Adhyaya 17

Verse 1

। लोमश उवाच । ततः सर्वे सुरगणा दृष्ट्वा तं विलयं गतम् । चिंतयंतः सुरगणाः कथं च विदधामहे

ローマシャは言った。「そこで、すべての神々の群れは、彼が死（消滅）へと移行するのを見て、協議を始めた。『我々は今、実際にどう進むべきか？』」

Verse 2

सुरभिं चाह्वयित्वाथ तदोवाच शचीपतिः । कलेवरं दधीचस्य लिह्यास्त्वं वचनान्मम

その時、シャチーの主（インドラ）はスラビーを呼び寄せて言った。「私の言葉に従い、ダディーチの体を舐めて清めよ。」

Verse 3

तथेति च वचोमत्वा तत्क्षणादेव लिह्य तत् । निर्मांसं च कृतं सद्यस्तया धेन्वा कलेवरम्

「そのようになりますように」と言って命令を受け入れ、彼女はすぐにそれを舐めた。そしてその牛は直ちにその体を肉のない状態にした。

Verse 4

जगृहुस्तानि चास्थीनि चक्रुः शस्त्राणि वै सुराः । तस्य वंशोद्भवं वज्रं शिरो ब्रह्मशिरस्तथा

神々はそれらの骨を取り、武器を作った。彼の背骨からはヴァジュラ（金剛杵）が、頭からはブラフマシラスの武器が作られた。

Verse 5

अन्यानि चास्थीनि बहूनि तस्य ऋषेस्तदानीं जगृहुः सुराश्च । तथा शिराजालमयांश्च पाशांश्चक्रुः सुरा वैरयुताश्च दैत्यान्

神々はその仙人の他の多くの骨も集め、敵対するダイティヤ族を縛るために、腱と静脈の網で作られた縄を作った。

Verse 6

शस्त्राणि कृत्वा ते सर्वे महाबलपराक्रमाः । ययुर्देवातस्त्वरायुक्ता वृत्रघातनतत्पराः

武器を整えると、強大な力と武勇を備えた神々は皆、急ぎ出立し、ヴリトラを討つことに心を定めた。

Verse 7

ततः सुवर्च्चाश्च दधीचिपत्नी या प्रेषिता सा सुरकार्यसिद्धये । व्यलोकयत्तत्र समेत्य सर्वं मृतं पतिं देहमथो ददर्शतम्

その後、神々の目的を成就させるために呼び寄せられたダディーチ（Dadhīci）の妻スヴァルチャー（Suvarcā）はそこに到り、あたりを見渡して、夫の亡骸が横たわるのを目にした。

Verse 8

ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं सुराणां कृत्यं तदानीं च चुकोप साध्वी । ददौ सती शापमतीव रुष्टा तदा सुवर्चा ऋषिवर्यपत्नी

その時、神々のなした一切を悟ると、その貞淑なる女性は怒りに燃えた。最勝の聖仙の妻スヴァルチャーは、激しい憤りのうちに呪詛を放った。

Verse 9

अहो सुरा दुष्टतराश्च सर्वे सर्वे ह्यशक्ताश्च तथैव लुब्धाः । तस्माच्च सर्वेऽप्रजसो भवंतु दिवौकसोऽद्यप्रभृतित्युवाच सा

彼女は言った。「ああ、神々よ、汝らは皆いよいよ邪悪だ。まことに皆、無力にして貪欲である。ゆえに今日より、天界に住む者はことごとく子を得ぬように！」

Verse 10

एव शापं ददौ तेषां सुराणां सा तपस्विनी । प्रवीश्याश्वत्थमूले सा स्वोदरं दारयत्तदा

かくしてその苦行の女は神々に呪いを下した。ついで聖なるアシュヴァッタ（菩提樹・ピーパル）の根元に入り、その瞬間、自らの胎を裂いた。

Verse 11

निर्गतो जठराद्गर्भो दधीचस्य महात्मनः । साक्षाद्रुद्रावतारोऽसौ पिप्लादो महाप्रभः

大いなる魂をもつダディーチの胎より子が現れた――大いなる光輝を具えるピッパラーダ、まさしくルドラそのものの直接の化身である。

Verse 12

प्रहस्य जननी गर्भमुवाच रुषितेक्षणा । सुवर्चा तं पिप्पलादं चिरं तिष्ठास्य सन्निधौ

母スヴァルチャーは微笑みつつも、憤りのためなお鋭い眼差しで子に告げた。「おおピッパラーダよ、汝はこの近くに久しく留まるであろう。」

Verse 13

अश्वत्थस्य महाभाग सर्वेषां सफलो भवेः । तथैव भाषमाणा सा सुवर्चा तनयं प्रति । पतिमन्वगमत्साध्वी परमेण समाधिना

「幸いなる高貴なる者よ、アシュヴァッタ（聖なる菩提樹）によって、汝はすべての願いを成就させる者となるであろう。」そう子に告げて、貞淑なるスヴァルチャーは夫に従い、最上のサマーディに入った。

Verse 14

एवं दधीचपत्नी सा पतिना स्वर्गमाव्रजत्

かくしてダディーチの妻は、夫とともに天界へ赴いた。

Verse 15

ते देवाः कृतशस्त्रास्त्रा दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः । आजग्मुश्चेंद्रमुख्यास्ते महाबलपराक्रमाः

その神々は武器と神威の飛び道具（アストラ）を整え、ダーナヴァらに向かって勇み進んだ。先頭に立つはインドラ、力と武勇において大いなる者たちであった。

Verse 16

गुरुं पुरस्कृत्य तदाज्ञया ते गणाः सुराणां बहवस्तदानीम् । भुवं समागत्य च मध्यदेशमूचुश्च सर्वे परमास्त्रयुक्ताः

師を先頭に戴き、その命に従って、当時、多くの神々の軍勢が地上のマディヤデーシャへ降り立った。彼らは皆、至上の神武を備えて語り合った。

Verse 17

समागतानुपसृत्य देवांश्चेंद्रपुरोगमान् । ययौ वृत्रो महादैत्यो दैत्यवृन्दसमावृतः

インドラを先頭とする集まった神々に近づき、偉大なるダイティヤのヴリトラは、多くのダイティヤに囲まれて進み出た。

Verse 18

यथा मेरोश्च शिखरं परिपूर्णं प्रदृश्यते । तथा सोऽपि महातेजा विश्वकर्म्मसुतो महान्

須弥山の頂が満ちてそびえ立つように見えるように、ヴィシュヴァカルマンの偉大なる子、その大いなる光輝を帯びた者もまた、そのように現れた。

Verse 19

तेन दृष्टो महेन्द्रश्च महेंद्रेण महासुरः । देवानां दानवानां च दर्शनं च महाद्भुतम्

