Adhyaya 263

Verse 1

ईश्वर उवाच । यदि चेत्तामसं कर्म त्यक्त्वा कर्मसु जायते । तदा ज्ञानमयो योगी जीवतां मोक्षदायकः

イーシュヴァラは仰せになった。「もし人がタマス的な行為を捨て、しかも正しい務めの業にとどまるなら、その知恵より成るヨーギーは、生きながらにして解脱を授ける者となる。」

Verse 2

यदा निर्ममता देहे यदा चित्तं सुनिर्मलम् । यदा हरौ भक्तियोगस्तदा बन्धो न कर्मणा

身体への我執がなく、心がことごとく清らかであり、ハリへのバクティ・ヨーガが己のヨーガとなるとき――そのとき業はもはや縛らない。

Verse 3

कुर्वन्नेव हि कर्माणि मनः शांतं नृणां यदा । तदा योगमयी सिद्धिर्जायते नात्र संशयः

行為をなしつつも、人の心が静まり安らぐとき、ヨーガに満ちた成就（シッディ）は生起する――ここに疑いはない。

Verse 4

गुरुत्वं स्थानमसकृदनुभूय महामतिः । जीवन्विष्णुत्वमासाद्य कर्म संगात्प्रमुच्यते

真の霊的権威たる「グルトヴァ（師位）」を幾度も体験した大心の者は、生きながらにして「ヴィシュヌ性」を得て、行為（カルマ）への執着から解き放たれる。

Verse 5

कर्माणि नित्यजातानि नित्यनैमित्तिकानि च । इच्छया नैव सेव्यानि दुःखतापविवृद्धये

日々の務めと定められた折々の儀礼は、私欲のままに行ってはならない。そうすれば苦しみと心の悩熱を増すばかりである。

Verse 6

कर्मणामीशितारं च विष्णुं विद्धि महेश्वरि । तस्मिन्संत्यज्य सर्वाणि संसारान्मुच्यतेऽखिलात्

おおマヘーシュヴァリーよ、あらゆる行為を統べる主宰者はヴィシュヌであると知れ。すべてを彼に捧げ委ね—一切の業を彼のうちに置くなら—人は輪廻（サンサーラ）全体から完全に解脱する。

Verse 7

एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं तपः । एतदेव परं श्रेयो यत्कृष्णे कर्मणोऽर्पणम्

これこそが最高の智であり、これこそが最高の苦行（タパス）である。これこそが至上の善—行為をクリシュナに捧げること。

Verse 8

अयं हि निर्मलो योगो निर्गुणः स उदाहृतः । तद्विष्णोः कर्म जनितं शुभत्व प्रतिपादनम्

これこそが無垢なるヨーガと呼ばれ、グナ（三性）を超えるものと宣言される。ヴィシュヌに結ばれた行為より生じ、吉祥—清浄と安寧—を確立する。

Verse 9

तावद्भ्रमंति संसारे पितरः पिंडतत्पराः । यावत्कुले भक्तियुतः स्तो नैव प्रजायते

祖霊たちは、ピṇḍa（供団）を求めることのみに心を向けて輪廻（サンサーラ）をさまよう。かの家系に、バクティを具えた帰依者が生まれぬかぎり、そのさまよいは続く。

Verse 10

तावद्द्विजानि गर्जंति तावद्गर्जति पातकम् । तावत्तीर्थान्यनेकानि यावद्भक्तिं न विंदति

