ្ញុំក៏បានបង្កើតឧទ្យានដ៏រម្យ ស្រះទឹកជាច្រើនប្រភេទ អាវុធអស្ចារ្យ និងរថដែលរត់តាមចិត្តប្រាថ្នា។ ខ្ញុំបានសាងក្រុងធំទូលាយ មានប៉មខ្ពស់ កំពែង និងទ្វារធំៗ ហើយបានធ្វើយានជំនិះល្អឥតខ្ចោះចម្រុះពណ៌រាប់ពាន់។ សូម្បីតែបន្ទប់ក្រោមដីដ៏ស្រស់ស្អាត និងសុខស្រួលយ៉ាងខ្លាំង ខ្ញុំក៏បានបង្កើតជាច្រើន។ ទាំងនេះសុទ្ធតែជាការងារខ្ញុំ; ដូច្នេះ ឱ ផាល់គុនៈ ខ្ញុំចង់សាងអ្វីមួយសម្រាប់អ្នកផង»។ អរជុន ឆ្លើយថា៖ «មយាសុរៈ អ្នកគិតថាខ្លួនបានរួចផុតពីគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិតដោយសារខ្ញុំ ហើយដូច្នេះចង់តបស្នង។ ប៉ុន្តែក្នុងស្ថានភាពដូចនេះ ខ្ញុំមិនអាចឲ្យអ្នកធ្វើការងារអ្វីសម្រាប់ខ្ញុំបានទេ»
Verse 8
न चापि तव संकल्पं मोघमिच्छामि दानव । कृष्णस्य क्रियतां किंचित् तथा प्रतिकृतं मयि
ឱ ដានវៈ! ខ្ញុំក៏មិនចង់ឲ្យសេចក្តីសម្រេចចិត្តរបស់អ្នកក្លាយជាឥតប្រយោជន៍ឡើយ។ ដូច្នេះ ចូរធ្វើសេវាកម្មមួយចំពោះព្រះក្រឹષ્ણ; ដោយរបៀបនោះ កាតព្វកិច្ចរបស់អ្នកចំពោះខ្ញុំនឹងត្រូវបានសងបំពេញពេញលេញ។
Verse 9
चोदितो वासुदेवस्तु मयेन भरतर्षभ । मुहूर्तमिव संदध्यौ किमयं चोद्यतामिति
ឱ វីរបុរសក្នុងចំណោមពង្សភារតៈ! ពេលមយៈបានជំរុញ ព្រះវាសុទេវៈ (ព្រះក្រឹષ્ણ) បានឈប់ស្ងៀមមួយភ្លែត ដោយចិត្តស្ងប់ស្ងាត់គិតពិចារណា៖ «តើគាត់គួរត្រូវបានជំរុញឲ្យសុំអ្វី?»
Verse 10
ततो विचिन्त्य मनसा लोकनाथ: प्रजापति: । चोदयामास त॑ कृष्ण: सभा वै क्रियतामिति
បន្ទាប់មក ព្រះអម្ចាស់នៃលោកទាំងបី ព្រះបិតានៃសត្វលោក ព្រះក្រឹષ્ણ បានគិតក្នុងចិត្តរួចហើយ ប្រាប់ថា៖ «ចូរឲ្យសាងសង់សាលាសភារបស់ព្រះរាជាឲ្យបានពិតប្រាកដ»។
Verse 11
यदि त्वं कर्तुकामोसि प्रियं शिल्पवतां वर । धर्मराजस्य दैतेय यादृशीमिह मनन््यसे
«ឱ អ្នកសិប្បកម្មល្អបំផុត មយៈ ជាដៃត្យ! ប្រសិនបើអ្នកចង់ធ្វើអ្វីមួយដែលជាទីពេញព្រះហឫទ័យខ្ញុំ នោះសូមសាងសង់នៅទីនេះ សាលាសភារបស់ធម្មរាជ យុធិષ્ઠិរៈ ឲ្យសមរម្យតាមដែលអ្នកឃើញថាគួរ»។
Verse 12
यां कृतां नानुकुर्वन्ति मानवा: प्रेक्ष्य विस्मिता: । मनुष्यलोके सकले तादृशीं कुरु वै सभाम्
«ចូរសាងសង់សាលាសភាដូច្នោះ ដែលពេលសាងរួច មនុស្សទាំងអស់ក្នុងលោកមនុស្សនឹងមើលហើយភ្ញាក់ផ្អើលអស្ចារ្យ ហើយគ្មាននរណាអាចចម្លងតាមបានឡើយ»។
Verse 13
यत्र दिव्यानभिप्रायान् पश्येम हि कृतांस्त्वया । आसुरान् मानुषांश्वैव सभां तां कुरु वै मय