彼はマヘーンドラ（インドラ）を見、またマヘーンドラはその大いなるアスラを見た。神々とダーナヴァが相対する光景は、まことに驚嘆すべきものであった。

Verse 20

तदा ते बद्धवैराश्च देवदैत्याः परस्परम् । अन्योन्यमभिसंरब्धा जगर्जुः परमाद्भुतम्

その時、怨みを固く結んだデーヴァとダイティヤは互いに突進し、相手への憤りに燃えて、驚くべき咆哮を轟かせた。

Verse 21

वादित्राणि च भीमानि वाद्यमानानि सर्वशः । श्रूयंतेऽत्र गभीराणि सुरा सुरसमागमे

至るところで恐るべき楽器が打ち鳴らされ、デーヴァとアスラの会合の場には、深く響きわたる重々しい音が聞こえた。

Verse 22

वाद्यमानेषु तूर्येषु ते सर्वे त्वरयान्विताः । अनेकैः शस्त्रसंघातैर्जघ्नुरन्योन्यमोजसा

戦のトゥーリヤが鳴り響くと、彼らは皆、急き立てられて、数えきれぬ武器の打撃をもって力強く互いを討ち合った。

Verse 23

तदा देवासुरे युद्धे त्रैलोक्यं सचराचरम् । भयेन महता युक्तं बभूव गतचेतनम्

そのとき、デーヴァとアスラの戦いにより、動くものも動かぬものも含む三界は、大いなる恐怖にとらわれ、まるで気を失ったかのようであった。

Verse 24

छेदिताः स्फोटिताश्चैव केचिच्छस्त्रैर्द्विधा कृताः । नाराचैश्च तथा केचिच्छस्त्रास्त्रैः शकलीकृताः

ある者は斬り落とされ、ある者は打ち砕かれ、ある者は武器によって二つに裂かれた。さらにある者は鉄の矢や武器・飛び道具によって粉々にされた。

Verse 25

भल्लैश्चेरुर्हताः केचिद्व्यंगभूता दिवौकसः । रश्मयो मेघसंभूताः प्रकाशंते नभस्स्विव

ある天上の者たちは、返しのある矢に討たれて手足を損ないながらもさまよい歩いた。さらに、雲より生じたかのような光の筋が、あたかも天空に輝いて見えた。

Verse 26

शिरांसि पतितान्येव बहूनिच नभस्तलात् । नक्षत्राणीव च यथा महाप्रलयसंकुलम्

多くの切断された首が空の広がりから落ちてきた。それはまるで星々のようであり、大いなる崩壊そのものが騒然となったかのようであった。

Verse 27

प्रवर्तितं मध्यदेशे सर्वबूतक्षयावहम् । शक्रेण सह संग्रामं चकार नमुचिस्तदा

その時、中央の領域で、ナムチはシャクラ（インドラ）との戦いを始めた。それはあらゆる存在に破滅をもたらすものであった。

Verse 28

वज्रेण जघ्ने तरसा नमुचिं देवराट् स्वयम् । न रोमैकं च त्रुचितं तमुचेरसुरस्य च

神々の王自らが、稲妻（ヴァジュラ）でナムチを素早く打ったが、その阿修羅ナムチの毛一本さえも損なわれることはなかった。

Verse 29

वज्रेणापि तदा सर्वे विस्मयं परमं गताः । असुराश्च सुराश्चैव महेंद्रो व्रीडितस्तदा

その時、稲妻の一撃に対してさえ、阿修羅も神々も皆、最大の驚きに包まれた。そしてマヘンドラ（インドラ）はその時、恥じ入った。

Verse 30

गदया नमुचिं जघ्ने गदा सापि विचूर्णिता । नमुचेरंगलग्नापि पपात वसुधातले

彼は棍棒（ガダ）でナムチを打ったが、その棍棒さえも粉々に砕け散った。ナムチの体に触れていたにもかかわらず、それは大地へと落ちていった。

Verse 31

तथा शूलेन महता तं जघान पुरंदरः । तच्छूलं शतधा चूर्णं नमुचेरंगमाश्रितम्

同じくプランダラ（インドラ）は大いなる三叉戟で彼を打った。だがその三叉戟はナムチの身に触れるや、百の破片に砕け散った。

Verse 32

एवं तं वविधैः शस्त्रैराजघान सुरारिहा । प्रहस्य मानो नमुचिर्न जघान पुरंदरम्

かくして神々の敵は種々の武器で彼を攻め立てた。驕りに笑うナムチは、プランダラを討ち倒さなかった。

Verse 33

तूष्णींभूतस्तदा चेंद्रश्चिंतया परया युतः । किं कार्यं किमकार्यं वा इतींद्रो नाविदत्तदा

そのときインドラは沈黙し、深い思案に没した。「何を為すべきか、何を為すべからざるか」—その時インドラは決めかねていた。

Verse 34

एतस्मिन्नंतरे तत्र महायुद्धे महाभये । जाता नभोगता वाणी इंद्रसुद्दिश्य सत्वरम्

その折、大いなる恐怖に満ちた大戦のただ中で、天より声が起こり、急ぎインドラに呼びかけた。

Verse 35

जह्येनमद्याशु महेंद्र दैत्यं दिवौकसां घोरतरं भयावहम् । फेनेन चैवाशु महासुरेन्द्रमपां समीपेन दुरासदेन

「今すぐ速やかに討て、マヘーンドラよ—神々に最も凄まじい恐怖をもたらすこのダイティヤを。水の近くで泡をもって、その大いなるアスラの王をただちに打ち倒せ—それは抗しがたい手立てである。」

Verse 36

अन्येन शस्त्रेण च आहतोऽसौ वध्यः कदाचिन्न भवत्ययं तु । तस्माच्च देवेश वधार्थमस्य कुरु प्रयत्नं नमुचेर्दुरात्मनः

他の武器で打たれても、彼は決して殺されることはない。それゆえ、神々の主よ、その邪悪な魂を持つナムチを殺すために尽力せよ。

Verse 37

निशम्य वाचं परमार्थयुक्तां दैवीं सदानंदकरीं शुभावहाम् । चक्रे परं यत्नवतां वरिष्ठो गत्वोदधेः पारमनंतवीर्यः

