Adhyaya 9
धृतराष्ट्रस्य मूर्च्छा तथा द्रोणविषयकप्रश्नाः (Dhṛtarāṣṭra’s Fainting and Questions Concerning Droṇa)
Upa-parva: Droṇābhimukha-prayāṇa (Encirclement Queries and Approaches toward Droṇa)
Vaiśaṃpāyana narrates that Dhṛtarāṣṭra, overwhelmed by grief after questioning Sañjaya, collapses and is revived by attendants with cold water and fanning; palace women lift him and seat him. Regaining consciousness, the trembling king resumes interrogation, repeatedly asking who could restrain specific Pāṇḍava-aligned champions advancing toward Droṇa. The chapter builds a rhetorical inventory: Arjuna’s approach is described through storm-and-thunder imagery (Gāṇḍīva’s roar; arrow-rain; chariot-sound), while other figures—Bhīma, the twins, Sātyaki, Dhṛṣṭadyumna, Śikhaṇḍin, Abhimanyu, the Draupadeyas, allied kings, and Ghaṭotkaca—are praised via epithets stressing discipline, courage, and near-invincibility. The sequence culminates in a theological reassurance: Nārāyaṇa/Kṛṣṇa as the Pāṇḍavas’ support, implying that defeat is improbable when divine guidance aligns with their cause, and foreshadowing continued narration of Kṛṣṇa’s “divine deeds” for inner steadiness.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र को रणभूमि से यह असह्य समाचार मिलता है कि आचार्य द्रोण—जिन्हें वह अजेय मानता था—मारे गए। राजा का हृदय शोक और अविश्वास से भर उठता है और वह संजय से बार-बार पूछता है: यह कैसे संभव हुआ? → धृतराष्ट्र द्रोण की अपराजेयता का स्मरण करता है—उनके दिव्यास्त्र, स्वर्ण-पंखों वाले बाणों की वर्षा, और शत्रुओं को रौंदती उनकी रथ-चाल। वह संभावनाएँ गिनता है: क्या रथ टूट गया, क्या धनुष खंडित हुआ, क्या वे प्रमत्त हुए? फिर वह युद्ध-व्यवस्था पर प्रश्न उठाता है—कौन-कौन वीर उनके आगे-पीछे रक्षा में लगे थे, और वे कैसे हटे? → राजा का शोक क्रोध में बदलता है: ‘सिंह-हाथी समान पराक्रमी द्रोण का वध मैं नहीं सह सकता।’ वह द्रोण-वध को केवल पराक्रम का नहीं, व्यवस्था-भंग और भाग्य-प्रहार का परिणाम मानने लगता है—और पुरुषार्थ को भी अनर्थ का कारण कहकर दैव को श्रेष्ठ ठहराता है। → अध्याय का निष्कर्ष धृतराष्ट्र के भीतर टूटते भरोसे में है: द्रोण के गिरने से कौरव-सेना की ढाल टूट गई, और राजा का मन भविष्य के अनिष्ट की ओर झुक जाता है। संजय के उत्तर की प्रतीक्षा में धृतराष्ट्र का विलाप और प्रश्न-श्रृंखला ही इस अध्याय का स्थायी स्वर बनती है। → संजय से धृतराष्ट्र का आग्रह बना रहता है—‘विस्तार से बताओ: द्रोण के निकट कौन थे, अर्जुन ने किसे रोका, और पार्षत (धृष्टद्युम्न) कैसे द्रोण तक पहुँचा?’
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३७ “लोक हैं।) नवमो<्ध्याय: द्रोणाचार्यकी मृत्युका समाचार सुनकर धृतराष्ट्रका शोक करना धृतराष्ट उवाच कि कुर्वाणं रणे द्रोणं जघ्नु: पाण्डवसूंजया: । तथा निपुणमस्त्रेषु सर्वशस्त्रभूतामपि
ធ្រិតរាស្ត្របាននិយាយ៖ «សញ្ជ័យ! នៅលើសមរភូមិ ទ្រូណាចារ្យកំពុងធ្វើអ្វី ដល់ថ្នាក់ពាន់ដវៈ និងស្រឹញ្ជយៈអាចវាយប្រហារគាត់ឲ្យស្លាប់បាន? គាត់ជាអ្នកឯកទេសក្នុងអាវុធបាញ់ និងជាអ្នកលើសលប់ក្នុងចំណោមអ្នកកាន់អាវុធទាំងអស់»។
Verse 2
रथभज़ो बभूवास्य थनुर्वाशीर्यतास्यत: । प्रमत्तो वाभवद् द्रोणस्ततो मृत्युमुपेयिवान्
ធ្រិតរាស្ត្របាននិយាយ៖ «តើរទេះរបស់គាត់បែកខ្ទេចឬ? ឬធ្នូរបស់គាត់បាក់ខណៈកំពុងបាញ់ព្រួញ? ឬទ្រូណាមានការធ្វេសប្រហែស ដូច្នេះហើយបានជាប្រទះមរណភាព?»
Verse 3
कथं नु पार्षतस्तात शत्रुभिर्दुष्प्रधर्षणम् किरन्तमिषुसंघातान् रुक्मपुड्खाननेकश:
ធ្រិតរាស្ត្របាននិយាយ៖ «កូនអើយ! តើកូនប្រុសរបស់បារសត (ធ្រិស្ដទ្យុម្ន) បានសម្លាប់ទ្រូណា—អ្នកដែលសត្រូវមិនអាចឈ្នះបាន—ដោយរបៀបណា ខណៈដែលគាត់កំពុងបាញ់ព្រួញជាច្រើនមិនរាប់អស់ ដែលមានស្លាបមាសជាបន្តបន្ទាប់? ទ្រូណាជាព្រាហ្មណ៍អ្នកសង្គ្រាម មានវិន័យ និងមិនបោះបង់ក្រមរបស់ខ្លួន ជាម្ចាស់អាវុធទេវី និងចំណេះដឹងសព្វអាវុធ ជាមហារថីដែលខិតខំសម្រាប់ជ័យជម្នះ។ ដូច្នេះ តើដោយមធ្យោបាយអ្វីបានជាគ្រូដ៏គួរភ័យខ្លាចបែបនេះ ត្រូវបានបំបាក់នៅលើសមរភូមិ?»
Verse 4
क्षिप्रहस्तं द्विजश्रेष्ठ कृतिनं चित्रयोधिनम् दूरेषुपातिनं दान्तमस्त्रयुद्धेषु पारगम्
ធ្រិតរាស្ត្រ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកកើតពីរដង! ដ្រូណា មានដៃរហ័ស ជាអ្នកមានសមត្ថភាព និងជាយោធាដែលប្រើយុទ្ធវិធីចម្រុះឆ្លាតវៃ។ ព្រះអង្គអាចបាញ់ព្រួញពីចម្ងាយ មានការគ្រប់គ្រងខ្លួន និងបានឈានដល់កំពូលក្នុងវិជ្ជាយុទ្ធដោយអាវុធ។ ដូច្នេះហេតុអ្វីបានជា ធ្រិෂ្ដ្យុម្នា ព្រះរាជបុត្រនៃបញ្ចាលា អាចសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍ឧត្តមនោះ—អ្នកមិនរអាក់រអួលក្នុងសមរភូមិ តែងខិតខំសម្រាប់ជ័យជម្នះ ជាវីរបុរសមហារថី—ដែលសត្រូវទាំងឡាយមើលថាមិនអាចឈ្នះបានដោយវិធីណាមួយ?»