អర్జុនបាននិយាយថា៖ «មយាសុរា! ចូរអ្នកសាងសង់សាលាសភាមួយសម្រាប់យើង ដើម្បីឲ្យយើងអាចឃើញគំនូររចនាអស្ចារ្យដែលអ្នកបានបង្កើត—ស្នាដៃបង្ហាញសិល្បៈរបស់ទេវតា អសុរ និងមនុស្សដូចគ្នា»។
Verse 14
वैशम्पायन उवाच प्रतिगृहा तु तद्वाक्यं सम्प्रहृष्टो मयस्तदा । विमानप्रतिमां चक्रे पाण्डवस्य शुभां सभाम्
វៃសម្បាយនបាននិយាយថា៖ ពេលមយាសុរាទទួលយកព្រះបន្ទូលនោះជាការបញ្ជា គាត់ក៏រីករាយយ៉ាងខ្លាំង។ នៅពេលនោះ គាត់បានសម្រេចចិត្តបង្កើតសាលាសភាដ៏មង្គលសម្រាប់បណ្ឌវ (យុធិស្ឋិរ) ឲ្យស្រស់ស្អាតដូចវិមានលើមេឃ។
Verse 15
ततः कृष्णश्न पार्थश्च धर्मराजे युधिष्ठिरे । सर्वमेतत् समावेद्य दर्शयामासतुर्मयम्,तत्पश्चात् भगवान् श्रीकृष्ण और अर्जुनने धर्मराज युधिष्ठिरको ये सब बातें बताकर मयासुरको उनसे मिलाया
បន្ទាប់មក ព្រះក្រឹෂ್ಣ និងបារថ (អర్జុន) បានប្រាប់រឿងទាំងអស់នេះដល់ធម្មរាជ យុធិស្ឋិរ ឲ្យបានពេញលេញ ហើយនាំមយាសុរាមកជួបព្រះអង្គ។
Verse 16
तस्मै युधिष्ठिर: पूजां यथा्हमकरोत् तदा । सतुतां प्रतिजग्राह मय: सत्कृत्य भारत,भारत! राजा युधिष्ठिरने उस समय मयासुरका यथायोग्य सत्कार किया और मयासुरने भी बड़े आदरके साथ उनका वह सत्कार ग्रहण किया
បន្ទាប់មក ព្រះរាជា យុធិស្ឋិរ បានប្រគេនកិត្តិយស និងការទទួលភ្ញៀវដ៏សមរម្យដល់មយាសុរា។ មយា ដែលត្រូវបានគោរពយ៉ាងសមគួរ ក៏ទទួលយកការស្វាគមន៍នោះដោយសេចក្តីគោរពវិញ។
Verse 17
स पूर्वदेवचरितं तदा तत्र विशाम्पते । कथयामास दैतेय: पाण्डुपुत्रेषु भारत,जनमेजय! दैत्ययाज मयने उस समय वहाँ पाण्डवोंको दैत्योंके अद्भुत चरित्र सुनाये
វៃសម្បាយនបាននិយាយថា៖ ឱ ព្រះអម្ចាស់ប្រជាជន! នៅពេលនោះ នៅទីនោះ ដៃត្យ (មយា) បានរៀបរាប់រឿងអស្ចារ្យអំពីកិច្ចការរបស់ទេវតាបុរាណ ក្នុងចំណោមកូនប្រុសរបស់បណ្ឌុ។ ឱ ភារត (ជនមេជ័យ)! គាត់បាននិទានរឿងអស្ចារ្យទាំងនោះដល់បណ្ឌវទាំងឡាយ។
Verse 18
स कालं कंचिदाश्वस्य विश्वकर्मा विचिन्त्य तु । सभां प्रचक्रमे कर्तु पाण्डवानां महात्मनाम्
វៃសម្បាយនៈបានមានព្រះវាចា៖ បន្ទាប់ពីសម្រាកនៅទីនោះអស់មួយរយៈ មាយា—ដែលល្បីល្បាញក្នុងចំណោមទេវត្យថាជា «វិශ්វកರ್ಮន» អ្នកសិប្បកម្មដ៏ឧត្តម—បានពិចារណាដោយម៉ត់ចត់ ហើយចាប់ផ្តើមរៀបចំការសាងសង់សភាធំសម្រាប់បណ្ឌវៈអ្នកមានចិត្តធំ។
Verse 19