本質において真実であり、常に喜びを与え、吉祥であるその神の言葉を聞いて、勤勉な者たちの中で最も優れ、無限の勇気を持つインドラは、大いに努力し、海の彼方の岸へと向かった。

Verse 38

तत्रागतं समीक्ष्याथ नमुचिः क्रोधमूर्छितः । हत्वा शूलेन देवेंद्रं प्रहसन्निदमब्रवीत्

彼がそこに到着したのを見て、怒りで気を失わんばかりのナムチは、三叉の槍でデヴェンドラを打ち倒し、笑いながらこう言った。

Verse 39

समुद्रस्य तटः कस्मात्सेवितः सुरसत्तम । विहाय रणभूमिं च त्यक्तशस्त्रोऽभवद्भवान्

「神々の中で最も優れた者よ、なぜ海辺に来たのか？戦場を捨て、あなたは武器を持たない者となった。」

Verse 40

त्वदीयेनैव वज्रेण किं कृतं मम दुर्मते

「愚か者よ、お前のその稲妻で、私に何ができたというのか？」

Verse 41

तथान्यानि च शस्त्राणि अस्त्राणि सुबहूनि च । गृहीतानि पुरा मंद हंतुं मामेव चाधुना

愚か者よ、かつて私を殺そうとして多くの武器や飛び道具が手に取られたが、今もまたそうしようというのか。

Verse 42

किं करिष्यसि मां हंतुं युद्धाय समुपस्थितः । केन शस्त्रेण रे मंद योद्धुमिच्छसि संयुगे

戦いの場に出てきた今、どうやって私を殺すつもりだ？愚か者よ、この戦いでどんな武器を使って戦うつもりなのか。

Verse 43

त्वां गातयामि चाद्यैव यदि तिष्ठसि संयुगे । नो चेद्गच्छ मया मुक्तश्चिरं जीव सुखी भव

もしお前がこの戦いにとどまるなら、今日こそお前を終わらせてやる。そうでなければ去れ。私が解放してやる。長生きして幸せになれ。

Verse 44

एवं स गर्वितं तस्य वाक्यमाहवशोभिनः । श्रुत्वा महेंद्रोऽपि रुषा जगृहे फेनमद्भुतम्

戦場で輝くその者の傲慢な言葉を聞いて、マヘンドラ（インドラ）もまた怒り、不思議な泡を手に取った。

Verse 45

फेनं करस्थं दृष्ट्वा तु असुरा जहसुस्तदा

しかし、彼の手にある泡を見て、アスラたちはその時笑った。

Verse 46

क्षयं गतानि चास्त्राणि पेनेनैव पुरंदरः । हंतुमिच्छति मामद्य शतक्रतुरुदारधीः

彼の武器は尽きた。いまやプランダラ――高き決意のシャタクラトゥ――は、今日、泡だけで我を討たんとしている！

Verse 47

एवं प्रहस्य नमुचिरज्ञाय पुरंदरम् । सावज्ञं पुरतस्तस्थौ नमुचिर्दैत्यपुंगवः

かくしてナムチは嘲り笑い、プランダラを悟らぬまま、ダイティヤの雄牛たるナムチは侮りをもってその前に立った。

Verse 48

तदैव तं स फेनेन शीघ्रमिंद्रो जघान ह

その瞬間、インドラは泡をもって素早く彼を打ち倒した。

Verse 49

हते तु नमुचौ देवाः सर्वे चैव मुदान्विताः । साधुसाध्विति शब्देन ऋषयश्चाभ्यपूजयन्

ナムチが討たれると、すべての देव（デーヴァ）たちは歓喜に満ち、リシたちは「善哉、善哉！」と声を上げてその業を讃えた。

Verse 50

तदा सर्वे जयं प्राप्ता हत्वा नमुचिमाहवे । दैत्यास्ते कोपसंरब्धा योद्धुकामा मुदान्विताः

そのとき一同は、戦場にてナムチを討ち、勝利を得た。だがダイティヤたちは怒りに燃え、再び戦わんと欲し、猛々しくも昂ぶる闘志に駆られた。

Verse 51

पुनः प्रववृते युद्धं देवानां दानवैः सह । शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैः परस्परवधैषिबिः

再び、デーヴァとダーナヴァの間に戦が起こった。さまざまな武器と飛び道具が放たれ、互いに相手の滅亡を求めて打ち合った。

Verse 52

यदा ते ह्यसुरा देवैः पातिताश्च पुनःपुनः । तदा वृत्रो महातेजाः शतक्रतुमुपाव्रजत्

そのアスラたちがデーヴァによって幾度も打ち倒されると、無量の光輝を放つヴリトラは、シャタクラトゥ（インドラ）へと進み寄った。

Verse 53

वृत्रं दृष्ट्वा तदा सर्वे ससुरासुरमानवाः । भयेन महताविष्टाः पतिता भुवि शेरते

ヴリトラを見たとき、神々もアスラも人間も皆、甚大な恐怖に呑まれ、倒れ伏して大地に横たわった。

Verse 54

एवं भीतेषु सर्वेषु सुरसिद्धेषु वै तदा । इंद्रश्चैरावणारूढो वज्रपाणिः प्रतापवान्

かくして天のシッダたちが皆おびえたとき、金剛杵を執る勇猛なるインドラは、アイラーヴァタに騎して進み出で、武威の光を放った。

Verse 55

छत्रेण ध्रियमाणेन चामरेण विराजितः । तदा सर्वैः समेतो हि लोकपालैः प्रतापितः

捧げ持たれる天蓋に飾られ、チャーマラの払子に映えて輝きつつ、そのとき彼はすべてのローカパーラに随伴され、威徳あふれて壮麗であった。

Verse 56

वृत्रं विलोक्य ते सर्वे लोकपाला महेश्वराः । भयभीताश्च ते सर्वे शिवं शरणमन्वयुः

ヴリトラを見て、すべてのローカパーラ（世界の守護神）たる大いなる主らは恐れおののき、皆こぞってシヴァを帰依の拠り所として求めた。

Verse 57

मनसाचिंतयन्सर्वे शंकरं लोकशंकरम् । लिंगं संपूज्य विधिवन्महेंद्रो जयकामुकः

一同は心にて、世を安んずるシャンカラを念じ、勝利を願うマヘーンドラは、法にかなう作法でリンガを敬って供養した。

Verse 58

गुरुणा विदितः सद्यो विश्वासेन परेण हि । उवाच च तदा शक्रं बृहस्पतिरुदारधीः

深い信頼によって、そのことはただちに師（グル）に知られ、そして高雅なる智慧をもつブリハスパティがシャクラ（インドラ）に語りかけた。

Verse 59

बृहस्पतिरुवाच । कार्तिके शुक्लपक्षे तु मंदवारे त्रयोदशी । समग्रा यदि लभ्येत सर्वप्राप्तयै न संशयः

