Adhyaya 2

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । सर्वेषामपि भूतानां दैत्यदानवरक्षसाम् । भवन्तो वै पूज्यतमा देवादीनां तथैव च

プラフラーダは言った。「あらゆる生類のうち、たとえダイティヤ、ダーナヴァ、ラークシャサの中にあっても、あなたがた聖仙こそまことに最も礼拝に値する。デーヴァたちその他の中においても同様である。」

Verse 2

अनुज्ञया तु युष्माकं प्रसादात्केशवस्य हि । अधिष्ठानं भगवतः कथयामि निबोधत

あなたがたの許しを得、またケーシャヴァの恩寵によって、我はバガヴァーンの聖なる御住処を語ろう。よく聞いて悟りなさい。

Verse 3

पश्चिमस्य समुद्रस्य तीरमाश्रित्य तिष्ठति । कुशस्थलीति या पूर्वं कुशेन स्थापिता पुरी

西の大海の岸辺に寄り添って、一つの都が立つ。昔は「クシャスタリー」と呼ばれ、久しく以前にクシャによって建立された城邑である。

Verse 4

वहते गोमती यत्र सागरेण समंततः । द्वारावतीति सा विप्रा आनर्त्तेषु प्रकीर्त्तिता

ゴーマティー川が流れ、海が四方より取り巻くその地は――おお婆羅門たちよ――アーナルタの人々の間で「ドヴァーラーヴァティー」と称えられる。

Verse 5

तस्यां वसति विश्वात्मा सर्वकामप्रदो हरिः । कला षोडशसंयुक्तो मूर्तिं द्वादशकान्वितः

そこには、宇宙のアートマンにして一切の願いを授けるハリが住まう。十六の神聖なる徳を具え、十二の御姿として顕現する。

Verse 6

तदेव परमं धाम तदेव परमं पदम् । द्वारका सा च वै धन्या यत्राऽस्ते मधुसूदनः

それこそが至上の住処、それこそが最高の境地である。まことに幸いなるかな、マドゥスーダナの坐すドヴァーラカー。

Verse 7

यत्र कृष्णश्चतुर्बाहुः शंखचक्रगदाधरः । नरा मुक्तिं प्रयास्यंति तत्र गत्वा कलौ युगे

四臂のクリシュナが、法螺貝・円盤・棍棒を執って在すところ――その地へ赴く者は、カリの世にあっても解脱を得る。

Verse 8

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रह्लादस्य महात्मनः । विस्मयाविष्टमनसस्तमूचुर्मुनिसत्तमाः

大いなる魂プラフラーダの言葉を聞くや、最勝の聖仙たちは驚嘆に心を満たし、彼に向かって語りかけた。

Verse 9

ऋषय ऊचुः । क्षयं यदुकुले याते भारे चोपहृते भुवः । प्रभासे यादवश्रेष्ठः स्वस्थानमगमद्धरिः

聖仙たちは言った。「ヤドゥ族が滅びに至り、大地の重荷が取り除かれたとき、プラバーサにおいて、ヤーダヴァの中の最勝者ハリは、自らの神聖なる住処へと帰入された。」

Verse 10

द्वारावत्या प्लावितायां समंतात्सागरेण हि । कथं स भगवांस्तत्र कलौ दैत्य प्रकीर्त्यते

ドヴァーラーヴァティーが四方より海に沈んだというのに、ああダイティヤよ、カリの世において、その福徳なる主がなおそこに在すと、いかにして語られるのか。

Verse 11

कथयस्व सुरश्रेष्ठ कथं विष्णुर्महीतले । स्थितश्चानर्त्तविषय एतद्विस्तरतो वद

神々の中の最勝者よ、告げよ。いかにしてヴィシュヌは地上に住し、またいかにしてアーナルタの国（ドヴァーラカーの地）にその座を定められたのか。これを詳らかに語ってほしい。

