Adhyaya 125
Sāma (Sāntva) and Dāna: The Brāhmaṇa’s Conciliatory Release from a Rākṣasa
Upa-parva: Dāna-Dharma & Sāma-Upadeśa (Persuasion versus Gift) — Instructional Unit within Anuśāsana-parva
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma whether conciliation (sāma/sāntva) or giving (dāna) is superior, requesting a discriminating principle. Bhīṣma replies that different persons are satisfied by different means; an agent should understand disposition (prakṛti) and adopt one method accordingly. He then enumerates the strengths of sāntva and introduces an ancient exemplum: a learned brāhmaṇa is seized in a forest by a rākṣasa intending to consume him. Remaining unpanicked, the brāhmaṇa employs respectful speech. The rākṣasa, pleased by verbal honor, offers release if the brāhmaṇa answers a question: why is the rākṣasa ‘thin like a deer’ (harīṇaḥ kṛśaḥ). The brāhmaṇa delivers a sequence of diagnostic possibilities—social isolation, loss of friends through one’s own faults, being despised by the proud, inability to reconcile the angry, being exploited by others, mis-timing of good counsel, and other forms of social frustration—each framed as a plausible cause of the rākṣasa’s emaciation. The rhetorical strategy is both soothing and analytically attentive, transforming threat into dialogue. Ultimately, the rākṣasa reciprocates the honor, befriends the brāhmaṇa, provides him with resources, and releases him—demonstrating sāntva as a strategic, non-violent instrument grounded in psychological insight and controlled speech.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को नमस्कार/अभिवादन के सूक्ष्म भेद से आरम्भ कराते हैं—देह की मुद्रा भी धर्म का संकेत है। → व्यास और मैत्रेय के संवाद में प्रश्न तीखा होता जाता है: ब्राह्मणत्व का आधार क्या है—जन्म, तप, श्रुत, या आचरण? और भिक्षा/दान का लेन-देन किस धर्म-तर्क पर टिका है? → निर्णायक प्रतिपादन: ब्राह्मणत्व के कारण तप, श्रुत और ‘योनि’ (उत्पत्ति) बताए गए; साथ ही दान देने वाले और योग्य ग्रहण करने वाले—दोनों को समान पुण्य, क्योंकि ‘एक पहिये से रथ नहीं चलता’—धर्म-चक्र परस्पर-आश्रय से घूमता है। → सत्पुरुषों द्वारा निर्मित मार्ग (दान, यज्ञ-वाहक, स्वर्ग-नेता) को अपनाने की शिक्षा देकर अध्याय भिक्षा-धर्म को सामाजिक-आध्यात्मिक व्यवस्था के रूप में स्थिर करता है।