ブリハスパティは言った。「カルティカ月の白分において、マンダヴァーラ（安息日＝土曜）に当たるトラヨーダシーが諸条件そろって完全に得られるなら、あらゆる望みの成就を必ず授ける。疑いはない。」

Verse 60

तस्यां प्रदोषसमये लिंगरूपी सदाशिवः । पूजनीयो हि देवेंद्र सर्वकामार्थसिद्धये

プラドーシャの聖なる黄昏の時、リンガの姿として現れるサダーシヴァを、神々の主よ、あらゆる願いと目的の成就のためにまことに礼拝すべきである。

Verse 61

स्नात्वा मध्याह्नसमये तिलामलकसंयुतम् । शिवस्य कुर्याद्गंधपुष्पफलादिभिः

正午に沐浴し、胡麻とアーマラカ（余甘子）を添えた供物を備えて、香・花・果などをもってシヴァを礼拝すべきである。

Verse 62

पश्चात्प्रदोषवेलायां स्थावरं लिंगमर्च्चयेत् । स्वयंभु स्थापितं चापि पौरुषेयमपौरुषम्

その後、プラドーシャ（Pradoṣa）の時には、動かぬ定置のリンガを礼拝すべきである。自現（スヴァヤンブー）であれ、安置されたものであれ、人為のもの、あるいは非人為のものでもよい。

Verse 63

जने वा विजने वापि अरण्ये वा तपोवने । तल्लिंगमर्च्चयेद्भक्त्या प्रदोषे तु विशेषतः

人々の中にあろうと独りであろうと、森にあろうと苦行林（タपोवन）にあろうと、そのリンガを信愛（バクティ）をもって礼拝せよ—とりわけプラドーシャの時に。

Verse 64

ग्रामद्बहिः स्थितं लिंगं ग्रामाच्छतगुणं फलम् । ब्राह्मच्छतगुणं पुण्यमरण्ये लिंगमद्भुतम्

村外にあるリンガは、村内のリンガに比して果報が百倍である。さらに森のリンガは、その上に百倍の功徳を授ける—まことに荒野のリンガは驚嘆すべきもの。

Verse 65

आरण्याच्छतगुणं पुण्यमर्चितं पार्वतं यथा । पार्वताच्चैव लिंगाच्च फलं चायुतसंज्ञितम् । तपोवनाश्रितं लिंगं पूजितं वा महाफलम्

山のリンガを正しく供養すれば、その功徳は森のリンガより百倍と説かれる。さらに山のリンガを超えて、その果報は「一万倍」と称される。苦行林（タपोवन）に依るリンガは、礼拝されれば甚大な果を与える。

Verse 66

तस्मादेतद्विभागेन शिवपूजनार्चनं बुधैः । कर्त्वयं निपुणत्वेन तीर्थस्नानादिकं तथा

それゆえ賢者たちは、これらの区別に従ってシヴァへの礼拝とアルチャナー（供養）を行い、同様に、巧みな注意をもってティールタでの沐浴などの諸儀礼を修すべきである。

Verse 67

पंचपिंडान्समुद्धृत्य स्नानमात्रेण शोभनम् । कूपे स्नानं प्रकुर्वीत उद्धृतेन विसेषतः

五つの量（パンチャ・ピンダ）を汲み上げてから沐浴することは、その行いだけでも称賛に値する。井戸で沐浴する場合は、とりわけ汲み上げた水によって沐浴すべきである。

Verse 68

तडागे दश पिंडांश्च उद्धृत्य स्नानमाचरेत् । नदीस्नानं विश्ष्टं च महानद्यां विशेषतः

池では十の量（ダシャ・ピンダ）を汲み上げて沐浴を行うべきである。川での沐浴はより勝れ、ことに大河においては格別である。

Verse 69

सर्वेषामपि तीर्थानां गंगास्नानं विशिष्यते । देवखाते च तत्तुल्यं प्रशस्तं स्नानमाचरेत्

あらゆるティールタの中でも、ガンガーでの沐浴が最も勝れている。デーヴァカータ（神々の水の貯え）での沐浴もそれに等しい。ゆえに称賛されるその沐浴を行うべきである。

Verse 70

प्रदीपानां सहस्रेण दीपनीयः सदाशिवः । तथा दीपशतेनापि द्वात्रिंशद्दीपमालया

サダーシヴァは千の灯明によって恭しく照らし奉るべきである。また百の灯明によっても、あるいは三十二灯の灯明の鬘によっても、光をもって尊崇されるべきである。

Verse 71

घृतेन दीपयेद्दीपाञ्छिवस्य परितुष्टये । तथा फलैश्च दीपैश्च नैवेद्यैर्गंधधूपकैः

シヴァが完全に満悦されるよう、ギー（精製バター）で灯明をともすべきである。さらに果物、灯明、ナイヴェーディヤ（食供）、香料と薫香（香）を供えるべきである。

Verse 72

उपचारैः षोडशभिर्लिंगरूपी सदा शिवः । पूज्यः प्रदोषवेलायां नृभिः सर्वार्थसिद्धये

リンガの姿に住するサダーシヴァは、プラドーシャの時に、人々が十六のウパチャーラをもって礼拝すべきである。そうすれば一切の願いが成就する。

Verse 73

प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत शतमष्टोत्तरं तथा । नमस्कारान्प्रकुर्वीत तावत्संख्यान्प्रयत्नतः