Verse 5
पाज्चालपुत्रो न्यवधीद् दिव्यास्त्रधरमच्युतम् । कुर्वाणं दारुणं कर्म रणे यत्तं महारथम्
ធ្រិតរាស្ត្រ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ធ្រិଷ្ដ្យុម្នា ព្រះរាជបុត្រនៃបញ្ចាលា បានសម្លាប់ដ្រូណា—អ្នកកាន់ព្រះអាវុធទិព្វ ជាអ្នកមិនរំលងពាក្យសច្ចៈ—នៅពេលដែលមហារថីនោះកំពុងខិតខំក្នុងសមរភូមិ និងកំពុងប្រព្រឹត្តកិច្ចការដ៏សាហាវ។ ដ្រូណា មើលទៅដូចជាមិនអាចឈ្នះបានសម្រាប់សត្រូវទាំងឡាយ; ដូច្នេះ តើដោយមធ្យោបាយអ្វីបានជា គ្រូដ៏គួរឱ្យខ្លាច និងមានវិន័យខ្ពស់នោះ ត្រូវបានបំផ្លាញចុះ?»
Verse 6
व्यक्त हि दैवं बलवत् पौरुषादिति मे मति: । यद् द्रोणो निहतः शूर: पार्षतेन महात्मना
ធ្រិតរាស្ត្រ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ចំពោះខ្ញុំ វាសនាហាក់បីដូចជាមានអំណាចលើសកម្លាំងមនុស្ស; ព្រោះដ្រូណា ទោះជាវីរបុរសក៏ដោយ ក៏ត្រូវបានសម្លាប់ដោយព្រះរាជបុត្រដ៏មានចិត្តធំ នៃព្រឹសត (ធ្រិෂ្ដ្យុម្នា)»។
Verse 7
अस्त्र॑ चतुर्विधं वीरे यस्मिन्नासीत् प्रतिष्तितम् तमिष्वस्त्रधराचार्य द्रोणं शंससि मे हतम्
ធ្រិតរាស្ត្រ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ក្នុងវីរបុរសនោះ មានវិជ្ជាអាវុធទាំងបួនប្រភេទបានតាំងមាំមួន—ដ្រូណា គ្រូបង្រៀនរបស់អ្នកធ្នូ និងអ្នកកាន់អាវុធបាញ់ទាំងឡាយ។ ហើយអ្នកកំពុងប្រាប់ខ្ញុំថា ដ្រូណា ត្រូវបានសម្លាប់ហើយ។ តើវាអាចកើតឡើងដូចម្តេចបាន?»
Verse 8
श्रुत्वा हतं रुक्मरथं वैयातच्रपरिवारितम् । जातरूपशिरस्त्राणं नाद्य शोकमपानुदे
«ពេលខ្ញុំបានឮថា ដ្រូណា—អ្នកជិះលើរថមាស មានស្បែកការពារជុំវិញ និងពាក់មួកមាស—ត្រូវបានសម្លាប់ហើយ នាពេលនេះ ខ្ញុំមិនអាចបំបាត់ទុក្ខសោករបស់ខ្ញុំបានឡើយ»។
Verse 9
न नूनं परदु:खेन प्रियते कोडपि संजय । यत्र द्रोणमहं श्रुत्वा हतं जीवामि मन्दधी:,संजय! निश्चय ही कोई भी दूसरेके दुःखसे नहीं मरता है, तभी तो मैं मन्दबुद्धि मनुष्य द्रोणाचार्यको मारा गया सुनकर भी जी रहा हूँ इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि धृतराष्ट्रशोके नवमो<ध्याय: ।।
ព្រះបាទ ធೃತរाष्ट्र មានព្រះបន្ទូលថា៖ «ប្រាកដណាស់ គ្មាននរណាម្នាក់ស្លាប់ដោយទុក្ខរបស់អ្នកដទៃទេ សញ្ជ័យ! ព្រោះខ្ញុំ—មនុស្សមានបញ្ញាខ្សោយ—នៅតែរស់រានមានជីវិត ទោះបានឮថា គ្រូទ្រូណាចារ្យ ត្រូវបានសម្លាប់ហើយក្តី»។
Verse 10
दैवमेव परं मन्ये नन्वनर्थ हि पौरुषम् | अश्मसारमयं नून॑ हृदयं सुदृढे मम
ព្រះបាទ ធృతរाष्ट्र មានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឥឡូវនេះ ខ្ញុំចាត់ទុកតែវាសនាប៉ុណ្ណោះថា ជាអំណាចខ្ពស់បំផុត; ព្រោះការខិតខំរបស់មនុស្ស ហាក់ដូចជាឥតប្រយោជន៍ពិតប្រាកដ។ ប្រាកដណាស់ បេះដូងខ្ញុំត្រូវតែធ្វើពីសារធាតុថ្ម—រឹងមាំ មិនរលាយ—ព្រោះខ្ញុំបានអត់ធ្មត់ និងនៅតែទ្រាំទ្រនៅក្នុងវិនាសកម្មនេះ»។
Verse 11
ब्राह्मे दैवे तथेष्वस्त्रे यमुपासन् गुणार्थिन:
ព្រះបាទ ធೃತរाष्ट्र មានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយប្រាថ្នាចង់បានគុណធម៌ និងជំនាញខ្ពស់ ពួកគេបានគោរពបូជាគាត់ តាមពិធីព្រះវេដៈ ពិធីសក្ការៈដ៏ទេវភាព និងវិន័យនៃអាវុធ»។
Verse 12
शोषणं सागरस्येव मेरोरिव विसर्पणम्
ព្រះបាទ ធृतរाष्ट्र បានពោលដោយសំឡេងព្រឺព្រួច ដោយប្រៀបធៀបយ៉ាងតឹងរ៉ឹងថា៖ អ្វីដែលកំពុងត្រូវធ្វើ ឬកំពុងកើតឡើងនេះ មិនអាចទៅរួច និងផ្ទុយនឹងធម្មជាតិ ដូចជាការធ្វើឲ្យសមុទ្រស្ងួត ឬធ្វើឲ្យភ្នំមេរុរអណ្ដែតរអិលចេញពីទីតាំងរបស់វា។
Verse 13
दुष्टानां प्रतिषेद्धा5डसीद् धार्मिकाणां च रक्षिता
ព្រះបាទ ធृतរाष्ट्र មានព្រះបន្ទូលថា៖ «គាត់បានឈរជាអ្នកទប់ស្កាត់មនុស្សអាក្រក់ និងជាអ្នកការពារអ្នកមានធម៌»។
Verse 14
यो5हासीत् कृपणस्यार्थे प्राणानपि परंतप: । शत्रुओंको संताप देनेवाले द्रोणाचार्य दुष्टोंको दण्ड देनेवाले और धार्मिकोंके रक्षक थे। उन्होंने मुझ कृपणके लिये अपने प्राणतक दे दिये ।।
