Adhyaya 130

Verse 1

ऋषय ऊचुः । याज्ञवल्क्यसुतः सूत यस्त्वया परिकीर्तितः । कतमा तस्य माताभूत्सर्वं नो ब्रूहि विस्तरात्

仙人たちは言った。「スータよ、汝が語ったヤージュニャヴァルキヤの子とは、母は誰であったのか。すべてを詳しく我らに説き示せ。」

Verse 2

सूत उवाच । तस्य भार्याद्वयं श्रेष्ठमासीत्सर्वगुणान्वितम् । एका गुणवती तस्य मैत्रेयीति प्रकीर्तिता

スータは語った。「彼にはあらゆる徳を具えた、すぐれた二人の妻がいた。そのうち一人の貞淑なる妻は、マイトレイー（Maitreyī）として名高かった。」

Verse 3

ज्येष्ठा चान्याथ कल्याणी ख्याता कात्यायनीति च । यस्याः कात्यायनः पुत्रो वेदार्थानां प्रजल्पकः

そしてもう一人、年長で吉祥なる者はカーティヤーヤニー（Kātyāyanī）として知られた。彼女の子カーティヤーヤナ（Kātyāyana）は、ヴェーダの義を雄弁に説き明かす者であった。

Verse 4

ताभ्यां कुण्डद्वयं तत्र संतिष्ठति सुशोभनम् । यत्र स्नाता नरा यांति लोकांस्तांश्च महोदयान्

その二人により、そこには麗しい一対の聖なる池（クンダ）が存している。そこで沐浴した人々は、大いなる繁栄と高き上昇に満ちた諸世界へと赴く。

Verse 5

कात्यायन्याश्च तीर्थस्य शांडिल्यास्तीर्थमुत्तमम् । पतिव्रतात्वयुक्तायास्तथान्यत्तत्र संस्थितम्

またそこにはカーティヤーヤニーのティールタがあり、さらにシャーンディリヤー（Śāṇḍilyā）の最上のティールタがある。同様に、夫に尽くす貞節の法（パティヴラター）を具える者のための別の聖地もそこに स्थापितされている。

Verse 6

यत्र कात्यायनी प्राप्ता शांडिल्या प्रतिबोधिता । वैराग्यं परमं प्राप्ता सपत्नीदुःखदुःखिता

その地にカーティヤーヤニーは到り、シャーンディリヤー（Śāṇḍilyā）により教え覚まされた。共妻に由来する悲しみに苦しみつつ、彼女は最高のヴァイラーギャ（離欲）を得た。

Verse 8

तत्र या कुरुते स्नानं तृतीयायां समाहिता । नारी मार्गसिते पक्षे सा सौभाग्यवती भवेत् । अथ दौर्भाग्यसंपन्ना काणा वृद्धाऽथ वामना । अभीष्टा जायते सा च तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः

おお、最勝の二度生まれよ。女が心を一つにして、マールガシールシャ月の白分の第三日（トリティーヤー）にその地で沐浴するなら、吉祥に満ち、夫婦の繁栄と世の富を授かる。たとえ不運により片目が見えず、老い、あるいは背が低くとも、その聖地の威力によって望まれる姿となる。

Verse 9

ऋषय ऊचुः । कीदृक्सपत्निजं दुःखं कात्यायन्या उपस्थितम् । उपदेशः कथं लब्धः शांडिल्याः सूत कीदृशः

聖仙たちは言った。「共妻（サパトニー）より起こるいかなる悲しみがカーティヤーヤニーに臨んだのか。さらにシャーンディリヤーの教えは—おおスータよ—いかにして得られ、どのような性質のものだったのか。」