プラダクシナー（右繞）を百八回行うべきである。また同じほどの熱心さで、その数だけナマスカーラ（礼拝・五体投地）も行うべきである。

Verse 74

प्रदक्षिणनमस्कारैः पूजनीयः सदाशिवः । नाम्नां शतेन रुद्रोऽसौ स्तवनीयो यताविधि

サダーシヴァは右繞と礼拝によって供養されるべきである。またそのルドラは、作法に従い百の御名によって讃嘆されるべきである。

Verse 75

नमो रुद्राय भीमाय नीलकण्ठाय वेधसे । कपर्द्धिने सुरेशाय व्योमकेशाय वै नमः

恐るべきルドラに礼拝。青き喉のニーラカンタに礼拝。万事を定めるヴェーダスに礼拝。結髪のカパルディンに礼拝。神々の主スレーシャに礼拝。まことに、髪が天空であるヴ्योーマケーシャに礼拝。

Verse 76

वृषध्वजाय सोमाय नीलकण्ठाय वै नमः । दिगंबराय भर्गाय उमाकांतकपर्द्दिने

牡牛を旗印とする御方に礼拝し、ソーマに礼拝し、青き喉のニーラカṇṭhaに礼拝する。さらに、ディガンバラ、バルガ、そしてウマーの愛しき主カパルディンに礼拝する。

Verse 77

तपोमयाय व्याप्ताय शिपिविष्टाय वै नमः । व्यालप्रियाय व्यालाय व्यालानां पतये नमः

タパス（苦行）の精髄なる御方に礼拝し、遍く満ちる御方に礼拝し、シピヴィシュタに礼拝する。蛇に愛される御方、蛇の相を帯びる御方、そして蛇たちの主に礼拝する。

Verse 78

महीधराय व्याघ्राय पशूनां पतये नमः । त्रिपुरांतकसिंहाय शार्दूलोग्ररवाय च

山を担う御方に礼拝し、虎のごとき御方に礼拝し、パシュパティ—衆生の主に礼拝する。トリプラを滅した獅子なる御方に、また虎のように猛き咆哮を放つ御方に礼拝する。

Verse 79

मीनाय मीननाथाय सिद्धाय परमेष्ठिने । कामांतकाय बुद्धाय बुद्धीनां पतये नमः

ミーナに礼拝し、魚の主ミーナナータに礼拝し、成就者シッダに礼拝し、至高の統御者パラメーシュティンに礼拝する。カーマを滅するカーマーンタカに、智者に、そしてあらゆる知性の主に礼拝する。

Verse 80

कपोताय विशिष्टाय शिष्टाय परमात्मने । वेदाय वेदबीजाय देवगुह्याय वै नमः

まことに、「カポーターய（Kapotāya）」と称えられる至上に卓越した御方、善き規範と正義を守る者の帰依処、最高我に礼拝する。御方はヴェーダそのものであり、ヴェーダの種子であり、神々にさえ秘される神聖なる奥義—その御方に礼拝する。

Verse 81

दीर्घाय दीर्घदीर्घाय दीर्घार्घाय महाय च । नमो जगत्प्रतिष्ठाय व्योमरूपाय वै नमः

長き御方、尽きることなき長き御方に礼拝す。広大なる威徳と大いなる尊厳を具する御方に礼拝す。宇宙の拠り所、無辺の虚空を御姿とする御方に礼拝す。

Verse 82

गजासुरविनाशाय ह्यंधकासुरभेदिने । नीललोहितशुक्लाय चण्डमुण्डप्रियाय च

ガジャースラを滅ぼす御方、アンダカ阿修羅を裂く御方に礼拝す。青・赤・白の御相を具する御方に礼拝す。またチャンダとムンダに愛される御方に礼拝す。

Verse 83

भक्तिप्रियाय देवाय ज्ञानज्ञानाव्ययाय च । महेशाय नमस्तुभ्यं महादेवहराय च

バクティを愛する神なる主に礼拝す。知と知者とを併せ持ち、滅びぬ御方に礼拝す。おおマヘーシャよ、汝に礼拝す—マハーデーヴァに、またハラに。

Verse 84

त्रिनेत्राय त्रिवेदाय वेदांगाय नमोनमः । अर्थाय अर्थरूपाय परमार्थाय वै नमः

重ね重ね三つ目の主に礼拝す。三ヴェーダにしてヴェーダの支分たる御方に礼拝す。義そのもの、義を御姿とし、至上義（最高の真理）なる御方に礼拝す。

Verse 85

विश्वरूपाय विश्वाय विश्वनाताय वै नमः । शंकराय च कालाय कालावयवरूपिणे

宇宙を御姿とする御方、宇宙そのものなる御方、宇宙の主に礼拝す。シャンカラに礼拝し、また時そのものに礼拝す—時の諸分をもって御身を成す御方に。

Verse 86

अरूपाय च सूक्ष्माय सूक्ष्मसूक्ष्माय वै नमः । श्मशानवासिने तुभ्यं नमस्ते कृत्तिवाससे

まことに、無相なる御方、微妙なる御方、微妙の中の最微妙なる御方に礼拝す。火葬場に住まう御方に礼拝す。皮をまとう御方（クリッティヴァーサ）に礼拝す。

Verse 87

शशांकशेखरायैव रुद्रविश्वाश्रयाय च । दुर्गाय दुर्गसाराय दुर्गावयवसाक्षिणे

月を冠とする主、シャシャーンカシェーカラに礼拝す。宇宙の依り処なるルドラにも礼拝す。ドゥルガーに礼拝し、ドゥルガーの精髄に礼拝し、ドゥルガーの諸肢と威力を証知する御方に礼拝す。

Verse 88

लिंगरूपाय लिंगाय लिंगानां पतये नमः । प्रणवरूपाय प्रणवार्थाय वै नमः

リンガを御姿とする御方に礼拝す。リンガそのものに礼拝す。あらゆるリンガの主に礼拝す。プラナヴァ（オーム）を御姿とする御方に礼拝し、プラナヴァの義そのものである御方に礼拝す。

Verse 89

नमोनमः कारणकारणाय ते मृत्युंजयायात्मभवस्वरूपिणे । त्रियंबकायासितकंठ भर्ग गौरिपते सकलमंगलहेतवे नमः

重ね重ね礼拝す、汝は因の因、死を征するムリティユンジャヤ、我と有の根源たる自性そのもの。三つ目のトリヤンバカに礼拝す。黒き喉をもつ光輝バルガに礼拝す。ガウリーの主、あらゆる吉祥の因なる御方に礼拝す。

Verse 90

बृहस्पतिरुवाच । नाम्नां शतं महेशस्य उच्चार्यं व्रतिना तदा । प्रदक्षिणनमस्कारैरेतत्संख्यैः प्रयत्नतः । कार्यं प्रदोषसमये तुष्ट्यर्थं संकरस्य च