二度生まれ（ドヴィジャ）たちが論争して吠え立てるかぎり、罪もまた吠え立てる。真にバクティを得るまでは、ティールタ（聖地）は「数多い」と見える。

Verse 11

स एव ज्ञानवांल्लोके योगिनां प्रथमो हि सः । महाक्रतूनामाहर्ता हरिभक्तियुतो हि सः

この世で真に智慧ある者はただ彼のみ。彼こそヨーギーの中の第一である。彼は大いなる祭祀を真実に成就する者—ハリへのバクティを具えるがゆえに。

Verse 12

निमिषं निर्नयन्मेषं योगः समभिजायते । वाणीजये योगिनस्तु गोमेधश्च प्रकीर्तितः

まばたきすら制してゆくとき、ヨーガは円満に生起する。さらにヨーギーにとって、言葉（ヴァーチ）に勝つことは、ゴーメーダ（牛供犠）に等しいと称えられる。

Verse 13

मनसो विजये नित्यमश्वमेधफलं लभेत् । कल्पनाविजयान्नित्यं यज्ञं सौत्रामणिं लभेत्

心に常に勝つなら、アシュヴァメーダ（馬祀）の果報を得る。想像と心の造作に常に勝つなら、サウトラーマṇī祭の功徳を得る。

Verse 14

देहस्योत्सर्जनान्नित्यं नरयज्ञः प्रकीर्तितः । पंचेंद्रियपशून्हत्वाऽनग्नौ शीर्षे च कुण्डले

身への執着を常に「捨て去る」ことによって、ナラ・ヤジュニャ（人の供犠）が称えられる。外の火に依らず五つの感官の獣を「屠り」終えた瑜伽行者は、頭上の印と耳輪とを、内なる儀礼の徴として帯びる。

Verse 15

गुरूपदेशविधिना ब्रह्मभूतत्वमश्नुते । स योगी नियताहारोदण्डत्रितयधारकः

師（グル）の教示の法によって、梵（ブラフマン）たる境地に至る。その瑜伽行者は食を律し、「三杖（トリ・ダンダ）」—身・語・意の三重の制御—を保持する。

Verse 16

त्रिदंडी स तु विज्ञेयो ज्ञाते देवे निरंजने । मनोदण्डः कर्मदण्डो वाग्दंडो यस्य योगिनः

汚れなく欲染なき主を悟った瑜伽行者こそ、真の「三杖者（トリダンディン）」と知れ。その杖とは、心の制御、行いの制御、言葉の制御である。

Verse 17

स योगी ब्रह्मरूपेण जीवन्नेव समाप्यते । अज्ञानी बाध्यते नित्यं कर्मभिर्बंधनात्मकैः

その瑜伽行者は、生きながらにして梵の姿として成就する。だが無知の者は、束縛の性をもつ業によって常に縛られ悩まされる。

Verse 18

कुर्वन्नेव हि कर्माणि ज्ञानी मुक्तिं प्रयाति हि । यदा हि गुरुभिः स्थानं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते

まことに、行為をなしつつも真理を知る者は解脱へと進む。諸師（グル）によって梵の「位（ところ）」が正しく説き示され、確立されるときである。

Verse 19

तदैष मुक्तिमाप्नोति देहस्तिष्ठति केवलम् । यावद्ब्रह्मफलावाप्त्यै प्रयाति पुरुषोत्तमः

そのとき彼は解脱（モークシャ）を得、身体はただ残るのみである。梵（ブラフマン）の至上の果を得させるため、至上の御方プルショーत्तマが彼をさらに前へ導き（究竟の成就へ至らしめる）。

Verse 20

तावत्कर्ममयी वृत्तिर्ब्रह्म वृक्षांतराभवेत् । अवांतराणि पर्वाणि ज्ञेयानि मुनिभिः सदा

行いがなお業（カルマ）に形づくられているかぎり、梵（ブラフマン）は「木の枝々のあいだ」にあるかのようで、ただ部分的にしか垣間見えない。ゆえに中間の段階（パルヴァン）は、牟尼たちによって常に理解されるべきである。

Verse 21

मोक्षमार्गो द्विजैश्चैव श्रुतिस्मृतिसमुच्चयात् । मोक्षोऽयं नगराकारश्चतुर्द्वार समाकुलः