Verse 10

कात्यायन्या समाचक्ष्व कौतुकं नो व्यवस्थितम् । सामान्यो भविता नैष उपदेशस्तयेरितः

「カーティヤーヤニーの事を我らに説き明かしてほしい。われらの知りたい思いは固く定まっている。彼女が語ったこの教えは、決して凡庸ではなく、まことに重大であろう。」

Verse 11

सूत उवाच । मैत्रेय्या सह संसक्तं याज्ञवल्क्यं विलोक्य सा । कात्यायनी सुदुःखार्ता संजाता चेर्ष्यया ततः

スータは語った。マイトレイーと親しく結びつくヤージュニャヴァルキヤを見て、カーティヤーヤニーは深い悲しみに打たれ、やがて嫉妬（īrṣyā）が心に起こった。

Verse 12

सा न स्नाति न भुंक्ते च न हास्यं कुरुते क्वचित् । केवलं बाष्पपूर्णाक्षी निःश्वासाढ्या बभूव ह

彼女は沐浴もせず、食も取らず、いついかなる時も笑わなかった。目はただ涙に満ち、深いため息ばかりが重く積もった。

Verse 13

ततः कदाचिदेवाथ फलार्थं निर्गता बहिः । अपश्यच्छांडिलीनाम पतिपार्श्वे व्यवस्थिताम्

さてある時、果実を求めて外へ出た彼女は、シャーンディリー（Śāṇḍilī）という女が夫の傍らに立っているのを見た。

Verse 14

कृतांजलिपुटां साध्वी विनयावनता स्थिताम् । सोऽपि तस्या मुखासक्तः सानुरागः प्रसन्नदृक्

彼女—貞淑なる女—は合掌（アンジャリ）して、つつましく頭を垂れて立っていた。彼もまた愛着をもって彼女の顔に見入って、喜びの眼差しをたたえていた。

Verse 15

गुणदोषोद्भवां वार्तामापृच्छ्याकथयत्तथा । सा च तौ दंपती दृष्ट्वा संहृष्टावितरेतरम्

問いかけたのち、彼は徳と過失から生ずる事柄について彼女と語り合った。彼女はその夫婦が互いに喜び合うのを見て、二人の相愛の歓びを悟った。

Verse 16

चित्ते स्वे चिंतयामास सुधन्येयं तपस्विनी । यस्याः पतिर्मुखासक्तो गुणदोषप्रजल्पकः । सानुरागश्च सुस्निग्धो नान्यां नारीं बिभर्त्ति च

彼女は心に思った。「なんと幸いなこの苦行の女よ。夫はその顔に心を寄せ、徳と過失について語り合う。愛情深く、きわめて優しく、他の女を抱えはしない。」

Verse 17

एवं संचित्य सा साध्वी भूयोभूयो द्विजोत्तमाः । जगाम स्वाश्रमं पश्चान्निंद्यमाना स्वकं वपुः

このように幾度も思い巡らし、ああ二度生まれの最勝者よ、その貞き女はのちに自らの庵へ帰り、自身のありさまを恥じて責めた。

Verse 18

ततः कदाचिदेकांते स्थितां तां शांडिलीं द्विजाः । बहिर्गते भर्तरि च तस्याः कार्येण केनचित्

さてある時、ああ婆羅門たちよ、シャーンディリーがひそかに独り籠もっており、夫が何らかの用事で外へ出ていた折、近づくべき機会が生じた。

Verse 19

कात्यायनी समागम्य ततः पप्रच्छ सादरम् । वद कल्याणि मे कंचिदुपदेशं महोदयम्

そこでカーティヤーヤニーは近づき、恭しく問うた。「吉祥なる御方よ、わたしに大いなる向上をもたらす教えをお説きください。」

Verse 20

मुखप्रेक्षः सदा भर्त्ता येन स्त्रीणां प्रजायते । नापमानं करोत्येव दुरुक्तवचनैः क्वचित्

常に顔色をうかがい、慈しみをもって心を配る夫は、それゆえに女たちに愛される。しかも、いかなる時も荒く悪しき言葉で彼女らを辱めない。

Verse 21

नान्यां संगच्छते नारीं चित्तेनापि कथंचन । अहं भर्तुः कृतैर्दुःखैरतीव परिपीडिता । सपत्नीजैर्विशेषेण तस्मान्मे त्वं प्रकीर्तय