Verse 12

उग्रसेने नरपतौ प्रशासति वसुन्धराम् । कृष्णो यदुपुरीमेतां शोभयामास सर्वतः

人王ウグラセーナが大地を治めていたとき、クリシュナはこのヤドゥ族の都（ドヴァーラカー）を四方にわたり荘厳し、麗しく飾られた。

Verse 13

रममाणे रमानाथे रामाभिरमणे हरौ । एकदा तु समासीने सभायां यदुसत्तमे

ある時、ラマー（シュリー）の主ハリが、ラーマーたち（麗しき婦人たち）とともに歓びを味わっておられた折、ヤドゥ族の最勝者として सभा（集会）に座しておられた。

Verse 14

कथाभिः क्रियमाणाभिर्विचित्राभिरनेकधा । उद्धवः कथयामास प्रचारं यदुनंदनम्

さまざまに妙なる語らいが交わされる中、ウッダヴァはヤドゥの喜びなる御方（聖クリシュナ）に、来客の到来とその動静の報せを語った。

Verse 15

यात्रायामनुसंप्राप्तं दुर्वाससमकल्मषम् । स्थितं तं गोमतीतीरे चक्रतीर्थसमीपतः

罪垢なきドゥルヴァーサは巡礼の途上に到来し、ゴーマティー河の岸、チャクラティールタの近くに留まっていた。

Verse 16

तच्छ्रुत्वा सहसोत्थाय भगवान्रुक्मिणीगृहम् । जगाम हृष्टमनसा विश्वशक्तिरधोक्षजः

それを聞くや、世尊アドホークシャジャ—宇宙の力—はただちに立ち上がり、喜悦の心にてルクミニーの御殿へと赴いた。

Verse 17

आगत्योवाच वैदर्भीं संप्राप्तमृषिसत्तमम् । तपोनिर्धूत पाप्माऽयमत्रिपुत्रो महातपाः

来たって、ヴィダルバの姫（ルクミニー）に告げた。「最勝の聖仙が到来した。これはアトリの子、偉大なる苦行者であり、苦行（タパス）によって罪垢を焼き尽くした者である。」

Verse 18

आतिथ्येनार्चितो विप्रो दास्यते च महोदयम् । गृहिणी न गृहे यस्य सत्पात्रागमनं वृथा

ブラーフマナが客礼（アーティティヤ）によって敬われるなら、大いなる繁栄を授ける。だが真の家の主婦なき家では、ふさわしき客の来訪もむなしい。

Verse 19

तस्य देवा न गृह्णंति पितरश्च तथोदकम् । तदागच्छस्व गच्छामो निमंत्रयितुमत्रिजम्

そのような者には、神々は供物を受け取らず、祖霊もまた水の灌ぎさえ受け取らない。ゆえに来よ—われらはアトリの子（ドゥルヴァーサ）を招きに行こう。

Verse 20

तथेत्युक्त्वा तु सा देवी रथमारुरुहे सती । रथमारुह्य देवेशो रुक्मिण्या सहितो हरिः । जगाम तत्र यत्रास्ते दुर्वासा मुनिसत्तमः

「そのとおりに」と言って、その貞き女神は車に乗った。ついでハリ—神々の主—もルクミニーと共に車に乗り、最上の聖仙ドゥルヴァーサの住する所へ赴いた。

Verse 21

दृष्ट्वा ज्वलंतं तपसा कूले नदनदीपतेः । कापालिकस्य पुरतः सुस्नातं वरसीकरैः

彼らは、河々の主の岸辺にて、苦行の力により燃え輝く聖仙を見た。また、髑髏を携えるカーパーリカの行者が、清らかに沐浴を終え、身に吉祥の水滴を受けているのを見た。

Verse 22

प्रणम्य भगवान्भक्त्या पप्रच्छाऽनामयं ततः । पश्चाद्विदर्भतनया रुक्मिणी प्रणनाम तम्

至福なる主は信愛をもって礼拝し、まずその安否を問われた。ついで、ヴィダルバの娘ルクミニーもまた彼に礼拝した。

Verse 23

दुर्वासाश्चापि तौ दृष्ट्वा दर्शनार्थमुपागतौ । पप्रच्छ कुशलं तत्र स्वागतेनाभिनंद्य च