ブリハスパティは言った。「その時、誓戒を守る者はマヘーシャの百の御名を唱えるべきである。さらに同じ数だけ、右繞（プラダクシナー）と礼拝の五体投地を、努力してプラドーシャの時刻に行い、シャンカラを歓喜させよ。」

Verse 91

एवं व्रतं समुद्दिष्टं तव शक्र महामते । शीघ्रं कुरु महाभाग पश्चाद्युद्धं कुरु प्रभो

かくして、大いなる叡智をもつシャクラよ、汝のためにこの誓戒は定められた。幸いなる主よ、速やかにこれを修せよ；その後に戦いへ赴け、主権者よ。

Verse 92

शंभोः प्रसादात्सर्वं ते भविष्यति जयादिकम्

シャンブ（シヴァ）の恩寵により、汝にはすべてがもたらされる――勝利をはじめ、あらゆるものが。

Verse 93

वृत्रो ह्ययं महातेजा दैतेयस्तपसा पुरा । शिवं प्रसादयामास पर्वते गंधमादने

このヴリトラは大いなる光輝を具えたダイテーヤである。かつて彼はタパス（苦行）によって、ガンダマーダナ山にてシヴァを歓喜させ、恩寵を得た。

Verse 94

नाम्ना चित्ररथो राजा वनं चित्ररथस्य तत् । एतज्जानीहि भो इन्द्र शिवपुर्याः समीपतः

チトララタという名の王があり、その森は「チトララタの森」と呼ばれる。知れ、インドラよ――それはシヴァプリーの近くにある。

Verse 95

यस्मिन्वने महाभाग न संति च षडूर्मयः । तस्माच्चैत्ररथं नाम वनं परममंगलम् । तस्य राज्ञः शिवेनैव दत्तं यानं महाद्भुतम्

大いに幸いなる者よ、その森には世の苦悩の六つの波（ṣaḍ-ūrmi）は存在しない。ゆえにそこは、最上の吉祥を具える「チャイトララタの森」と呼ばれる。さらにその王には、シヴァ自らが驚くべき天翔る乗り物を授けた。

Verse 96

कामगं किंकिणीयुक्तं सिद्धचारणसेवितम् । गंधर्वैरप्सरोयक्षैः किंनरैरुपशोभितम्

それは意のままに動き、鈴の澄んだ音をまとい、シッダとチャーラナに侍され、さらにガンダルヴァ、アプサラス、ヤクシャ、キンナラによって荘厳されていた。

Verse 97

ततस्तेनैव यानेन पृथिवीं पर्यटन्पुरा । तथा गिरीशमुख्यांश्च द्वीपांश्च विविधांस्तथा

それから昔、その同じ乗り物によって彼は大地を遍歴し、同様に名高き山々や種々の島々をも巡った。

Verse 98

एकदा पर्यटन्राजा नाम्ना चित्ररथो महान् । कैलासमागतस्तत्र स ददर्श पराद्भुतम्

ある時、旅の途上で、偉大なる王チトララタはカイラーサに至り、そこでこの上なく驚異なるものを目の当たりにした。

Verse 99

सभातलं महेशस्य गणैश्चैव विराजितम् । अर्द्धागलग्नया देव्या शोभितं च महेश्वरम्

彼はマヘーシャの सभा（集会殿）を見た。そこはガナたちによって輝き、またマヘーシュヴァラその御身は、半身のごとく寄り添う女神によって荘厳されていた。

Verse 100

निरीक्ष्य देव्या सहितं सदाशिवं देव्यान्वितं वाक्यमिदं बभाषे

女神とともに坐すサダーシヴァを拝して、彼はデーヴィーの御前において、両尊に向かい次の言葉を述べた。

Verse 101

वयं च शंभो विषयान्विताश्च मंत्र्यादयः स्त्रीजिताश्चापि चान्ये । न लोकमध्ये वयमेव चाज्ञाः स्त्रीसेवनं लज्जया नैव कुर्मः

おおシャンブ（Śambhu）よ、我らもまた世の対象に執し、宰相らをはじめ他の者たちも女に屈している。世に無知なる者は我らだけではない—されど恥ゆえに、女に仕えることを公然とは行わぬ。

Verse 102

एतद्वाक्यं निशम्याथ महेशः प्रहसन्निव । उवाच न्यायसंयुक्तं सर्वेषामपि श्रृण्वताम्

その言葉を聞くと、マヘーシャは柔らかな戯れのように微笑み、皆が聞き入る中、道理にかなった返答を語った。

Verse 103

भयं लोकापवादाच्च सर्वेषामपि नान्यथा । ग्रासितं कालकूटं च सर्वेषामपि दुर्जरम्

世の非難を恐れる心は、誰にでも起こる—例外はない。さらに、致死の毒カラクータ（Kālakūṭa）を呑み下すことも、万人にとって耐え難い業である。

Verse 104

तथापि उपहासो मे कृतो राज्ञा हि दुर्जरः । तं चित्ररथमाहूय गिरिजा वाक्यमब्रवीत्

それでもなお、王が私を嘲ったことは耐え難かった。そこでギリジャーはチトララタ（Citraratha）を呼び寄せ、次の言葉を告げた。

Verse 105

गीरिजोवाच । रे दुरात्मन्कथं त्वज्ञ शंकरश्चोपहासितः । मया सहैव मंदात्मन्द्रक्ष्यसे कर्मणः फलम्

ギリジャーは言った。「この悪しき者め！無知のままに、どうしてシャンカラ（Śaṅkara）を嘲ったのか。愚かな魂よ—我と共に、お前の行いの果を目の当たりにするであろう。」

Verse 106

साधूनां समचित्तानामुपहासं करोति यः । देवो वाप्यथ वा मर्त्यः स विज्ञेयोऽधमाधमः

平等の心を保つサードゥたちを嘲る者は――神であれ人であれ――最も卑しき者の中の最下劣と知るべきである。

Verse 107

एते मुनींद्राश्च महानुभावास्तथा ह्यमी ऋषयो वेदगर्भाः । तथैव सर्वे सनकादयो ह्यमी अज्ञाश्च सर्वे शिवमर्चयंते

これらの聖仙の主たちは大いなる霊威を具え、またヴェーダの智慧を宿すリシたちも同様である。さらにサナカらをはじめとするすべての者は――驕れる者には「素朴」に見えようとも――皆ことごとくシヴァを礼拝する。