彼は他の女と交わることがなく、心においてさえいかなる形でもそうしない。けれども私は、夫がもたらす苦しみにひどく悩まされ、とりわけ他の妻たち（競う妻）によって痛めつけられている。ゆえに、尊き御方よ、その方策をお告げください。

Verse 22

यथा ते वशगो भर्त्ता संजातः कामदः सदा । मनसापि न संदध्यान्नारीमेष कथंचन

あなたの夫があなたの意のままに従い、常に願いをかなえる者となり、また、いかなる形でも—思いにおいてさえ—他の女へ心を向けぬように。

Verse 23

शांडिल्युवाच । शृणु साध्वि प्रवक्ष्यामि तवाहं गुह्यमुत्तमम् । यथा ममाभवद्वश्यो मुखप्रेक्षस्तथा पतिः

シャーンディリヤは言った。「聞きなさい、徳ある婦人よ。あなたに最上の秘奥を語ろう。それによって我が夫は従順となり、常に我が顔を見守り心を向ける者となった。あなたの夫もまたそのようになり得る。」

Verse 24

मम तातः कुरुक्षेत्रे शांडिल्यो मुनिसत्तमः । वानप्रस्थाश्रमेऽतिष्ठत्पूर्वे वयसि संस्थितः

わが父は—牟尼の中でも最勝のシャーンディリヤ—クルクシェートラに住し、林住期（ヴァーナプラスタ）のアーシュラマにとどまり、節制ある退隠の初期段階に入っていた。

Verse 25

तत्रैकाहं समुत्पन्ना कन्या तस्य महात्मनः । वृद्धिं गता क्रमेणाथ तस्मिन्नेव तपोवने

そこで私は、その大いなる魂の娘として生まれた。やがて時の流れとともに、まさにその苦行の森において成長した。

Verse 26

करोमि तत्र शुश्रूषां होमकाले यथोचिताम् । नीवारादीनि धान्यानि नित्यं चैवानयाम्यहम्

そこで私は、護摩（ホーマ）の火供の時にふさわしく奉仕し、また日々、ニーヴァーラ（野生の米）などの穀物を運んだ。

Verse 27

कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः । आश्रमे मम तातस्य सुश्रांतः समुपागतः

やがてある時、旅に疲れたナーラダ—牟尼の中でも最勝の聖者—が、わが父の庵へと訪れた。

Verse 28

तातादेशात्ततस्तत्र मया स विश्रमः कृतः । पादशौचादिभिः कृत्यैः स्नानाद्यैश्च तथापरैः

それから父の命により、私はその場で彼の休息を整え、足を洗い清め、沐浴の支度をし、その他の奉仕の務めをも怠りなく行った。

Verse 29

ततो भुक्तावसानेऽथ निविष्टः मुखसंस्थित । मम मात्रा परिपृष्टो विनयाद्वरवर्णिनि

やがて食事が終わると、彼は人々の方に向かって座した。すると母は礼を尽くして彼に問いかけた――おお、麗しき御方よ。

Verse 30

एकेयं कन्यकास्माकं जाते वयसि संस्थिते । संजाता मुनिशार्दूल प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

我らにはこの一人娘がいるのみ。今や年頃に達し――おお、牟尼の中の虎よ――彼女は我らの命の息よりもなお愛おしい存在となった。

Verse 31

तदस्याः कीर्तय क्षिप्रं सुखोपायं सुखोदयम् । व्रतं वा नियमं वा त्वं होमं वा मन्त्रमेव वा

ゆえに、彼女に吉祥なる安楽をもたらす易き道を、どうか速やかにお説きください――誓戒（ヴラタ）でも、修行の規律（ニヤマ）でも、火供（ホーマ）でも、あるいは真言（マントラ）でも。