ドゥルヴァーサもまた、二人が自らのダルシャナを求めて来たのを見て、その場で歓待し、「よく来た」と迎え、彼らの安否を尋ねた。

Verse 24

दुर्वासा उवाच । कुशलं कृष्ण सर्वत्र कुत्र वासस्तवाऽधुना । कति दारा धनापत्यमेतद्विस्तरतो वद

ドゥルヴァーサは言った。「おおクリシュナよ、あらゆる所で安穏であるか。いま汝の住まいはどこにあるのか。后は幾人、財宝と子孫はいかほどか。詳しく語れ。」

Verse 25

श्रीकृष्ण उवाच । समुद्रेण प्रदत्ता मे भूभिर्द्वादशयोजना । तस्यां निवसतो ब्रह्मन्पुरी हेममयी मम

シュリー・クリシュナは言った。「おお婆羅門よ、海は我に十二ヨージャナに及ぶ地を授けた。その地に住まい、我が都は黄金で成っている。」

Verse 26

प्रासादास्तत्र सौवर्णा नवलक्षाणि संख्यया । तस्यां वसामि संहृष्टस्त्वत्प्रसादात्सुनिर्भयः

「そこには黄金の宮殿があり、その数は九ラクシャに及ぶ。我はその都に住み、汝の恩寵により歓喜し、まったく恐れを知らぬ。」

Verse 27

तच्छुत्वा वचनं तस्य विस्मयाविष्टमानसः । प्रत्युवाच स दुर्वासाः प्रहस्य मधुसूदनम्

その言葉を聞くや、ドゥルヴァーサは驚嘆に心を奪われ、微笑みつつマドゥスーダナ（クリシュナ）に答えた。

Verse 28

वसंति तावका ये च तेषां संख्या वदस्व भोः । यावत्यश्च महिष्यस्ते पुत्राः परिजनास्तथा

「告げよ、御方よ。そこに住む汝の民は幾人か。さらに后の数、王子たち、そして従者たちもいかほどか。」

Verse 29

श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मन्षोडशसाहस्रं भार्य्याश्चाष्टाधिका मम । तासां मध्येऽभीष्टतमा विदर्भाधिपतेः सुता

シュリー・クリシュナは言われた。「おお婆羅門よ、わたしには一万六千の妃があり、さらに八人がいる。その中で最も愛しいのは、ヴィダルバ王の娘である。」

Verse 30

एकैकस्या दश सुताः कन्या चैका तथा मुने । षट्पंचाशद्यदूनां तु कोट्यः परिजनो मम

「それぞれの妃には、十人の王子と一人の王女がいる、聖仙よ。わたしの従者の群れは、ヤーダヴァ族五十六クロールに及ぶ。」

Verse 31

शेषाः प्रकृतयो ब्रह्मंस्तेषां संख्या न विद्यते । तच्छ्रुत्वा चिंतयामास किमेतदिति विस्मितः

「おおブラーフマナよ、残りのプラクリティの顕現は数え尽くせぬ。」それを聞いて彼は驚嘆し、「これはいったい何であろうか」と思案した。

Verse 32

अहो ह्यनंतवीर्यस्य मायामाश्रित्य तिष्ठतः । अनंता सर्वकर्तृत्वे प्रवृत्तिर्दृश्यतामिय म्

ああ、無量の威力をもつ御方が、マーヤーに依りつつ住まわれるとき――万有の作者としての尽きることなき働きが、この世に現れて見える。

Verse 33

दुर्वासा उवाच । स्वागतं ते महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते । दर्शनेन त्वदीयेन प्रीतिमेति च मे मनः

ドゥルヴァーサは言った。「よく来られた、偉大なる腕の御方よ。告げよ、そなたのために何をなすべきか。そなたを拝するだけで、わが心は歓喜に満たされる。」

Verse 34

श्रीकृष्ण उवाच । यदि प्रसन्नो भगवांस्तदागच्छस्व मे गृहम् । शिरसा धार्य्य पादांबु प्रयास्यामि पवित्रताम्