ព្រះធೃತរाष्ट्र បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដើម្បីខ្ញុំ—មនុស្សអកុសល—គាត់បានត្រៀមលះបង់សូម្បីជីវិតផង ឱ អ្នកដុតបំផ្លាញសត្រូវ! ដ្រូណាចារ្យ ដែលធ្វើឲ្យសត្រូវទទួលទុក្ខវេទនា ដែលផ្តន្ទាទោសអ្នកអាក្រក់ និងការពារអ្នកធម៌—ដោយសារខ្ញុំ គាត់បានបូជាសូម្បីជីវិតរបស់ខ្លួន។ ហើយលើកម្លាំងវីរភាពរបស់គាត់នេះហើយ កូនប្រុសខ្ញុំដែលបញ្ញាខ្សោយ បានដាក់សង្ឃឹមជ័យជម្នះ»។
Verse 15
बृहस्पत्युशनस्तुल्यो बुद्धथया स निहतः कथम् | मेरे मूर्ख पुत्रोंकोी जिनके ही पराक्रमके भरोसे विजयकी आशा बनी हुई थी तथा जो बुद्धिमें बृहस्पति और शुक्राचार्यके समान थे, वे द्रोणाचार्य कैसे मारे गये? ।।
ព្រះធృతរાષ્ટ્ર បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដ្រូណាចារ្យ ដែលបញ្ញាស្មើព្រះបृहស្បតិ និងឧសនៈ (សុក្រចារ្យ) តើត្រូវសម្លាប់ដោយរបៀបណា? លើកម្លាំងវីរភាពរបស់គាត់ កូនប្រុសខ្ញុំដែលល្ងង់ខ្លៅ នៅតែរក្សាសង្ឃឹមជ័យជម្នះ—ដ្រូណាចារ្យអាចត្រូវសម្លាប់បានដូចម្តេច?»
Verse 16
रथे वातजवा युक्ता: सर्वशस्त्रातिगा रणे । बलिनो ह्वेषिणो दान्ता: सैन्धवा: साधुवाहिन:
ព្រះធृतរાષ્ટ્ર បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «តើសេះសៃន្ធវៈ—ដែលចងនឹងរទេះ ហើយរហ័សដូចខ្យល់—នៅសុវត្ថិភាពក្នុងសង្គ្រាមឬ? តើពួកវាអាចគេចផុតពីការវាយប្រហារគ្រប់ប្រភេទដោយអាវុធបានឬ? ពួកវាមានកម្លាំង បានហ្វឹកហាត់ល្អ បានបង្រៀនឲ្យស្តាប់បង្គាប់ និងអាចទ្រាំទ្ររទេះបានល្អ—តើពួកវាឈរមាំមួនលើសមរភូមិ ហើយហិនហិនសម្លេងខ្លាំង ដោយមិនបាត់បង់ចិត្តក្លាហាន ទោះមានសម្លេងខ្សែធ្នូ ការបាញ់ព្រួញដូចភ្លៀង និងការប៉ះទង្គិចអាវុធក៏ដោយឬ?»
Verse 17
दृढा: संग्राममध्येषु कच्चिदासन्नविह्नला: । करिणां बूंहतां युद्धे शड्खदुन्दुभिनि:स्वनै:
ព្រះធृतរाष्ट्र បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នៅកណ្ដាលសង្គ្រាម តើពួកវាមាំមួន ហើយមិនរង្គើរឬ? នៅពេលដំរីធំៗបន្លឺសម្លេង ហើយស័ង្ខនិងស្គរធំៗក្រឡុកក្រហមក្នុងសមរភូមិ—តើពួកវានៅតែមិនភ័យស្លន់ស្លោឬ?»
Verse 18
ज्याक्षेपशरवर्षाणां शस्त्राणां च सहिष्णव: । आशंसन्त: पराज्जेतुं जितश्वासा जितव्यथा:
ព្រះធृतរाष्ट्र បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពួកវាអាចទ្រាំទ្រសម្លេងខ្សែធ្នូ និងភ្លៀងព្រួញ ព្រមទាំងការវាយប្រហារដោយអាវុធបានឬ? ដោយប្រាថ្នាចង់ឈ្នះសត្រូវ—បានឈ្នះលើដង្ហើម និងឈ្នះលើការឈឺចាប់—តើពួកវាមិនបាត់បង់ចិត្តក្លាហានលើសមរភូមិទេឬ?»
Verse 19
हया: पराजिता: शीघ्रा भारद्वाजरथोद्वहा: । ते सम रुक्मरथे युक्ता नरवीरसमास्थिता:
ធ្រតរាស្ត្រា បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សេះលឿនៗ ដែលទាញរថរបស់ភារទ្វាជ ត្រូវបានផ្តួលឲ្យចាញ់ហើយ។ ប៉ុន្តែសេះទាំងនោះឯង ត្រូវបានចងសេះឡើងវិញជាមួយរថដែលតុបតែងដោយមាស ហើយឈរមាំមួនក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វីរបុរស»។
Verse 20
जातरूपपरिष्कारमास्थाय रथमुत्तमम्
ធ្រតរាស្ត្រា បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយឡើងជិះលើរថដ៏ប្រសើរ ដែលតុបតែងយ៉ាងសម្បូរបែបដោយមាសច្នៃ…»។
Verse 21
विद्यां यस्पोपजीवन्ति सर्वलोकधनुर्धरा:
ធ្រតរាស្ត្រា បានពោលអំពីពួកអ្នកធ្នូដ៏ឯកទេស ដែលល្បីល្បាញទូទាំងលោក—អ្នកដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយវិជ្ជា និងរស់នៅដោយវិន័យនៃចំណេះដឹងដែលខ្លួនបានសិក្សា ជាពិសេសវិទ្យាសាស្ត្រអាវុធ។
Verse 22
दिवि शक्रमिव श्रेष्ठ महामात्र धनुर्भुताम्
ធ្រតរាស្ត្រា ប្រៀបធៀបវីរបុរសដ៏ឧត្តមម្នាក់—មេបញ្ជាការដ៏លេចធ្លោក្នុងចំណោមអ្នកធ្នូ—ដូចព្រះឥន្ទ្រ នៅស្ថានសួគ៌ បង្ហាញពីការភ្ញាក់ផ្អើលដែលសមត្ថភាពយុទ្ធសាស្ត្រនោះបង្កើតឡើង ទោះនៅកណ្ដាលភាពងងឹតនៃសង្គ្រាមក៏ដោយ។
Verse 23
ननु रुक्मरथं दृष्टवा प्राद्रवन्ति सम पाण्डवा:
ធ្រតរាស្ត្រា បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «មែនហើយ ពេលឃើញ រុក្មរថៈ ពួកបណ្ឌវៈ ក៏រត់ប្រញាប់ទៅមុខភ្លាមៗ»។ ពាក្យនេះបង្ហាញពីការយកចិត្តទុកដាក់ដ៏កង្វល់របស់ព្រះមហាក្សត្រចំពោះលំហូរនៃសមរភូមិ—ថាការមើលឃើញវីរបុរសម្នាក់អាចជំរុញឲ្យមានចលនាយុទ្ធសាស្ត្រភ្លាមៗ និងការចូលប្រយុទ្ធឡើងវិញ ក្នុងការតស៊ូដើម្បីធម៌នៅក្រោមបន្ទុកសីលធម៌នៃសង្គ្រាម។
Verse 24
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं रणे तस्मिन् महाबलम् | उस समरांगणमें दिव्य अस्त्रोंका प्रयोग करनेवाले तथा सुवर्णमय रथपर आरूढ़ हुए महाबली द्रोणाचार्यको देखकर तो समस्त पाण्डव-योद्धा भाग खड़े होते थे ।।
ធ្រតរាស្ត្រ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នៅក្នុងសមរភូមិនោះ ពេលដែលវីរបុរសមហាបលកំពុងបញ្ចេញអាវុធទិវ្យដ៏អស្ចារ្យ ទោះជាធម្មរាជ យុធិષ્ઠិរា ក៏ដោយ—ជាមួយប្អូនៗ និងមានទ័ពទាំងមូលគាំទ្រ—ក៏ត្រូវរងការរញ្ជួយចិត្ត និងត្រូវឆ្លើយតបដែរ…»
Verse 25
नूनमावारयत् पार्थों रथिनो<न्यानजिह्ागै:
ធ្រតរាស្ត្រ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ប្រាកដណាស់ បារថ (អរជុន) បានទប់ស្កាត់រថីករផ្សេងៗទៀត ឲ្យថយក្រោយ ដូចជាត្រូវពស់លឿនៗ មិនខកគោលដៅ ចាក់រារាំង»។
Verse 26
न हाहं परिपश्यामि वधे कज्चन शुष्मिण:
ធ្រតរាស្ត្រ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អាលាស! ខ្ញុំមិនឃើញបុរសណាម្នាក់ដែលមានកម្លាំងក្លាហានដ៏ក្តៅគគុក អាចនាំឲ្យគាត់ស្លាប់បានឡើយ»។
Verse 27
तैर्वतः सर्वतः शूर: पाउ्चाल्यापसदस्तत:
ធ្រតរាស្ត្រ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បន្ទាប់មក វីរបុរសនោះត្រូវពួកគេព័ទ្ធជុំវិញគ្រប់ទិស—ដោយបុរសទាបថោក និងមិនគួរគោរពក្នុងចំណោមបញ្ចាលា»។
Verse 28
केक्यैश्रेदिकारूषैर्मस्स्यैरन्यैश्व भूमिपै: । व्याकुलीकृतमाचार्य पिपीलैरुरगं यथा
ធ្រតរាស្ត្រ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ អាចារ្យ! អ្នកត្រូវពួកកេកយៈ ពួកចេទី ពួកការូសៈ ពួកមត្ស្យ និងស្តេចដទៃទៀត ធ្វើឲ្យចលាចលវឹកវរ ដូចពស់មួយត្រូវហ្វូងស្រមោចព័ទ្ធរំខាន»។
Verse 29
कर्मण्यसुकरे सक्तं जघानेति मतिर्मम । केकय
ធೃತរाष्ट्रមានព្រះបន្ទូលថា៖ «គំនិតនេះកើតឡើងក្នុងចិត្តខ្ញុំ៖ ខណៈដែលទ្រូណៈកំពុងជាប់រវល់ក្នុងកិច្ចការដ៏លំបាកធ្វើឲ្យសម្រេច កងទ័ពកេកយៈ ចេទី ការូសៈ ទាហាននៃដែនមត្ស្យ និងស្តេចដទៃៗ បានរំខានគ្រូអាចារ្យពីគ្រប់ទិស—ដូចហ្វូងស្រមោចជាច្រើនធ្វើឲ្យពស់វង្វេង។ នៅក្នុងស្ថានភាពនោះឯង ពេលត្រូវកងទ័ពបណ្ឌវៈព័ទ្ធជុំវិញពីគ្រប់ទិស ធ្រិଷ្ដទ្យុម្នៈដ៏ទាបថោក បានសម្លាប់ទ្រូណាចារ្យ ខណៈដែលលោកកំពុងប្រកបកិច្ចការដ៏ពិបាកនោះ—នេះហើយជាអ្វីដែលខ្ញុំគិត»។
Verse 30
ब्राह्मणानां प्रतिष्ठा35सीत् स्रोतसामिव सागर: । क्षत्रं च ब्रह्म चैवेह यो5भ्यतिष्ठत् परंतप:
លោកជាទីពឹងដ៏មាំមួនរបស់ព្រះព្រាហ្មណ៍ ដូចសមុទ្រដែលទទួលនិងធ្វើឲ្យចរន្តទន្លេមានស្ថិរភាព។ នៅទីនេះ លោកបានគាំទ្រទាំងអំណាចក្សត្រនិងចំណេះដឹងព្រះវេដៈរួមគ្នា—លោក អ្នកដុតបំផ្លាញសត្រូវ។
Verse 31
स कथं ब्राह्म॒णो वृद्ध: शस्त्रेण वधमाप्तवान् । जो छहों अंगों तथा पंचम वेदस्थानीय इतिहास-पुराणोंसहित चारों वेदोंका अध्ययन करके ब्राह्मणोंके लिये उसी प्रकार आश्रय बने हुए थे
ធೃತរાષ્ટ્રមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះព្រាហ្មណ៍វ័យចំណាស់នោះ តើហេតុអ្វីបានជាបានជួបមរណភាពដោយអាវុធ? លោកដែលបានសិក្សាវេដៈទាំងបួន ព្រមទាំងអង្គជំនួយទាំងប្រាំមួយ និង “វេដៈទីប្រាំ” គឺ អិតិហាស និងបុរាណ; លោកដែលជាទីពឹងសម្រាប់ព្រះព្រាហ្មណ៍ ដូចសមុទ្រសម្រាប់ទន្លេ; លោកដែលធ្វើឲ្យសត្រូវរងទុក្ខ ហើយក៏ប្រតិបត្តិធម៌ទាំងរបស់ព្រះព្រាហ្មណ៍ និងក្សត្រផង—ដូច្នេះ អាចារ្យទ្រូណៈជាព្រះព្រាហ្មណ៍វ័យចំណាស់ តើត្រូវសម្លាប់ដោយអាវុធដូចម្តេច? ហើយខ្ញុំ ទោះមិនសូវមានកំហឹង ក៏បានអត់ធ្មត់ទុក្ខវេទនានេះយូរមកហើយ»។