Verse 108

रे मूढ सर्वेषु जनेष्वभिज्ञस्त्वमेव एवाद्य न चापरे जनाः । तस्मादभिज्ञं हि करोमि दैत्यं देवैर्द्विजैश्चापि बहिष्कृतं त्वाम्

「おお愚か者よ！あらゆる人々の中で、今日『知者』を名乗るのはお前ひとり、他には誰もいないと言うのか。ゆえにお前を真の『知者』としてやろう――神々にも二度生まれ（ドヴィジャ）にも逐われたダイティヤとなれ。」

Verse 109

एवं शप्तस्तया देव्या भवान्या राजसत्तमः । राजा चित्ररथः सद्यः पपात सहसा दिवः

かくして女神バヴァーニーに呪われたため、最勝の王チトララタは、たちまち忽然と天より墜ちた。

Verse 110

आसुरीं योनिमासाद्य वृत्रोनाम्नाऽभवत्तदा । तपसा परमेणैव त्वष्ट्रा संयोजितः क्रमात्

阿修羅の胎に宿り、その時彼はヴリトラと呼ばれるようになった。至上の苦行（タパス）の力により、トヴァシュトリは時を経てその身を次第に形づくった。

Verse 111

तपसा तेन महता अजेयो वृत्र उच्यत । तस्माच्छंभुं समभ्यर्च्य प्रदोषे विधिनाऽधुना

その大いなる苦行によって、ヴリトラ（Vṛtra）は「征服され得ぬ者」と宣せられた。ゆえに今こそ、正しい作法により、プラドーシャ（Pradoṣa）の時にシャンブ（Śambhu）を礼拝せよ。

Verse 112

जहि वृत्रं महादैत्यं देवानां कार्यसिद्धये । गुरोस्तद्वचनं श्रुत्वा उवाचाथ शतक्रतुः । सोद्यापनविधिं ब्रूहि प्रदोषस्य च मेऽधुना

「神々の目的を成就するため、大魔ヴリトラ（Vṛtra）を討て。」師の言葉を聞いて、シャタクラトゥ（インドラ）は言った。「いま、プラドーシャ（Pradoṣa）の行の結願儀（ウドヤーパナ udyāpana）を我に説き示したまえ。」

Verse 113

बृहस्पतिरुवाच । कार्तिके मासि संप्राप्ते मंदवारे त्रयोदशी । संपूर्तिस्तु भवेत्तत्र संपूर्णव्रतसिद्धये

ブリハスパティ（Bṛhaspati）は言った。「カールティカ月（Kārtika）が到来し、トラヨーダシー（Trayodaśī）が土曜日に当たるとき、そこで完全なる成就が起こり、誓願は円満に果たされる。」

Verse 114

वृषभो राजतः कार्यः पृष्ठे तस्य सुपीठकम् । तस्योपरिन्यसेद्देवमुमाकांतं त्रिलोचनम्

銀で牡牛（ヴリシャバ Vṛṣabha）を作り、その背に麗しい台座を設けよ。その上に主—ウマーの主（Umākānta）、三つ目の御方（Trilocana）を安置すべし。

Verse 115

पंचवक्त्रं दशभुजमर्द्धांगे गिरिजां सतीम् । एवं चोमामहेशं च सौवर्णं कारयेद्बुधः

賢者は黄金にてオṃāマヘーシャ（Oṃāmaheśa）の御像を造らせよ。五つの御面、十の御腕を備え、半身には貞淑なるギリジャー（Girijā／サティー Satī）を宿す。

Verse 116

सवृषं ताम्रपत्रे च वस्त्रेण परिगुंठिते । स्थापयित्वोमया सार्द्धं नानाबोगसमन्वितम्

聖牛ナンディとともに、御像を銅板の上に置き、布で包み覆え。ウマーとともにシヴァを安置したなら、さまざまな供物と受用をもって荘厳し奉れ。

Verse 117

विधिना जागरं कुर्याद्रात्रौ श्रद्धासमन्वितः । पंचामृतेन स्नपनं कार्यमादौ प्रयत्नतः

信心を具えて、作法に従い夜に जागरण（徹夜の守夜）を行え。さらに初めに、努めて pañcāmṛta（五甘露）による沐浴の儀を修せよ。

Verse 118

गोक्षीरस्नानं देवेश गोक्षीरेण मया कृतम् । स्नपनं देवदेवेश गृहाण परमेश्वर

「ああ、 देवेश（神々の主）よ、我は牛乳にて沐浴を奉りたり。ああ、 देवदेवेश（神々の神）よ、この灌頂の沐浴を受けたまえ、 परमेश्वर（至上主）よ。」

Verse 119

दध्ना चैव मया देव स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाम च मया दत्तं सुप्रसन्नो भवाद्य वै

「そして今、 देव（神）よ、我は दधि（凝乳・ヨーグルト）にても沐浴を奉る。われが捧げし供物を受けたまえ、今日まことに大いなるご慈悲を垂れたまえ。」

Verse 120

सर्पिषा च मया देव स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाण श्रद्धया दत्तं तव प्रीत्यर्थमेव च

देवよ、今われは सर्पिस（ギー）をもって御身に沐浴の儀を奉る。 श्रद्धा（信）により捧げし供物を、ただ御歓喜のために受けたまえ。

Verse 121

इदं मधु मया दत्तं तव प्रीत्यर्थमेव च । गृहाम त्वं हि देवेश मम शांतिप्रदो भव

この蜜は、ただ御心を喜ばせんがために我より捧げ奉る。神々の主よ、これを受け取り、我に安寧を授け給え。

Verse 122

सितया देवदेवेश स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाण श्रद्धया दत्तां सुप्रसन्नो भव प्रभो

主の中の主よ、今、砂糖をもって御身を沐浴し奉る。信をもって捧げたる供物を受け取り、いよいよ慈悲深くあらせ給え、主よ。

Verse 123

एवं पंचामृतेनैव स्नपनीयो वृषध्वजः । पश्चादर्घ्यं प्रदातव्यं ताम्रपात्रेण धीमता । अनेनैव च मंत्रेण उमाकांतस्य तृष्टये

かくして、牛旗を掲ぐる御方ヴृषध्वज（シヴァ）はまさにパンチャームリタにて沐浴せしめ奉るべし。その後、智ある者は銅の器にてアルギャを捧げ、この同じ真言をもって、ウマーの主（ウマーカーンタ）の満足のために行うべし。