Shlokas
Verse 1
- आदरणीय पुरुषके चरणोंको हाथसे पकड़कर जो नमस्कार किया जाता है
ការគោរពដោយចាប់ជើងបុរសគួរគោរពដោយដៃ ហើយថ្វាយបង្គំ នោះហៅថា «អភិវាទន»; ការប្រមូលដៃជាអញ្ជលី នាំទៅប៉ះលើលលាដ៍ក្បាល ហើយឱនក្បាលចំពោះបុរសគួរបូជា នោះហៅថា «ប្រណាម»។ ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ដូច្នេះហើយ មૈត្រេយ—អ្នកគោរពការប្រព្រឹត្តត្រឹមត្រូវ—បានឆ្លើយតប។ គាត់កើតក្នុងវង្សត្រកូលសម្បូរបែប មានប្រាជ្ញា និងសិក្សាខ្ពស់ទូលំទូលាយ។
Verse 2
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! व्यासजीके ऐसा कहनेपर कर्मपूजक मैत्रेयने जो अत्यन्त श्रीसम्पन्न कुलमें उत्पन्न हुए बहुश्रुत विद्वान थे, उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया ।।
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ព្រះរាជា! ពេលព្រះវ្យាសៈបានមានព្រះវាចាដូច្នោះ មૈត្រេយ—អ្នកគោរពកិច្ចការត្រឹមត្រូវ—ដែលជាបណ្ឌិតពហុស្រុត កើតក្នុងត្រកូលសម្បូរបែប បានឆ្លើយតបដូចតទៅ៖ មૈត្រេយបាននិយាយ៖ «មហាប្រាជ្ញ! ដោយគ្មានសង្ស័យ អ្វីដែលលោកបានមានព្រះវាចា គឺពិតដូច្នោះ។ ព្រះអម្ចាស់! ប្រសិនបើលោកអនុញ្ញាត ខ្ញុំសូមនិយាយបន្តបន្តិច»។
Verse 3
व्यास उवाच यद् यदिच्छसि मैत्रेय यावद् यावद् यथा यथा । ब्रृहि तत्त्वं महाप्राज्ञ शुश्रेषे वचनं तव
វ្យាសៈបានមានព្រះវាចា៖ «មૈត្រេយ មហាប្រាជ្ញ! អ្វីៗដែលអ្នកចង់និយាយ—ច្រើនប៉ុណ្ណា និងយ៉ាងណាក៏ដោយ—ចូរនិយាយចេញមក។ ចូរប្រាប់សេចក្តីពិតនៃរឿងនេះ; ខ្ញុំត្រៀមស្តាប់ពាក្យរបស់អ្នក»។
Verse 4
मैत्रेय उवाच निर्दोष निर्मल चैवं वचनं दानसंहितम् । विद्यातपो भ्यां हि भवान् भावितात्मा न संशय:
មૈត្រេយបាននិយាយ៖ «មុនី! ព្រះវាចាដែលលោកបានបង្ហាញអំពីទាន នោះគ្មានកំហុស និងបរិសុទ្ធថ្លា។ គ្មានសង្ស័យឡើយថា ដោយវិទ្យា និងតបៈ លោកបានបណ្តុះបណ្តាលអាត្មាឲ្យបរិសុទ្ធយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់»។
Verse 5
भवतो भावितात्मत्वाल्लाभो<यं सुमहान् मम । भूयो बुद्ध्यानुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव
មૈត្រេយៈ បាននិយាយថា៖ «ដោយសារតែអាត្មាខាងក្នុងរបស់អ្នកត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលយ៉ាងល្អ នេះបានក្លាយជាប្រយោជន៍ដ៏មហិមាសម្រាប់ខ្ញុំ។ ហើយម្ដងទៀត ដោយប្រាជ្ញាដែលច្បាស់លាស់ជាងមុន ខ្ញុំឃើញអ្នកដូចជាអ្នកដែលតបៈ និងវិន័យវិញ្ញាណបានសម្បូរបែបពេញលេញ»។