Verse 32

येन चीर्णेन भर्त्ता स्यात्सुसौम्यः सद्गुणान्वितः । प्रियंवदो मुखप्रेक्षः परनारीपराङ्मुखः

その修行を成就することにより、彼女は温和で端正、徳を具えた夫を得るであろう――言葉は甘く、面差しは麗しく、他人の妻に心を向けぬ人を。

Verse 33

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिस्तदनंतरम् । चिरं ध्यात्वा वचः प्राह प्रसन्नवदनस्ततः

彼女の言葉を聞くと、その牟尼はしばらく深く思惟し、やがて安らかで慈しみに満ちた面持ちで語り始めた。

Verse 34

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पञ्चपिंडा व्यवस्थिता । गौरी गौर्या स्वयं तत्र स्थापिता परमेश्वरी

ハータケーシュヴァラの聖なるクシェートラには五つのピṇḍaが स्थापितされており、そこでは至上の女神ガウリーが、ガウリー自身によって安置された。

Verse 35

तामेषा वत्सरं यावच्छ्रद्धया परया युता । सदा पूजयतु प्रीत्या तृतीयायां विशेषतः

この少女は至上の信（シュラッダー）を具えて、満一年のあいだ常に愛をもって女神を礼拝せよ。とりわけ月の第三日トリティーヤーには殊更に供養すべし。

Verse 36

ततो वर्षांतमासाद्य संप्राप्स्यति यथोचितम् । भर्त्तारं नात्र संदेहो यादृग्रूपं यथोचितम्

そして一年の終わりに至れば、彼女はふさわしい夫を得るであろう—姿かたちも徳も相応しく。これに疑いはない。

Verse 37

तत्र पूर्वं गता गौरी परित्यज्य महेश्वरम् । गंगेर्ष्यया महाभागे ज्ञात्वा क्षेत्रं सुसिद्धिदम्

かつてガウリーは、マヘーシュヴァラを後に残してそこへ赴いた。ガンガーへの嫉妬ゆえに、幸いなる者よ、彼女はそのクシェートラが殊勝な成就を授ける地であると知った。

Verse 38

ततः सा चिंतयामास कां देवीं पूजयाम्यहम् । सौभाग्यार्थं यतोऽन्या मां पूजयंति सुरस्त्रियः

そのとき彼女は思案した。「夫婦の吉祥のために、いかなる女神を礼拝すべきか。ほかの天界の女たちは、わたしをこそ礼拝しているのに。」

Verse 39

तस्मादहं प्रभक्त्याढ्या स्वयमात्मानमेव च । आत्मनैव कृतोत्साहा पूजयिष्यामि सिद्धये

ゆえに、篤き信愛に満ちて、わたしはまさに自己の真我を礼拝しよう。自らの力で自らを奮い立たせ、成就のために。

Verse 40

ततः प्राणाग्निहोत्रोत्थैर्मंत्रैराथर्वणैः शुभैः । मृत्पिंडान्पंच संयोज्य ह्येकस्थाने समाहिता

ついで女神は、プラーナ・アグニホートラの儀より起こる吉祥なるアタルヴァの真言をもって、心を一処に定め、五つの土塊を結び合わせて一つの場所に集めた。

Verse 41

पृथ्वीमपश्च तेजश्च वायुमाकाशमेव च । तेषु संयोजयामास मृत्पिंडेषु निधाय सा

さらに彼女は、その土塊の中に地・水・火・風、そして虚空（エーテル）を納め、かくして五大を土塊に託して結び合わせた。

Verse 42

महद्भूतानि चैतानि पञ्च देवी यतव्रता । ततः संपूजयामास पुष्पधूपानुलेपनैः

これら五つは大いなる元素であった。誓戒に堅固なる女神は、花と薫香と香油の塗香をもって、これらをことごとく供養し礼拝した。

Verse 43

अथ तां तत्र विज्ञाय तपःस्थां गिरजां भवः । तन्मंत्राकृष्टचित्तश्च सत्वरं समुपागतः

そのときバヴァ（シヴァ）は、そこに苦行に住するギリジャーを見定め、彼女の真言に心を引かれて、ただちにその地へ急ぎ来た。

Verse 44

प्रोवाच च प्रहृष्टात्मा कस्मात्त्वमिह चागता । मां मुक्त्वा दोषनिर्मुक्तं मुखप्रेक्षं सदा रतम्