Verse 32
यस्य कर्मानुजीवन्ति लोके सर्वधनुर्भुतः
ធೃತរાષ્ટ્રមានព្រះបន្ទូលថា៖ «លោកដែលសកម្មភាពរបស់លោក ជាអ្វីដែលចិញ្ចឹមជីវិត និងជាមូលដ្ឋាននៃការរស់នៅរបស់អ្នកចម្បាំងកាន់ធ្នូទាំងអស់ក្នុងលោក»។
Verse 33
स सत्यसंध: सुकृती श्रीकामैर्निहत: कथम् । जगतके सम्पूर्ण धनुर्धर जिनके शिक्षणरूपी कर्मका आश्रय लेकर जीवन-निर्वाह करते हैं, उन सत्यप्रतिज्ञ पुण्यात्मा द्रोणाचार्यको राजलक्ष्मीके लोभियोंने कैसे मार डाला? ।।
តើទ្រូណាចារ្យ អ្នកសច្ចាប្រកាន់ អ្នកមានបុណ្យកុសលនោះ ត្រូវបានអ្នកលោភលន់ចង់បានសិរីរាជ្យ សម្លាប់បានដូចម្តេច? លោកដែលអ្នកធ្នូទាំងមូលក្នុងលោក រស់នៅដោយពឹងផ្អែកលើកិច្ចការបង្រៀនរបស់លោក។
Verse 34
क्षिप्रहस्तश्न बलवान् दृढ्धन्वारिमर्दन:
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ «គាត់មានដៃរហ័ស មានកម្លាំងខ្លាំង កាន់ធ្នូយ៉ាងមាំមួន ហើយជាអ្នកបំផ្លាញសត្រូវ។ នៅមុខអ្នកប្រាថ្នាចំណេះដឹងសក្ការៈ គាត់ដូចជាសំឡេងវេទៈផ្ទាល់; ហើយក្នុងចំណោមអ្នកធ្នូ គាត់ដូចសូរស្ទក់ខ្សែធ្នូ—សញ្ញានៃវិន័យ និងជំនាញដ៏តឹងរឹង។ វីរបុរសណាដែលត្រូវក្លាយជាគោលដៅនៃព្រួញរបស់គាត់ ក៏ស្ទើរតែមិនមានសង្ឃឹមរស់សម្រាប់អ្នកប្រាថ្នាជ័យជំនះឡើយ»។
Verse 35
न यस्य विजयाकाडूभक्षी विषयं प्राप्प जीवति । यं द्ौन जहत: शब्दौ जीवमानं कदाचन
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកណា ទោះបានសម្រេចវត្ថុប្រាថ្នាហើយ ក៏មិនរស់ដូចអ្នកឃ្លានជ័យជំនះ—មនុស្សនោះ ព្រះគ្រូ ដ្រូណ មិនដែលបោះបង់ឡើយ ខណៈដែលគាត់នៅមានជីវិត»។
Verse 36
अदीनं पुरुषव्याघत्रं हवीमनतमपराजितम्
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ «(ខ្ញុំឃើញ) វីរបុរសដូចខ្លាមនុស្សនោះ—មិនស្រកស្រាន្ត មិនទន់ខ្សោយ មិនទម្លាក់ចិត្ត និងមិនអាចឈ្នះបាន»។
Verse 37
कथं संजय दुर्धर्षमनाधृष्यशोबलम्
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ «សញ្ជ័យអើយ តើអាចដោះស្រាយយ៉ាងដូចម្តេចចំពោះអ្នកដ៏គួរឱ្យខ្លាចនោះ—ដែលទ្រាំទល់ពិបាក ហើយភ្លឺរលោងដោយសិរីរុងរឿងមិនអាចរំលោភបាន?»
Verse 38
पश्यतां पुरुषेन्द्राणां समरे पार्षतो5वधीत् । संजय! जिनके यश और बलका तिरस्कार होना असम्भव था, उन दुर्धर्ष वीर द्रोणाचार्यको समरभूमिमें सम्पूर्ण नरेशोंके देखते-देखते धृष्टद्युम्नने कैसे मार डाला? ।।
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ «នៅលើសមរភូមិ មុខមាត់ស្តេចដ៏អធិរាជទាំងឡាយកំពុងមើលឃើញផ្ទាល់ បារសត (ធ្រឹෂ្ដទ្យុម្ន) បានសម្លាប់ព្រះគ្រូ ដ្រូណាចារ្យ—វីរបុរសមិនអាចរំលោភបាន ដែលកិត្តិយស និងកម្លាំងមិនអាចត្រូវមើលងាយ។ សញ្ជ័យអើយ ធ្រឹෂ្ដទ្យុម្ន បានសម្លាប់ដ្រូណ នៅលើសមរភូមិ ដោយស្តេចទាំងអស់កំពុងមើលឃើញ ដោយរបៀបណា? ហើយអ្នកណាខ្លះបានប្រយុទ្ធនៅខាងមុខ ដើម្បីការពារដ្រូណពីជិត?»
Verse 39
केडरक्षन् दक्षिणं चक्रं सव्यं के च महात्मन:
ព្រះធೃತរाष्ट्र បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ មហាត្មា! នរណាថែរក្សាកង់ខាងស្តាំនៃទ្រង់ទ្រាយនោះ ហើយនរណាថែរក្សាកង់ខាងឆ្វេង? វីរបុរសណាឈរនាំមុខទ្រូណាចារ្យ—អ្នកស្មោះត្រង់ចំពោះសង្គ្រាម—លើសមរភូមិនោះ? ហើយបុរសណាដែលបោះបង់ការចងចិត្តលើរាងកាយរបស់ខ្លួន ប្រឈមមុខនឹងយោធាសត្រូវ ហើយជ្រើសយកមរណភាពលើវាលសង្គ្រាមនោះ?»
Verse 40
पुरस्तात् के च वीरस्य युध्यमानस्य संयुगे | के च तस्मिंस्तनूंस्त्यकत्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन्
ព្រះធృతរाष्ट्र បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នៅមុខវីរបុរសនោះ ខណៈដែលគាត់កំពុងប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិដ៏ក្តៅគគុក នរណាឈរនាំមុខ? នរណាថែរក្សាកង់ខាងស្តាំ និងនរណាថែរក្សាកង់ខាងឆ្វេង? ហើយនរណាដែលបោះបង់រាងកាយរបស់ខ្លួន ប្រឈមមុខនឹងសត្រូវ ហើយទៅដល់មរណភាពលើវាលនោះ?»