シュリー・クリシュナは言った。「もし尊き御方が満悦されるなら、どうか我が家へお越しください。あなたの御足の水を頭上に頂き、私は清浄を得ましょう。」

Verse 35

दुर्वासा उवाच । अक्षमासारसर्वस्वं किं मां नयसि माधव । नय मां यदि मद्वाक्यं करोषि सह भार्यया

ドゥルヴァーサは言った。「おおマーダヴァよ、忍耐の精髄にしてそのすべてなる者よ、なぜ私を望むままに導かぬのか。もし我が言葉を行うなら、汝は妻とともに私を導け。」

Verse 36

प्रह्लाद उवाच । एवमस्त्विति चोक्त्वा स प्रस्थितः स्वरथेन हि । तं दृष्ट्वा प्रस्थितं विष्णुं प्रहस्योवाच भर्त्सयन्

プラフラーダは言った。「『そのとおりに』と言って、彼はまさに自らの車で出立した。ヴィシュヌが去るのを見て、彼は笑い、嘲りながら言葉を放った。」

Verse 37

दुर्वासा उवाच । दुर्वाससं न जानासि मुञ्चेमान्हयसत्तमान् । त्वं च भार्या तथा चेयं वहतं स्वरथेन माम्

ドゥルヴァーサは言った。「このドゥルヴァーサを知らぬのか。これらの優れた馬を外せ。汝も妻も、我が車にて我を運べ。」

Verse 38

श्रीकृष्ण उवाच । भगवन्यथा प्रब्रवीषि विप्र कर्तास्मि तत्तथा । त्वया कृपालुना ब्रह्मन्पारितोऽहं सबांधवः

シュリー・クリシュナは言った。「尊きバラモンよ、あなたが仰せのとおり、私はそのまま行います。バラモンよ、あなたの慈悲によって、私も一族も守られ、支えられております。」

Verse 39

प्रह्लाद उवाच । तौ तथा ऋषिवर्य्योऽसौ युक्तां देवीं रथे स्वके । तथैव पुण्डरीकाक्षं याहि याहीत्यभाषत

プラフラーダは言った。「その最勝の聖仙は、女神（王妃）を自らの車に正しく乗せ、同じく蓮華眼のプンダリーカークシャ（クリシュナ）に向かって『行け、行け』と告げた。」

Verse 40

तं दृष्ट्वा देवताः सर्वा वहमानं रथं हरिम् । साधुसाध्विति भाषंत ऊचुः सर्वे परस्परम्

ハリが車を引いているのを見て、すべての神々は互いに呼びかけ合い、繰り返し「善いかな、善いかな！」と称えた。

Verse 41

अहो ब्रह्मण्यदेवस्य परां भक्तिं प्रपश्यत । स्कन्धे कृत्वा धुरं यो हि वहते भार्य्यया सह

ああ、常にバラモンに慈悲深き主の、至高の帰依を見よ。主は妃とともに、軛を自らの肩に置いてその重荷を担われる。

Verse 42

विकीर्यमाणः कुसुमैः सुरसंघैर्जनार्दनः । जगाम स रथं गृह्य सभार्यो द्वारकां प्रति

神々の群れが花を降り注ぐ中、ジャナールダナは車に乗り、妃とともにドヴァーラカーへと向かわれた。

Verse 43

उह्यमाने रथे तस्मिन्रुक्मिणी तृषिताऽभवत् । उवाच कृष्णं वैदर्भी श्रमव्याकुललोचना

その車が引かれて進むうち、ルクミニーは渇きを覚えた。疲労により眼差しも乱れたヴィダルバの姫は、クリシュナに語りかけた。

Verse 44

श्रान्ता भारपरिक्लिष्टा वहती कोपनं द्विजम् । पाययित्वोदकं कान्त नय मां मन्दिरं स्वकम्

わたしは疲れ果て、重荷に苦しみつつ、この怒りやすいバラモンを運んでおります。愛しき方よ、まず彼に水を飲ませ、その後わたしを自らの住まいへお連れください。

Verse 45

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः पादाक्रान्त्या धरातलात् । आनयामास भगवान्गगां त्रिपथगां शुभाम्