Verse 6
आप शुद्धचित्त हैं, इसलिये आपके समागमसे मुझे यह महान् लाभ पहुँचा है। यह बात मैं समृद्धिशाली तपवाले महर्षिके समान बुद्धिसे बारंबार विचारकर प्रत्यक्ष देखता हूँ ।।
មૈត្រេយៈ បាននិយាយថា៖ «អ្នកមានចិត្តបរិសុទ្ធ ដូច្នេះដោយការជួបជុំជាមួយអ្នក ខ្ញុំបានទទួលប្រយោជន៍ដ៏មហិមា។ ខ្ញុំគិតពិចារណារឿងនេះម្តងហើយម្តងទៀត ដោយប្រាជ្ញាចំណេះដឹងដូចមហាឥសីអ្នកមានតបៈសម្បូរបែប ហើយខ្ញុំឃើញវាដោយផ្ទាល់ជាក់ស្តែង។ ពិតណាស់ ត្រឹមតែបានឃើញអ្នក ក៏អាចបង្កើតសេចក្តីសុខសាន្ត និងការលើកតម្កើងដ៏ធំសម្រាប់ពួកយើង។ ខ្ញុំចាត់ទុកការអនុញ្ញាតឲ្យបានជួបនេះ ជាព្រះគុណដ៏ជ្រាលជ្រៅរបស់អ្នក; ហើយសូម្បីតែលទ្ធផលល្អនេះ ក៏កើតឡើងដោយធម្មជាតិ ដោយអំណាចនៃព្រះគុណរបស់អ្នក»។
Verse 7
तप: श्रुतं च योनिश्चाप्येतद् ब्राह्मण्यकारणम् | त्रिभिर्गुणै: समुदितस्ततो भवति वै द्विज:
មૈត្រេយៈ បាននិយាយថា៖ «តបៈ (ការខិតខំអត់ធ្មត់), ស្រុតៈ (ចំណេះដឹងព្រះវេដ/សាស្ត្រ), និងកំណើតក្នុងវង្សព្រាហ្មណ៍បរិសុទ្ធ—ទាំងនេះជាមូលហេតុនៃភាពជាព្រាហ្មណ៍។ ដូច្នេះ អ្នកដែលបំពេញដោយគុណធម៌ទាំងបីនេះ ទើបជាឌ្វិជៈ (អ្នកកើតពីរដង) ពិតប្រាកដ»។
Verse 8
अस्मिंस्तृप्ते च नृप्पन्ते पितरो दैवतानि च । न हि श्रुतवतां किंचिदधिकं ब्राह्मणादृते
មૈត្រេយៈ បាននិយាយថា៖ «នៅក្នុងគ្រួសាររបស់ព្រះមហាក្សត្រ ពេលព្រាហ្មណ៍ម្នាក់បានពេញចិត្ត នោះទេវតា និងបិត្រឹ (វិញ្ញាណបុព្វបុរស) ក៏ពេញចិត្តដែរ។ សម្រាប់អ្នកដែលចេះដឹងក្នុងប្រពៃណីសាស្ត្រ គ្មានអ្វីគួរគោរពលើសព្រាហ្មណ៍ឡើយ»។
Verse 9
अन्ध॑ स्यात् तम एवेदं न प्रज्ञायेत किंचन । चातुर्वर्ण्य न वर्तेत धर्माधमावृतानृते
មૈត្រេយៈ បាននិយាយថា៖ «បើគ្មានព្រាហ្មណ៍ទេ ពិភពលោកទាំងមូលនេះនឹងក្លាយជាខ្វាក់—ត្រូវគ្របដណ្តប់ដោយអន្ធការនៃអវិជ្ជា។ មនុស្សណាក៏មិនអាចយល់ឃើញអ្វីបានឡើយ; ហើយរបៀបវិន័យនៃវណ្ណៈទាំងបួនក៏មិនអាចដំណើរការបាន—ដូចគ្នានេះផងដែរ ការបែងចែករវាងធម៌ និងអធម៌ និងរវាងសច្ចៈ និងអសច្ចៈ នឹងត្រូវលាក់បាំង ហើយបាត់បង់ទៅ»។
Verse 10
यथा हि सुकृते क्षेत्र फलं विन्दति मानव: । एवं दत्त्वा श्रुववति फलं दाता समश्ञुते
ដូចមនុស្សសាបព្រោះគ្រាប់ពូជក្នុងស្រែដែលបានរៀបចំល្អ ហើយទទួលបានផលចម្ការ ដូច្នោះដែរ អ្នកឧបត្ថម្ភដោយប្រគេនទានដល់ព្រាហ្មណ៍អ្នកប្រាជ្ញ អ្នកឧបត្ថម្ភនោះប្រាកដជាចែករំលែកផលបុណ្យដែលកើតឡើង។ ព្រះធម៌នេះបង្ហាញថា តម្លៃនៃទាន មិនស្ថិតតែសកម្មភាពឲ្យប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែស្ថិតលើភាពសមគួរ និងវិជ្ជារបស់អ្នកទទួល ដែលធ្វើឲ្យទានមានផ្លែផ្កាផ្លូវវិញ្ញាណ។