Verse 41
द्रोणस्य समरे वीरा: के5कुर्वन्त परां धृतिम् कच्चिन्नैनं भयान्मन्दा: क्षत्रिया व्यजहन् रणे
ព្រះធृतរाष्ट्र បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ក្នុងសង្គ្រាមរបស់ទ្រូណា វីរបុរសណាខ្លះបង្ហាញភាពអត់ធ្មត់ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត? ក្សត្រីយៈទាំងឡាយ—ដែលខ្សោយចិត្តដោយភ័យ—មិនបានបោះបង់គាត់នៅលើសមរភូមិទេមែនឬ?»
Verse 42
रक्षितारस्तत: शून्ये कच्चित् तैर्न हतः परै: । किन वीरोंने युद्धमें द्रोणाचार्यको उत्तम धैर्य प्रदान किया? उनकी रक्षा करनेवाले मूर्ख क्षत्रियोंने भयभीत होकर युद्धस्थलमें उन्हें अकेला तो नहीं छोड़ दिया? और इस प्रकार शत्रुओंने सूनेमें तो उन्हें नहीं मार डाला? ।।
ព្រះធृतរाष्ट्र បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពេលអ្នកការពាររបស់គាត់មិននៅជុំវិញ ហើយគាត់ត្រូវទុកឲ្យឯកោក្នុងទីទំនេរមិនមានការពារ ទ្រូណាចារ្យមិនត្រូវសត្រូវវាយសម្លាប់ទេមែនឬ? វីរបុរសណាខ្លះបានផ្តល់ភាពមាំមួននៃសេចក្តីក្លាហានដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដល់ទ្រូណា? ឬក៏ក្សត្រីយៈល្ងង់ខ្លៅដែលត្រូវតែងតាំងឲ្យការពារគាត់ ត្រូវភ័យកាន់កាប់ ហើយបោះបង់គាត់នៅលើសមរភូមិ ដល់ថ្នាក់សត្រូវសម្លាប់គាត់ពេលឈរតែម្នាក់ឯង? ហើយពិតណាស់ វីរបុរសមិនគួរបង្វិលខ្នងក្នុងសង្គ្រាមដោយភ័យសត្រូវទេ តែត្រូវបង្ហាញសេចក្តីក្លាហាន។»
Verse 43
परामप्यापदं प्राप्प स कथं निहत: परै: । जो बड़ी-से-बड़ी आपत्ति पड़नेपर भी रणमें अपने शौर्यके कारण शत्रुको भयवश पीठ नहीं दिखा सकते थे, वे विपक्षियोंद्वारा किस प्रकार मारे गये? || ४२ ई ।।
ព្រះធृतរाष्ट्र បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ទោះបានជួបគ្រោះមហន្តរាយដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតក៏ដោយ គាត់ត្រូវសត្រូវសម្លាប់បានដូចម្តេច? អ្នកដែលដោយអំណាចនៃសេចក្តីក្លាហាន មិនអាចត្រូវបង្ខំឲ្យបង្ហាញខ្នងក្នុងសង្គ្រាមដោយភ័យបាន—ពួកវីរបុរសប្រឆាំងបានសម្លាប់គាត់យ៉ាងដូចម្តេច? សញ្ជ័យ! ចូរប្រាប់ខ្ញុំថា បុរសមានកិត្តិយសគួរធ្វើអ្វី នៅពេលត្រូវសង្កត់សង្កិនដោយវិបត្តិដ៏លំបាក និងអស់សង្ឃឹម។»
Verse 44
पराक्रमेद् यथाशक्त्या तच्च तस्मिन् प्रतिष्ठितम् । संजय! बड़े भारी संकटमें पड़नेपर श्रेष्ठ पुरुषको यही करना चाहिये कि वह यथाशक्ति पराक्रम दिखावे; यह बात द्रोणाचार्यमें पूर्णरूपसे प्रतिष्ठित थी ।।
ធ្រឹតរាស្ត្រាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នៅពេលវិបត្តិធំ មនុស្សប្រសើរគួរបង្ហាញវីរភាពតាមសមត្ថភាពរបស់ខ្លួន; ហើយគោលការណ៍នេះបានតាំងមាំពេញលេញនៅក្នុងទ្រូណាចារ្យ។ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ កូនអើយ ចិត្តខ្ញុំត្រូវមោហៈគ្របដណ្ដប់—សូមបញ្ឈប់រឿងរ៉ាវនេះសិន។ ពេលខ្ញុំបានស្មារតីវិញ សញ្ជ័យ ខ្ញុំនឹងសួរអ្នកម្ដងទៀតអំពីហេតុការណ៍ទាំងនេះ»។
Verse 103
यच्छुत्वा निहतं द्रोणं शतधा न विदीर्यते । मैं तो दैवको ही श्रेष्ठ मानता हूँ। पुरुषार्थ तो अनर्थका ही कारण है। निश्चय ही मेरा यह अत्यन्त सुदृढ़ हृदय लोहेका बना हुआ है
ធ្រឹតរាស្ត្រាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បានឮថាទ្រូណាត្រូវសម្លាប់ បេះដូងខ្ញុំមិនបែកជារយផ្នែកឡើយ។ ខ្ញុំចាត់ទុកវាសនាតែប៉ុណ្ណោះថាជាអធិបតី; ការខិតខំរបស់មនុស្សវិញហាក់ដូចជាមូលហេតុនៃវិបត្តិ។ ពិតប្រាកដណាស់ បេះដូងខ្ញុំនេះរឹងខ្លាំង—ដូចធ្វើពីដែក—ដល់ថ្នាក់បានឮថាទ្រូណាចារ្យត្រូវសម្លាប់ ក៏មិនបែកជារយកំណាត់ឡើយ»។
Verse 116
ब्राह्मणा राजपुत्राश्न स कथं मृत्युना हृत: । गुणार्थी ब्राह्मण तथा राजकुमार ब्राह्म और दैव अस्त्रोंके लिये जिनकी उपासना करते थे, उन्हें मृत्यु कैसे हर ले गयी?
ធ្រឹតរាស្ត្រាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «មរណៈអាចយកគាត់ទៅបានដូចម្តេច—អ្នកដែលទាំងព្រះព្រាហ្មណ៍ និងព្រះរាជបុត្រទាំងឡាយសុទ្ធតែស្វែងរក; ព្រះព្រាហ្មណ៍អ្នកស្វែងរកគុណធម៌ និងឧត្តមភាព ហើយមានសេចក្តីថ្លៃថ្នូរដូចយុវរាជ? មរណៈអាចឈ្នះអ្នកដែលមានតេជៈធម៌ និងត្រូវគេគោរពដោយអ្នកដែលបូជាសុំអាវុធទេវៈបានដូចម្តេច?»