彼女の言葉を聞くや、福徳具足の主は御足で大地を踏みしめ、地中より吉祥なるガンガー—三界を流れる聖なる河—を湧き出させた。

Verse 46

तद्दृष्ट्वा निर्मलं शीतं सुगंधं पावनं तथा । पपौ पिपासिता देवी रुक्मिणी जाह्नवीजलम्

その水が澄みわたり、冷ややかで、芳しく、浄めの力を備えるのを見て、渇いた女神ルクミニーはジャーフナヴィー（ガンガー）の水を飲んだ。

Verse 47

पीतं तया जलं दृष्ट्वा चुकोप ऋषिसत्तमः । जज्वाल ज्वलनप्रख्यः शशाप परमेश्वरीम्

彼女が水を飲んだのを見て、最勝の聖仙は激怒した。火のごとく燃え立ち、尊き御方に呪詛を宣した。

Verse 48

दुर्वासा उवाच । मामपृष्ट्वा जलं यस्मात्पीतवत्यसि रुक्मिणी । तस्मात्पानरता नित्यं भविष्यसि न संशयः

ドゥルヴァーサは言った。「ルクミニーよ、わたしに尋ねることなく水を飲んだゆえに、汝は常に飲むことに執着するであろう。疑いはない。」

Verse 49

अवियुक्ता रथाद्यस्मान्मामपृष्ट्वा जलं त्वया । पीतं तस्माच्च कृष्णेन वियुक्ता त्वं भविष्यसि

「汝は車から離れてもいないのに、我に問うことなく水を飲んだ。ゆえに汝もまた、聖なるクリシュナより離別するであろう。」

Verse 50

प्रह्लाद उवाच । एतावदुक्त्वा वचनं क्रोधसंरक्तलोचनः । परित्यज्य रथं विप्रो भूमावेवावतिष्ठति

プラフラーダは言った。かく言い終えると、怒りに染まって眼を赤くしたバラモンは車を捨て、地に座して留まった。

Verse 51

एवं शप्ता तदा देवी रुदोदातीव विह्वला । उवाच कृष्णं करुणं कथं स्थास्ये त्वया विना

かくして呪われた女神は、声をあげて泣くかのように震え惑い、慈悲深きクリシュナに告げた。「あなたなくして、どうしてここに留まれましょうか。」

Verse 52

श्रीकृष्ण उवाच । आयास्ये प्रत्यहं देवि द्विकालं भवनं तव । यो मां पश्यति चात्रस्थं स त्वामेव प्रपश्यति

聖なるクリシュナは言った。「女神よ、我は日々、朝夕の二度、汝の住まいに来よう。ここに在して我を見る者は、まことに汝をも見るのである。」

Verse 53

मां हि दृष्ट्वा नरो यस्तु त्वां न पश्यति भक्तितः । अर्द्ध्ं यात्रा फलं तस्य भविष्यति न संशयः

まことに、人が我を見ながら、信愛をもって汝を見ぬなら、その巡礼の果報は半ばにとどまるであろう。疑いはない。

Verse 54

आश्वास्य च प्रियामेवं ब्राह्मणं यदुनन्दनः । ततः प्रसादयामास दुर्वाससमकल्मषम्

かくして愛しき妃を慰め終えると、ヤドゥ族の歓喜たるクリシュナは、いかなる穢れもなき聖仙・婆羅門ドゥルヴァーサを喜ばせようとされた。

Verse 55

बाह्यो पवनमध्ये तु पूजयामास तं तथा । अवनिज्य स्वयं पादौ विप्रपादावनेजनम् । धारयामास शिरसा जगतः पावनो हरिः

戸外の清らかな風の中で、主はその聖者をしかるべく礼拝された。ハリ—諸世界を浄める御方—は自ら婆羅門の御足を洗い、その洗足の水を頂に戴かれた。

Verse 56

दत्त्वार्घ्यं गां च विप्राय मधुपर्कं स भक्तितः । विधिवद्भोजयामास षड्रसेन द्विजोत्तमम्

信愛をもって、婆羅門にアルギャ（供水）と牝牛、そしてマドゥパルカを捧げた。さらに法にかなって、六味そなわる食をもって、その最勝の再生者を饗応された。