喜びに満ちて彼は言った。「なぜここへ来たのか。過ちなきこの我を離れて、常に汝の面影を見つめることを喜びとしているこの我を。」

Verse 45

तस्मादागच्छ कैलासं वृषारूढा मया सह । अथवा कारणं ब्रूहि यदि दोषोऽस्ति मे क्वचित्

「ゆえに我と共に、牡牛に乗ってカイラーサへ来よ。さもなくば理由を告げよ——もし我にいずこか過ちがあるのなら。」

Verse 46

देव्युवाच । त्वं मूर्ध्ना जाह्नवीं धत्से मूर्तां पदजलात्मिकाम् । तस्मान्नाहं गमिष्यामि मंदिरं ते कथंचन

女神は言った。「あなたは頭上にジャーフナヴィー（ガンガー）を戴いている。主の御足より流れ出た水が、そのまま身となったもの。ゆえに私は、あなたの住まいへは決して参りません。」

Verse 47

यावन्न त्यजसि व्यक्तं मम सापत्न्यतां गताम् । तथा नित्यं प्रणामं त्वं करोषि वृषभध्वज

「あなたが、私にとって“共妻の競い”となったものを明らかに捨て去らぬかぎり、また日々礼拝を捧げるかぎり、牡牛の旗を掲げる主よ……」

Verse 48

प्रत्यक्षमपि मे नित्यं संध्यायाश्च न लज्जसे । तस्मादेतत्परित्यज्य कर्म लज्जाकरं परम्

わが目前に日々ありながら、また黄昏の礼拝（サンディヤー）の時でさえ、汝は恥じない。ゆえにこの行いを捨てよ――甚だしく恥を招く所業である。

Verse 49

आकारयसि मां देव तत्स्याद्यदि मतं मम । अन्यथाहं न यास्यामि तव हर्म्ये कथंचन । एतच्छ्रुत्वा यदिष्टं ते कुरुष्व वृषभध्वज

おお神よ、もし我が意見が通るべきなら、そのように命じ給え。さもなくば、汝の宮殿へは決して参らぬ。これを聞きて、牛旗の主（ヴリシャバドヴァジャ）よ、汝の喜ぶところをなせ。

Verse 50

देव उवाच नाहं सौख्येन तां गंगां धारयामि सुरेश्वरि

神は言った。「おお天界の女王（スレーシュヴァリー）よ、我はそのガンガーを安らかに、たやすく担うのではない。」

Verse 51

भगीरथेन भूपेन प्रार्थितो ज्ञाति कारणात् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्त्वा सुदारुणम्

王バギーラタ（Bhagīratha）が祖先のために祈り願ったゆえ、彼は千の天年にわたり、きわめて苛烈な苦行（タパス）を修した。

Verse 52

येन नो याति पातालं गंगा स्वर्गपरिच्युता । तस्मात्त्वं देव मद्वाक्यात्स्वमूर्ध्ना वह जाह्नवीम्

天より落ち来たガンガーが冥界（パーターラ）へ沈み落ちぬよう、ゆえに、神よ、我が願いにより、ジャーフナヴィー（Jāhnavī）を自らの頭上に戴きて支え給え。

Verse 53

मया तस्य प्रतिज्ञातं धारयिष्याम्यसंशयम् । आकाशाज्जाह्नवीवेगं पतंतं धरणीतले

わたしは彼に誓った。「疑いなく、わたしがそれを受け止めよう」――天より地上へと落ち来たるジャーフナヴィー（ガンガー）の奔流の勢いを。

Verse 54

नो चेद्व्रजेत पातालं यदत्र विषयेस्थिम् । ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु

もしそれがパーターラへ下らず、この界にとどまらぬなら、わたしが説き明かそう――ここで一心にして聴け。

Verse 55

एषा गंगा वरारोहे मम मूर्ध्नो विनिर्गता । हिमवंतं नगं भित्त्वा द्विधा जाता ततः परम्

「このガンガーは、麗しき腰の女よ、わが頭頂より湧き出でた。のちにヒマヴァット山を裂き、さらに二つの流れとなった。」

Verse 56

ततः सिंध्वभिधाना सा पश्चिमं सागरं गता । शतानि नव संगृह्य नदीनां परमेश्वरि

「それより、シンドゥと名づく一流は西の大海へ赴き、九百の河を集めつつ進んだ、至上の女神よ。」

Verse 57

तथा गंगाभिधाना च सैव प्राक्सागरं गता । तावतीश्च समादाय नदीः पर्वतनन्दिनि

「同じく、ガンガーと呼ばれるもう一流は東の大海へ赴き、同数の河々を取り入れた、山の娘よ。」

Verse 58

एवमष्टादशैतानि नदीनां पर्वतात्मजे । शतानि सागरे यांति तेन नित्यं स तिष्ठति

かくして、山より生まれし御方よ、この千八百の河川は海へと注ぐ。ゆえに海は常に満ちて在る。

Verse 59

सततं शोष्यमाणोऽपि वाडवेन दिवानिशम् । समुद्रसलिलं मेघाः समादाय ततः परम्

海中の火（ヴァーダヴァ）により昼夜たえず乾かされるにもかかわらず、雲は海の水を汲み上げ、そしてその後…

Verse 60

मर्त्यलोके प्रवर्षंति ततः सस्यं प्रजायते । सस्येन जीवते लोकः प्रभवन्ति मखास्तथा । मखांशेन सुराः सर्वे तृप्तिं यांति ततः परम्

人の世には雨が降り、雨より穀物が生まれる。穀物によって世は生き、そこから祭祀（マカ／ヤジュニャ）もまた起こる。祭祀の分け前によって、すべての神々はその後満足を得る。

Verse 61

एतस्मात्कारणान्मूर्ध्नि देवि गंगां दधाम्यहम् । न स्नेहात्कामतो नैव जगद्येन प्रवर्तते

まさにこのゆえに、女神よ、我はガンガーを頭上に戴く。単なる愛着でも欲望でもない。彼女によってこそ世界は働き続けるからである。

Verse 62

अथवा सन्त्यजाम्येनां यदि मूर्ध्नः कथंचन । तद्दूरं वेगतो भित्त्वा पृथ्वीं याति रसातलम्

あるいは、もし何らかのはずみで彼女を頭上から放てば、彼女は凄まじい勢いで大地を深く穿ち、ラサータラへと落ち込むであろう。

Verse 63

ततः शोषं व्रजेदाशु समुद्रः सरितां पतिः । और्वेण पीयमानोऽत्र ततो वृष्टिर्न जायते । वृष्ट्यभावाज्जगन्नाशः सत्यमेतन्मयोदितम्

そのとき海—諸河の主—は、ここでアウルヴァの火に飲み尽くされて、たちまち干上がるであろう。すると雨はもはや生じない。雨の欠乏より世界の滅亡が起こる—これこそ真実として我が宣言である。

Verse 64

एवं गंगाकृते प्रोक्तं मया तव सुरेश्वरि । शृणु सन्ध्याकृतेऽन्यच्च येन तां प्रणमाम्यहम्

かくして、神々の女王スレーシュヴァリーよ、ガンガーに関する理由を汝に説き明かした。いまさらに、サンディヤーに関わる別の理由を聞け—それゆえに我は彼女に礼拝し、頭を垂れる。