解脱への道は、二度生まれし者（ドヴィジャ）によって、シュルティとスムリティの合一の証言にもとづき説き明かされる。このモークシャは、四つの門を備えた都のごときものである。

Verse 22

द्वारपालास्तत्र नित्यं चत्वारस्तु शमादयः । त एव प्रथमं सेव्या मनुजैर्माक्षदायकाः

そこに常に在す門番は四つ、まずシャマ（寂静）をはじめとする。人はまず彼らに仕えるべきである。彼らこそ解脱の「果」を授けるからである。

Verse 23

शमश्च सद्विचारश्च संतोषः साधुसंगमः । एते वै हस्तगा यस्य तस्य सिद्धिर्न दूरतः

寂静（シャマ）、正しい省察（サッドヴィチャーラ）、知足（サントーシャ）、そして聖者との交わり（サードゥ・サンガマ）—これらを手中に収める者には、成就（ヨーガと解脱）は遠くない。

Verse 24

योगसिद्धिर्विष्णुभक्त्या सद्धर्माचरणेन च । प्राप्यते मनुजैर्देवि ह्येतज्ज्ञानमलं विदुः

おお女神よ、ヨーガの成就は、人々がヴィシュヌへの帰依と正しきダルマの実践によって得る。賢者はこれを、霊的知の無垢なる清浄と知る。

Verse 25

ज्ञानार्थं च भ्रमन्मर्त्यो विद्यास्थानेषु सर्वशः । सद्यो ज्ञानं सद्गुरुतो दीपार्चिरिव निर्मला

たとえ人が知を求めてあらゆる学びの場を遍歴しても、清らかな智慧は真のサッドグル（正師）よりただちに現れる――それは灯火の無垢なる炎のごとく。

Verse 26

मुहूर्तमात्रमपि यो लयं चिंत यति ध्रुवम् । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

たとえ一ムフールタの間だけでも、確かな「ラヤ」（我と世界が至上へ融け入ること）を堅く観想する者には、千の罪がその瞬間にただちに滅び去る。

Verse 27

रागद्वेषौ परित्यज्य क्रोधलोभविवर्जितः । सर्वत्र समदर्शी च विष्णुभक्तस्य दर्शनम्

愛着と嫌悪を捨て、怒りと貪りを離れ、あらゆる所を平等の眼で観る――これこそが、ヴィシュヌの信奉者の真の「ダルシャナ」（臨在と悟り）を得た者のしるしである。

Verse 29

मायाधिपटलैर्हीनो मिथ्या वस्तुविरागवान् । कुसंसर्गविहीनश्च योगसिद्धेश्च लक्षणम्

マーヤーの覆いを離れ、虚なる対象に無執着となり、悪しき交わりを断つ――これらがヨーガ成就を得た者の相である。

Verse 30

ममतावह्निसंयोगो नराणां तापदायकः । उत्पन्नः शमनं तस्य योगिनां शांतिचारणम्

「我がもの」という執着（ママター）の火と結ぶと、人々に灼熱の苦悩を与える。これが起こるとき、その鎮静はヨーギーたちの修行と安寂の道に見いだされる。

Verse 31

इन्द्रियाणामथोद्धृत्य मनसैव निषेधयेत् । यथा लोहेन लोहं च घर्षितं तीक्ष्णतां व्रजेत्

諸根を引き締めたなら、ただ心によってそれらを制し止めよ。鉄が鉄と擦られていっそう鋭くなるように。

Verse 32

बुद्धिर्हि द्विविधा देहे देया ग्राह्या विशुद्धिदा । संसारविषया त्याज्या परब्रह्मणि सा शुभा

まことに、身を受けた状態において知性（ブッディ）は二種ある。捨つべきものと、受け取るべきもの—後者は清浄を授ける。世の対象に向かう知性は捨てよ。至上ブラフマンに安住する知性こそ吉祥である。