Verse 11
ब्राह्मणश्रैन्न विन्देत श्रुतवृत्तोपसंहित: । प्रतिग्रहीता दानस्य मोघं स्थात् धनिनां धनम्
មៃត្រេយៈបាននិយាយថា៖ ប្រសិនបើព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ ដែលពេញលេញដោយវិជ្ជា និងសីលធម៌ ហើយជាអ្នកមានសិទ្ធិទទួលទានជាអធិបតី មិនបានទទួលការឧបត្ថម្ភទេ នោះទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកមាននឹងក្លាយជាឥតប្រយោជន៍ ព្រោះទានរបស់ពួកគេមិនបានទៅដល់ភាជនៈសមគួរ និងគោលបំណងត្រឹមត្រូវ។
Verse 12
अदन्नविद्वान् हन्त्यन्नमद्यमानं च हन्ति तम् । तं चान्न॑ पाति यश्चान्नं स हन्ता हन्यतेडबुध:
មៃត្រេយៈបាននិយាយថា៖ មនុស្សល្ងង់ដែលមិនដឹងគុណ និងមិនមានការយល់ដឹង បរិភោគអាហារហើយបំផ្លាញអាហារនោះ (គឺធ្វើឲ្យគុណផលរបស់អ្នកឧបត្ថម្ភមិនកើត) ហើយអាហារនោះដូចជាបំផ្លាញគេវិញ។ តែអ្នកដែលការពារអាហារ—ដោយជាសុបាត្រ និងដោយរក្សាគុណផលរបស់អ្នកឧបត្ថម្ភ—អាហារនោះក៏ការពារគេដែរ។ មនុស្សល្ងង់ដែលបំបាត់ផ្លែផ្កានៃទាន នឹងត្រូវវិនាសដោយខ្លួនឯង។
Verse 13
प्रभुर्वान्निमदन् विद्वान् पुनर्जनयतीश्वर: । स चाजन्नाज्जायते तस्मात् सूक्ष्म एष व्यतिक्रम:
មៃត្រេយៈបាននិយាយថា៖ បុរសមានសមត្ថភាព និងការយល់ដឹង ពេញដោយអំណាច បរិភោគអាហារ ហើយក៏ធ្វើឲ្យអាហារកើតឡើងវិញ; ប៉ុន្តែគេឯងក៏កើតមកពីអាហារដែរ។ ដូច្នេះ “ការប្រែត្រឡប់” នេះស្រួចស្រាល និងពិបាកយល់—ទោះអាហារកើតពីភ្លៀង និងសត្វលោកកើតពីអាហារ ក៏របៀបដែលអាហារត្រូវបាននិយាយថាកើតពីសត្វលោក (ដូចព្រាហ្មណ៍អ្នកប្រាជ្ញ) មិនងាយដឹងឡើយ។
Verse 14
यदेव ददत: पुण्यं तदेव प्रतिगृह्नतः । न होकचक्रं वर्तेत इत्येवमृषयों विदु:
មៃត្រេយៈបាននិយាយថា៖ «គុណបុណ្យដែលកើតឡើងចំពោះអ្នកឲ្យ ក៏កើតឡើងដូចគ្នាចំពោះអ្នកទទួល (ដោយសមគួរ)។ ព្រះឥសីទាំងឡាយយល់ដូច្នេះថា៖ បើមិនដូច្នេះទេ កង់នៃការគាំទ្រគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងលោក នឹងមិនអាចបង្វិលដំណើរការបានឡើយ»។
Verse 15
“दान देनेवालेको जो पुण्य होता है, वही दान लेनेवालेको भी (यदि वह योग्य अधिकारी है तो) होता है। (क्योंकि दोनों एक दूसरेके उपकारक होते हैं) एक पहियेसे गाड़ी नहीं चलती--प्रतिग्रहीताके बिना दाताका दान सफल नहीं हो सकता।' ऐसी ऋषियोंकी मान्यता है ।।
មૈត្រេយៈបានមានពាក្យថា៖ ពុណ្យដែលកើតឡើងដល់អ្នកឲ្យទាន ក៏កើតដល់អ្នកទទួលទានដែរ—បើអ្នកទទួលនោះជាមនុស្សសមស្រប និងមានសិទ្ធិទទួល។ ព្រោះទាំងពីរជាអ្នកអនុគ្រោះគ្នាទៅវិញទៅមក។ រទេះមិនអាចរត់ដោយកង់តែមួយបានទេ៖ បើគ្មានអ្នកទទួល ទានរបស់អ្នកឲ្យមិនអាចសម្រេចផលបាន។ នេះជាទស្សនៈរបស់ព្រះឥសីទាំងឡាយ។ នៅទីណាមានព្រះព្រាហ្មណ៍ដែលមានចំណេះដឹងវេដៈ និងប្រព្រឹត្តល្អរស់នៅ—នៅទីនោះ ផលពុណ្យនៃទាន ត្រូវបានមនុស្សសោយទាំងក្នុងលោកនេះ និងក្នុងលោកក្រោយ។