अभिप्रायेण पार्थानां कृष्णस्य च महात्मन: । पुण्ये5हनि महातेजा: कृतकौतुकमड्ल:ः
វៃសម្បាយនៈបានមានព្រះវាចា៖ ស្របតាមបំណងរបស់បណ្ឌវៈ និងព្រះក្រឹષ્ણអ្នកមានចិត្តធំ មាយាអ្នកមានពន្លឺរុងរឿងបានសម្រេចចិត្តសាងសង់សភាធំ។ នៅថ្ងៃមង្គលមួយ គាត់បានធ្វើពិធីតាមទំនៀម—ពាក្យជ័យមង្គល ការអានស្វាស្តិ និងពិធីបូជាសម្រួលផ្សេងៗ—ហើយបានគោរពបម្រើព្រះព្រាហ្មណ៍ជាន់ខ្ពស់រាប់ពាន់ ដោយអាហារនិងទានជាច្រើនប្រភេទ។ បន្ទាប់មក គាត់ចាប់ផ្តើមវាស់វែងដីដ៏រីករាយ មានរូបសម្បត្តិដ៏ទេវភាព សមស្របនឹងគុណលក្ខណៈនៃរដូវទាំងអស់ សម្រាប់សាលាសភានោះ។
Verse 20
तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठानू पायसेन सहस्रश: । धनं बहुविध॑ दत्त्वा तेभ्य एव च वीर्यवान्
វៃសម្បាយនៈបានមានព្រះវាចា៖ ដោយបានបំពេញចិត្តព្រះព្រាហ្មណ៍ជាន់ខ្ពស់រាប់ពាន់ដោយបាយផ្អែម (ខីរ) មាយាអ្នកក្លាហានបានប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើនប្រភេទជាទានដល់ពួកគេ។ ដូច្នេះ ការចាប់ផ្តើមសាងសង់សភាធំបានឈរលើធម៌—គោរពអ្នកប្រាជ្ញ និងស្វែងរកការអនុមោទនាពីពិធីមង្គល មុននឹងចាប់ដៃធ្វើការធំ។
Verse 21
सर्वर्तुगुणसम्पन्नां दिव्यरूपां मनोरमाम् | दशकिष्कुसहस्रां तां मापयामास सर्वत:
វៃសម្បាយនៈបានមានព្រះវាចា៖ បន្ទាប់មក មាយាបានឲ្យវាស់វែងដីនោះគ្រប់ទិស—ដីដ៏រីករាយ មានរូបសម្បត្តិដ៏ទេវភាព ពេញលេញដោយគុណលក្ខណៈនៃរដូវទាំងអស់—មានទំហំដល់ដប់ពាន់ គិស្កុ (kiṣku) ដើម្បីត្រៀមសាងសង់សភាធំរបស់ព្រះរាជា។
Frequently Asked Questions
Arjuna faces the ethical tension between refusing personal reward (to avoid transactionalizing protection) and honoring Maya’s intent to reciprocate; the resolution is to redirect gratitude toward a public good (the sabhā).
The chapter teaches that ethical action includes both restraint and constructive acceptance: one may decline private gain while still enabling another’s righteous intention to mature into socially beneficial work.
No explicit phalaśruti is stated in this unit; its significance is contextual—establishing the sabhā as an institutional and symbolic precondition for later political developments within Sabhā-parva.