Verse 33

अहंकारो यथा देवि पापपुण्यप्रदायकः । ज्ञाते तत्त्वे शुभफले कृतः संधाय नान्यथा

おお女神よ、我執（アハンカーラ）は罪と福徳とを与えるものとなる。だが真理の原理を知り、吉祥の果を悟ったなら、それは正しく「結び合わせ」て御し導くべきであり、他の仕方ではならない。

Verse 34

श्यामलं च उपस्थं च रूपातीतान्नराः शिवम् । हृदिस्थं सिरशिस्थं च द्वयं बद्धविमुक्तये

形相を超えて、人々は外なる現れを越えたシヴァを求める。束縛された者の解脱のために、二重の臨在を観ずる—心に住するシヴァと、頭頂に住するシヴァとを。

Verse 36

एतदक्षरमव्यकममृतं सकलं तव । रूपरूपविष्णुरूपरूपमूर्तिनिवेदितम्

これは汝の不壊なるもの—未顕現にして不死、しかも円満—であり、形は形へと、ヴィシュヌの諸相を通して、また神的顕現の多様なる聖なる身（ムールティ）によって示し知らしめられる。

Verse 37

यदा गुरुः प्रसन्नात्मा तस्य विश्वं प्रसीदति । गुरुश्च तोषितो येन संतुष्टाः पितृदेवताः

グルの心が歓喜に満ちるとき、世界全体もまた弟子に対して和らぎ恵み深くなる。グルを満足させた者は、祖霊（ピトリ）と諸天をも満足させる。

Verse 38

गुरूपदेशः प्रतिमा सद्विचारः समे मनः । क्रिया च ज्ञानसहिता मोक्षसिद्धेर्हि लक्षणम्

解脱成就のしるしはこれである。すなわち、グルの教誨、聖像（プラティマー）による礼拝、正しき思惟と分別、平等にして揺るがぬ心、そして真の知と結ばれた行（儀礼の実践）。

Verse 39

क्रियापतिर्विष्णुरेव स्वयमेव हि निष्क्रि यः । स च प्राणविरूपाय द्वादशाक्षरवीजकः

聖なる行（儀礼）の主はただヴィシュヌのみ、しかも御自らは無為（ニシュクリヤ）である。さらにプラーナ（生命の息）の展開のため、十二音節の式として種子真言（ビージャ）となり現前する。

Verse 40

द्वादशाक्षरकं चक्रं सर्वपापनिबर्हणम् । दुष्टानां दमनं चैव परब्रह्मप्रदायकम्

十二音節の輪は一切の罪を滅し、悪しき者を調伏し、至上梵（パラブラフマン）の賜物を授ける。

Verse 41

एतदेव परं ब्रह्म द्वादशाक्षररूपधृक् । मया प्रकाशितं देवि स्कन्दे हि विमलं तव

これこそが至上のブラフマンであり、十二音節の真言の姿を帯びる。おお女神よ、我は汝のために、スカンダの伝統において、清浄無垢なるままこれを顕した。

Verse 42

एतत्सारं योगिनां ध्यानरूपं भक्तिग्राह्यं श्रद्धया चिन्तयेच्च । चातुर्मास्ये जन्मकोट्यां च जातं पापं दग्ध्वा मुक्तिदः कैटभारिः

これはまさに精髄であり、ヨーギーが禅観する相、また信愛（バクティ）によって把持されるもの。信をもってこれを念じ観想すべし。チャートゥルマーシャの季に、カイタバハーリ（ヴィシュヌ）は無数の生に積もる罪を焼き尽くし、解脱を授け給う。

Verse 43

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नगरे तत्र क्षीरसागरमध्यतः । उज्जहार विमानाग्रे तेजोभाराभिपीडितः

ブラフマーは語った。「その都において、乳海のただ中より、彼はそれを引き上げ、天のヴィマーナの前端に据えた。まばゆき光の重みに押し沈められるかのように。」

Verse 44

उरो बाहुकृतिं कुर्वन्सान्निध्यं समुपागतः । महामत्स्योऽज्ञातपूर्वः सन्निधानेऽनहंकृतिः