Verse 123
पतनं भास्करस्यथेव न मृष्ये द्रोणपातनम् । द्रोणका रणभूमिमें गिराया जाना समुद्रके सूखने, मेरु पर्वतके चलने-फिरने और सूर्यके आकाशसे टूटकर गिरनेके समान है। मैं इसे किसी प्रकार सहन नहीं कर पाता
ធ្រឹតរាស្ត្រាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំមិនអាចទ្រាំទ្រការដួលរលំរបស់ទ្រូណាបានឡើយ—ដូចមិនអាចទ្រាំឲ្យព្រះអាទិត្យធ្លាក់ចុះ។ ការដែលទ្រូណាត្រូវគេបង្អត់ឲ្យដួលលើសមរភូមិ សម្រាប់ខ្ញុំដូចសមុទ្រស្ងួត មេរុភ្នំរអិលចេញពីទីតាំង ឬព្រះអាទិត្យបែកចេញពីមេឃហើយធ្លាក់បុកដី។ ខ្ញុំមិនអាចទ្រាំបានដោយវិធីណាមួយឡើយ»។
Verse 193
कथं नाभ्यतरंस्तात पाण्डवानामनीकिनीम् । क्या द्रोणाचार्यके रथको वहन करनेवाले वे शीघ्रगामी अश्व पराजित हो गये थे? तात! द्रोणाचार्यके सुवर्णमय रथमें जुते हुए और उन्हीं नरवीर आचार्यकी सवारीमें काम आनेवाले वे घोड़े पाण्डव-सेनाको पार कैसे नहीं कर सके?
ធ្រឹតរាស្ត្រាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កូនអើយ តើហេតុអ្វីពួកគេមិនអាចបំបែកជួរយុទ្ធរបស់បណ្ឌវ និងឆ្លងកាត់បាន? តើសេះលឿនទាំងនោះ—ដែលចងនឹងរថមាសរបស់ទ្រូណាចារ្យ និងបម្រើជាសេះសម្រាប់គ្រូវីរបុរសនោះ—ត្រូវបានគេឈ្នះឬ? ហេតុអ្វីសេះទាំងនោះមិនអាចនាំគាត់ឆ្លងកាត់កងទ័ពបណ្ឌវបាន?»
Verse 206
भारद्वाज: किमकरोद् युधि सत्यपराक्रम: । उस सुवर्णभूषित उत्तम रथपर आरूढ़ हो सत्यपराक्रमी द्रोणाचार्यने युद्धस्थलमें क्या किया?
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ មានព្រះបន្ទូលថា៖ «ក្នុងសមរភូមិ កូនប្រុសរបស់ ភារទ្វាជៈ គឺ ទ្រូណៈ អ្នកមានវីរភាពមិនធ្លាក់ថយ បានធ្វើអ្វី? ឡើងលើរថដ៏ប្រសើរ តុបតែងដោយមាស—ទ្រូណាចារ្យ អ្នកឈរជាប់លើសច្ចៈ និងមានអំណាច—បានប្រព្រឹត្តកិច្ចការអ្វីលើវាលសង្គ្រាម?»
Verse 213
स सत्यसंधो बलवान् द्रोण: किमकरोदू युधि । समस्त जगतके धनुर्धर जिनकी विद्याका आश्रय लेकर जीवननिर्वाह करते हैं, उन सत्यपराक्रमी बलवान द्रोणाचार्यने युद्धमें क्या किया?
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ មានព្រះបន្ទូលថា៖ «ក្នុងសង្គ្រាម ទ្រូណៈ អ្នកមានកម្លាំង និងសច្ចសន្ធៈ (ឈរជាប់លើសច្ចៈ) បានធ្វើអ្វី? គាត់ជាគ្រូដ៏មានអំណាច និងវីរភាពពិតប្រាកដ ដែលអ្នកបាញ់ធ្នូទាំងពិភពលោកពឹងផ្អែកលើវិជ្ជាសាស្ត្រយុទ្ធរបស់គាត់ដើម្បីចិញ្ចឹមជីវិត—ដូច្នេះ ទ្រូណាចារ្យបានសម្រេចអ្វីក្នុងសង្គ្រាម?»
Verse 226
के नुतं रौद्रकर्माणं युद्धे प्रत्युद्ययू रथा: । स्वर्गमें देवराज इन्द्रके समान जो इस लोकमें श्रेष्ठ और समस्त धनुर्धरोंमें महान् थे
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ សួរថា៖ «នៅក្នុងសមរភូមិ អ្នកជិះរថណាខ្លះបានចេញទៅប្រឈមមុខ ទ្រូណាចារ្យ—អ្នកប្រព្រឹត្តកិច្ចការដ៏សាហាវ—ដែលក្នុងលោកនេះត្រូវគេចាត់ទុកថា លើសគេក្នុងចំណោមអ្នកបាញ់ធ្នូទាំងអស់ ហើយនៅស្ថានសួគ៌ស្មើព្រះឥន្ទ្រា ព្រះរាជានៃទេវតា? នៅវាលសង្គ្រាមនោះ វីរបុរសណាខ្លះបានទៅទល់មុខគាត់?»
Verse 246
पाज्चाल्यप्रग्रहो द्रोणं सर्वतः समवारयत् । भाइयोंसहित धर्मराज युधिष्ठिरने अपनी सारी सेनाके साथ जाकर धृष्टद्युम्नरूपी डोरीकी सहायतासे द्रोणाचार्यको घेर तो नहीं लिया था?
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ មានព្រះបន្ទូលថា៖ «កងទ័ពបាញ់ចាល (Pāñcāla) មិនបានព័ទ្ធទ្រូណៈពីគ្រប់ទិសទេឬ—នៅពេល ធម្មរាជ យុធិષ્ઠិរ ជាមួយបងប្អូន និងកងទ័ពទាំងមូល បានចេញទៅ ហើយប្រើ ធ្រឹଷ្ដទ្យុម្ន (Dhṛṣṭadyumna) ដូចជាខ្សែចង ដើម្បីរឹតបន្តឹងព័ទ្ធទ្រូណាចារ្យ?»