Verse 16
ये योनिशुद्धा: सततं तपस्यभिरता भृशम् । दानाध्ययनसम्पन्नास्ते वै पूज्यतमा: सदा
មૈត្រេយៈបានមានពាក្យថា៖ ព្រះព្រាហ្មណ៍ដែលកើតក្នុងវង្សសុទ្ធសាធ ដែលឧស្សាហ៍ប្រកបតបស្យា ដោយខិតខំយ៉ាងខ្លាំង ហើយពេញលេញដោយចិត្តសប្បុរសក្នុងការឲ្យទាន និងដោយការសិក្សាព្រះវេដៈ—ព្រះព្រាហ្មណ៍ដូច្នោះ តែងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាគួរឲ្យគោរពបំផុតជានិច្ច។
Verse 17
तैहिं सद्धिः कृत: पन्थास्तेन यातो न मुहाते । ते हि स्वर्गस्य नेतारो यज्ञवाहा: सनातना:
មૈត្រេយៈបានមានពាក្យថា៖ ផ្លូវដែលបុរសសត្យសុចរិតទាំងនោះបានស្ថាបនាឡើង អ្នកណាដើរតាមផ្លូវនោះ មិនធ្លាក់ចូលក្នុងមោហៈឡើយ។ ព្រោះពួកគេជាអ្នកណែនាំនាំសត្វលោកទៅសួគ៌ និងជាអ្នកទ្រទ្រង់កិច្ចយញ្ញៈដ៏សនាតនៈ។
Verse 120
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मैत्रेयकी भिक्षाविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏សក្ការៈ នៃអនុសាសនបર્વ ក្នុងផ្នែក «ទានធម្ម» ជំពូកទីមួយរយម្ភៃ ស្តីពីការពិភាក្សារបស់មૈត្រេយៈអំពីទាន និងជីវិតសុំទាន បានបញ្ចប់។
Verse 121
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मैत्रेयभिक्षायामेकविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ឥតិ—ក្នុង «មហាភារត» ដ៏សក្ការៈ នៃអនុសាសនបર્વ ក្នុងផ្នែក «ទានធម្ម» ជំពូកមានចំណងជើង «មૈត្រេយៈអំពីទានសុំ» ដែលជាជំពូកទីមួយរយម្ភៃមួយ (១២១) បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
It examines the choice of method in conflict management—whether persuasion (sāma/sāntva) or material concession (dāna) is the more appropriate ethical instrument—arguing that suitability depends on temperament and context.
Controlled, respectful speech coupled with accurate psychological reading can de-escalate even severe threats; persuasion works when it converts an adversarial encounter into a cooperative inquiry.
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter’s meta-commentary is implicit, demonstrating efficacy through narrative outcome (release, friendship, and provision) rather than promising ritual or soteriological rewards.