胸と腕で印を結びつつ、彼は至近の臨在へと近づいた。すると、未だかつて見られぬ巨大な魚が現れ、傍らに立ちながらも、驕りも我執もなかった。

Verse 45

हुंकारगर्भे मत्स्यं च दृष्ट्वा तं स महेश्वरः । तेजसा स्तंभयामास वाक्यमेतदुवाच ह

「フーン（huṃ）」の音の胎内にその魚を見たとき、マヘーシュヴァラは燃ゆる威光によってそれを動かぬように鎮め、そして次の言葉を告げた。

Verse 46

कस्त्वं मत्स्योदरस्थश्च देवो यक्षोऽथ मानुषः । कथं जीवसि देहांतर्गतो मम वद प्रभो

「汝は誰ぞ——魚の腹に住まう者よ——神か、ヤクシャか、あるいは人か。身の内に入りて、いかにして生きるのか。告げよ、主よ。」

Verse 47

मत्स्य उवाच । अहं मत्स्योदरे क्षिप्तः समुद्रे क्षीरसंभवे । मात्रा तु पितृवाक्येन नायं मम कुलान्वितः

魚は言った。「乳より生じた大海にて、我は魚の腹へと投げ込まれた。だが母は父の言葉に従い、この者は我が血統にあらずと言った。」

Verse 48

कुलक्षयभयात्तेन जातं स्वकुलनाशनम् । गंडांतयोगजनितो बालो न गृहकर्मकृत्

家系が滅ぶことを恐れたゆえに、かえって—皮肉にも—自らの一族滅亡が生じた。恐るべき gaṇḍānta の合にて子が生まれ、家住の務めを担わなかった。

Verse 49

इति मात्रा दुःखितया निरस्तः शृणु वंशजः । झषेणापि गृहीतोऽस्मि कालो मेऽत्र महानभूत्

「かくして悲しみに沈む母は我を捨てた—聞け、末裔よ。さらに大魚にも捕らえられ、そこでの時はまことに長かった。」

Verse 50

तव वाक्यामृतैरेभिर्ज्ञानयोगो महानभूत् । तेन त्वं सकलो ज्ञातो मया मूर्तोऽथ मूर्त्तगः

汝のこの甘露のごとき言葉により、ジュニャーナ・ヨーガの大いなる道が目覚めた。ゆえに我は汝を余すところなく知った——具身の主、具身の相にて行ずる御方として。

Verse 51

अनुज्ञां मम देवेश देहि निष्क्रमणाय च । यथाऽहं पितृपो ब्रह्मन्भवान्याश्चापि लक्ष्यते

神々の主よ、私にも退出の許しをお授けください。そうすれば、婆羅門よ、私は祖霊への負債を返し終えた者として認められ、さらにバヴァーニーもまたそのようにお認めくださるでしょう。

Verse 52

हर उवाच विप्रोऽसि सुतरूपोऽसि पूज्योस्यासि बभाषतः । बहिर्निष्क्रम वेगेन स्तंभितोऽसि महाझषः

ハラは言った。「汝はバラモンであり、姿はすぐれ、礼拝に値する。汝が語る間に、大魚は動きを封じられた。急いで外へ出よ！」

Verse 53

ततोऽसौ शिरसा जात उत्क्लेशान्मत्स्ययोजितः । ततो हि विकृतं वक्त्रं क्षणाद्बहिरुपागतः

それから彼は頭から先に現れ、魚の中に縛られていた苦悩に打たれていた。たちまち外へ出たが、その試練のために顔は変わり、損なわれていた。

Verse 56

यस्मान्मत्स्योदराज्जातो योगिनां प्रवरो ह्ययम् । तस्मात्तु मत्स्य नाथेति लोके ख्यातो भविष्यति