Verse 266
धृष्टय्युम्नादृते रौद्रात् पाल्यमानात् किरीटिना । किरीटथधारी अर्जुनके द्वारा सुरक्षित भयंकर स्वभाववाले धृष्टद्युम्नको छोड़कर दूसरे किसीको मैं ऐसा नहीं देखता
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ មានព្រះបន្ទូលថា៖ «ក្រៅពី ធ្រឹଷ្ដទ្យុម្ន ដ៏សាហាវ—ដែល អរជុន អ្នកពាក់មកុដ (កិរីតិន) កំពុងការពារ—ខ្ញុំមិនឃើញអ្នកណាផ្សេងទៀតដែលអាចសម្លាប់ ទ្រូណាចារ្យ ដ៏ភ្លឺរលោង និងអស្ចារ្យបំផុតបានឡើយ។ លើកលែងតែ ធ្រឹଷ្ដទ្យុម្ន អ្នកគួរឱ្យខ្លាច ដែលត្រូវបានអរជុនការពារ ខ្ញុំមិនវិនិច្ឆ័យឃើញអ្នកណាស្មើនឹងភារកិច្ចសម្លាប់ទ្រូណៈទេ»
Verse 313
अनर्हमाणान् कौन्तेयान् कर्मणस्तस्य तत् फलम् | मैंने अमर्षमें भरकर सदा कष्ट भोगनेके अयोग्य कुन्तीकुमारोंको क्लेश ही दिया है; परंतु मेरे इस बर्तावको द्रोणाचार्यने चुपचाप सह लिया था। उनके उसी कर्मका यह वधरूपी फल प्राप्त हुआ है
ធ្រតរាស្ត្រ ពិចារណាដោយសោកស្តាយថា៖ ដោយសារកំហឹងដែលរលត់មិនស្រក ខ្ញុំបានធ្វើឲ្យកូនៗរបស់គុនទី—អ្នកមិនសមនឹងទទួលទុក្ខ—រងតែការលំបាកជានិច្ច។ ទ្រូណាចារ្យបានអត់ធ្មត់ទ្រាំទ្រប្រព្រឹត្តិការណ៍នោះដោយស្ងៀមស្ងាត់; ឥឡូវនេះ ខ្ញុំឃើញការស្លាប់របស់ទ្រូណា ជាផលដ៏សាហាវនៃអំពើខុសនោះ ដែលត្រឡប់មកជាកម្មផលកណ្ដាលសង្គ្រាម។
Verse 336
स कथं निहतः: पार्थ: क्षुद्रमत्स्यैर्यथा तिमि: । स्वर्गलोकमें इन्द्रके समान जो इस लोकमें सबसे श्रेष्ठ थे
ធ្រតរាស្ត្រ បាននិយាយថា៖ តើប៉ារថៈ ត្រូវបានបំបាក់ដូចម្តេច—ដូចត្រីធំឈ្មោះ ទិមិ ត្រូវត្រីតូចៗជាច្រើនរួមគ្នាសម្លាប់? តើកូនៗរបស់គុនទី អាចសម្លាប់ទ្រូណាចារ្យ អ្នកមានកម្លាំងធំ និងចិត្តខ្ពង់ខ្ពស់—ស្មើឥន្ទ្រនៅស្វគ៌ និងជាអ្នកល្អឥតខ្ចោះក្នុងលោកនេះ—ដូចត្រីតូចៗរួមគ្នាបំផ្លាញត្រីយក្ស ទិមិ បានយ៉ាងដូចម្តេច? វាអាចកើតឡើងបានដូចម្តេច?
Verse 353
ब्राह्मश्व वेदकामानां ज्याघोषश्न धनुष्मताम् । जो शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले
ធ្រតរាស្ត្រ បាននិយាយថា៖ សម្រាប់អ្នកប្រាថ្នាសិក្សាវេទ មានសំឡេងសូត្រវេទ; សម្រាប់អ្នកកាន់ធ្នូ មានសំឡេងខ្សែធ្នូតឹងតែង។ ដូច្នេះ ក្នុងពិភពរបស់វីរបុរស មានសូរស័ព្ទពីរដែលមិនដែលបាត់ពីគាត់—សូរស័ព្ទវេទនៅមុខអ្នកស្វែងរកវិជ្ជា និងសូរស័ព្ទតង់ការខ្សែធ្នូក្នុងចំណោមអ្នកធ្នូ—បង្ហាញថា វិជ្ជាសក្ការៈ និងវិន័យសង្គ្រាម ឈរជាប់គ្នា ដោយទាមទារការប្តេជ្ញាមិនរអាក់រអួល។
Verse 366
नाहं मृष्ये हतं द्रोणं सिंहद्विरदविक्रमम् । सिंह और हाथीके समान पराक्रमी, उदार, लज्जाशील और किसीसे पराजित न होनेवाले पुरुषसिंह द्रोणका वध मैं नहीं सहन कर सकता
ធ្រតរាស្ត្រ បាននិយាយថា៖ ខ្ញុំមិនអាចទ្រាំទ្របានទេដែលទ្រូណា ត្រូវបានសម្លាប់—ទ្រូណា អ្នកមានពលកម្លាំងដូចសិង្ហ និងដំរី។ ការយំសោកនេះ បង្ហាញពីទុក្ខសោក និងការចងចិត្តរបស់ស្តេចកណ្ដាលសង្គ្រាម ដែលសូម្បីការធ្លាក់ចុះរបស់គ្រូគោរព ក៏ក្លាយជាការឆក់ចិត្តមិនអាចទ្រាំបាន។
Verse 383
के नु पश्चादवर्तन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम् कौन-कौनसे वीर उस समय निकटसे द्रोणाचार्यकी रक्षा करते हुए उनके आगे रहकर युद्ध करते थे और कौन-कौन योद्धा दुर्गम मार्गपर पैर बढ़ाते हुए उनके पीछे रहकर रक्षा करते थे?
ធ្រតរាស្ត្រ សួរថា៖ នៅពេលពួកគេដំណើរទៅតាមផ្លូវដ៏លំបាកឆ្លងកាត់នោះ តើវីរបុរសណាខ្លះបានឈរនៅមុខ ដើម្បីប្រយុទ្ធការពារទ្រូណាចារ្យ និងវីរបុរសណាខ្លះបាននៅខាងក្រោយ ជាកងក្រោយ ការពារគាត់ ខណៈពួកគេជំហានទៅមុខតាមមាគ៌ាដ៏ពិបាកនោះ?
Verse 2536
ततो द्रोणं समारोहत् पार्षत: पापकर्मकृत् । निश्चय ही अर्जुनने अपने सीधे जानेवाले बाणोंके द्वारा अन्य रथियोंको आगे बढ़नेसे रोक दिया था। इसीलिये पापकर्मा धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्यपर चढ़ाई कर सका
ព្រះធೃತរाष्ट्रមានព្រះបន្ទូលថា៖ បន្ទាប់មក កូនប្រុសរបស់ព្រឹសតៈ គឺ ធೃષ્ટദ്യុម្ន ដែលគេប្រកាន់ថាមានកម្មអាក្រក់ បានចូលវាយលុកលើទ្រូណៈ។ ព្រោះអរជុន ដោយព្រួញហោះត្រង់របស់ខ្លួន បានទប់ស្កាត់យ៉ាងដាច់ខាតមិនឲ្យអ្នកយុទ្ធរថដទៃៗរុញទៅមុខបានទេ ដូច្នេះ ធೃષ્ટദ്യុម្ន អាចឆ្លៀតឱកាសនោះ ឡើងចូលប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងទ្រូណាចារីយ៉ា។
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and ethical: Dhṛtarāṣṭra’s paternal attachment drives him to seek assurances of Kaurava resistance, while the narrative exposes how emotional dependence can distort a ruler’s capacity to face consequences of prior choices.
The chapter illustrates that mental steadiness (dhṛti) is tested by adverse reports; disciplined inquiry must be paired with detachment, and reliance on higher principles (dharma/refuge in Nārāyaṇa) is presented as a stabilizing orientation.
A direct phalaśruti formula is not stated; however, a meta-narrative signal appears when the speaker indicates an intent to recount Nārāyaṇa’s divine deeds “with devotion” for personal steadiness, framing remembrance as spiritually and psychologically beneficial.