この者は—ヨーギーたちの中でも最勝の者—魚の腹より生まれたゆえ、世において「マツヤナータ（Matsyanātha）」の名で名高くなるであろう。

Verse 57

अच्छेद्यः स्यान्नरतनुर्ज्ञानयोगस्य पारगः । निर्मत्सरोऽपि निर्द्वंद्वो निराशो ब्रह्मसेवकः

彼は侵すことのできぬ人身を得て、ジュニャーナ・ヨーガの彼岸に到り、嫉みなく、二元を超え、希求なく、ブラフマンに奉仕する者となる。

Verse 58

जीवन्मुक्तश्च भविता भुवनानि चतुर्दश । इत्युक्तश्च महेशानं प्रणमंश्च पुनःपुनः । महेश्वरेण सहितो मंदराचलमाययौ

彼は生きながらにして解脱者（ジーヴァンムクタ）となり、その名は十四界に知れ渡る。かく告げられると、彼はマヘーシャーナに幾度も幾度も礼拝し、マヘーシュヴァラとともにマンダラ山へ赴いた。

Verse 59

ब्रह्मोवाच । कृत्वा प्रदक्षिणं देवीं स्कन्दमालिंग्य सोऽगमत्

ブラフマーは言った。「女神のまわりを右繞（プラダクシナー）し、スカンダを抱きしめて、彼は去って行った。」

Verse 60

ततः सा पार्वती हृष्टा प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् । एवं सा परमां सिद्धिं प्रणवस्यप्रभा जनम्

そのときパールヴァティーは歓喜し、比類なき無上の智慧を得た。かくして彼女は至上の成就に到達した—プラナヴァ（オーム）の力と光輝により照らされて。

Verse 61

सा प्राप्य जगतां माता द्वादशाक्षरजांबुना । इमां मत्स्येन्द्रनाथस्य चोत्पत्तिं यः शृणोति च

かくして諸世界の母は、十二音節の真言の甘露のごとき力によってその境地を得た。マツィエーンドラナータの誕生の物語を聞く者は……

Verse 62

चातुर्मास्ये विशेषेण सोऽश्वमेधफलं लभेत्

とりわけチャートゥルマーシャ（四か月の聖期）においては、アシュヴァメーダ祭に等しい功徳を得るであろう。

Verse 263

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाह्स्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनं नाम त्रिषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

かくして「マツィエーンドラナータ（Matsyendranātha）の起源を語る章」と題する章は終わる。これは『シュリー・スカンダ・マハープラーナ』の「エーカーシーティサーハスリー・サンヒター」に属し、第六部ナーガラ・カーンダにおいて、ハータケーシュヴァラ聖域のマーハートミャ、シェーシャシャーイーの副物語、ならびにチャートゥルマーシャ（Cāturmāsya）の功徳を説くブラフマー—ナーラダ対話の中に収められた第263章である。

Verse 281

सर्वेषामपि जीवानां दया यस्य हृदि स्थिरा । शौचाचारसमायुक्तो योगी दुःखं न विंदति

すべての生きとし生けるものへの慈悲が心に堅く定まり、清浄と正しい行いを具えたヨーギーは、苦しみに遭わない。

Verse 854

रूपवान्प्रतिमायुक्तो मत्स्यगंधेन संयुतः । सोमकांतिसमस्तत्र ह्यभवद्दिव्यगंधभाक्

彼は容姿端麗で均整のとれた姿となったが、なお魚の匂いを印として帯びていた。そこにおいて月の光のごとく輝きつつも、しかも不思議にして際立つ芳香を身に具えた。

Verse 895

उमापि प्रणतं चामुं सुतं स्वोत्संगभाजनम् । चकार तस्य नामापि हरः परमहर्षितः

ウマーもまた、ひれ伏して礼拝するその子を自らの膝に受け入れた。さらにハラ（シヴァ）は大いに歓喜し、彼に名を授けた。