Verse 124

अर्घ्योऽसि त्वमुमाकांत अर्घेणानेन वै प्रभो । गृहाण त्वं मया दत्तं प्रसन्नो भव शंकर

ウマーカーンタよ、汝はアルギャを受くるにふさわし。ゆえに主よ、我が捧ぐるこのアルギャを受け取り給え。満悦し給え、シャンカラよ。

Verse 125

मया दत्तं च ते पाद्यं पुष्पगंधसमन्वितम् । गृहाण देवदेवेश प्रसन्नो वरदो भव

我は御足を洗うパードヤの水を、花の香を添えて捧げ奉る。神々の主よ、これを受け取り、御満悦のうちに、願いを授け給え。

Verse 126

विष्टरं विष्टरेणैव मया दत्तं च वै प्रभो । शांत्यरथं तव देवेश वरदो भव मे सदा

おお主よ、我は正しき作法にて座（ヴィシュタラ viṣṭara）を奉りたり。おお神々の主よ、安寧のために、常に我に恩寵を授け給え。

Verse 127

आचमनीयं मया दत्तं तव विश्वेश्वर प्रभो । गृहाण परमेशान तुष्टो भव ममाद्य वै

宇宙の主ヴィシュヴェーシュヴァラよ、我は口すすぎの水（アーチャマニーヤ ācamanīya）を奉る。パラメーシャーナよ、これを受け取り、今日まことに我を嘉し給え。

Verse 128

ब्रह्मग्रन्थिसमायुक्तं ब्रह्मकर्मप्रवर्तकम् । यज्ञोपवीतं सौवर्णं मया दत्तं तव प्रभो

おお主よ、我は梵の結び（ブラフマ・グランティ）を備え、梵行の儀礼を興す金の聖紐ヤジュニョーパヴィータ（yajñopavīta）を奉る。

Verse 129

सुगंधं चंदनं देव मया दत्तं च वै प्रभो । भक्त्या पर मया शंभो सुगंधं कुरु मां भव

おおデーヴァ、主よ、我は香り高き白檀を奉りたり。おおシャンブ（Śambhu）よ、我が至上の帰依により、我をも「芳しき者」となし、我が生を清らかにして悦ばしきものとし給え。

Verse 130

दीपं हि परमं शंभो घृतप्रज्वलितं मया । दत्तं गृहाण देवेश मम ज्ञानप्रदो भव

おおシャンブよ、我はギー（ghee）にて灯したこの最上の灯明を奉る。神々の主よ、これを受け取り、我に真実の智慧を授け給え。

Verse 131

दीपं विशिष्टं परमं सर्वौषधिविजृंभितम् । गृहाण परमेशान मम शांत्यर्थमेव च

おおパラメーシャーナよ、あらゆる癒やしの薬草の力をもって調えられた、この殊勝にして至上の灯明をお受け取りください。どうか我が安寧と鎮めのためにのみお授けください。

Verse 132

दीपावलिं मया दत्तां कृहाण परमेश्वर । आरार्तिकप्रदानेन मम तेजः प्रदो भव

おおパラメーシュヴァラよ、我が捧げし灯明の列をお受け取りください。このアーラティの供養によって、我に光と生命の力、そして霊的な輝きを授ける御方となり給え。

Verse 133

फलदीपादिनैवेद्यतांबूलादिक्रमेण च । पूजनीयो विधानज्ञैस्तस्यां रात्रौ प्रयत्नतः

その夜、作法を知る者は努めて丁重に供養すべし。果物、灯明、ナイヴェーディヤ（供食）、タンブーラ等の供物を、定めの順に捧げるのである。

Verse 134

पश्चाज्जागरणं कार्यं गृहे वा देवतालये । वितानमंडपं कृत्वा नानाश्चर्यसमन्वितम् । गीतवादित्रनृत्येन अर्चनीयः सदाशिवः

その後、家においても神殿においても、夜の जागरण（徹夜の礼拝）を行うべし。天蓋ある मंडप を設け、さまざまな妙なる荘厳を施し、歌と楽器と舞によってサダーシヴァを供養する。

Verse 135

अनेनैव विधानेन प्रदोषोद्यापने विधिः । कार्ये विधिमता शक्र सर्वकार्यार्थसिद्धये

まさにこの作法によって、プラドーシャの行の結願（ウディヤーパナ）の法もまた定まる。おおシャクラよ、規定に従ってこれを行い、あらゆる所願成就のためとせよ。

Verse 136

गुरुणा कथितं सर्वं तच्चकार शतक्रतुः । तेनैव च सहायेन इंद्रो युद्धपरायणः

師が説き示したすべてを、シャタクラトゥはそのまま成し遂げた。その同じ加護を得て、インドラは戦いへと心を定めた。

Verse 137

वृत्रं प्रति सुरैः सार्द्धं युयुधे च शतक्रतुः । तुमुलं युद्धमभवद्देवानां दानावैः सह

ついにシャタクラトゥは諸天とともにヴリトラに挑み戦った。かくしてデーヴァとダーナヴァの間に激烈な合戦が起こった。

Verse 138

तस्मिन्सुतुमुले गाढे देवदैत्यक्षयावहे । द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलमतिवेलं भयावहम्

その極めて激しく、間近に迫る戦いは、デーヴァとダイティヤの双方を滅ぼし得るものであった。そこに恐るべき一騎討ちが起こり、騒然と激しく、長く続いて人々に戦慄を与えた。

Verse 139

व्योमो यमेन युयुधे ह्यग्निना तीक्ष्णकोपनः । वरुणेन महादंष्ट्रो वायुना च महाबलः

ヴィヨーマはヤマと戦い、激しい怒りの者はアグニと戦った。大きな牙の者はヴァルナと、そして大いなる力の者はヴァーユと戦った。

Verse 140

द्वन्द्वयुद्ध रताः सर्वे अन्योन्यबलकांक्षिणः

皆、一騎討ちを好み、互いの力を試さんと望んだ。

Verse 141

तथैव ते देववरा महाभुजाः संग्रामशूरा जयिनस्तदाऽभवन् । पराजयं दैत्यवाराश्च सर्वे प्राप्तास्तदानीं परमं समंतात्

かくしてその時、神々の中の最勝者たち—大いなる腕をもち、戦場に勇猛なる者—は勝利を得た。しかもその折、ダイティヤの首領たちは四方よりことごとく痛烈な敗北を被った。

Verse 142

दृष्ट्वा सुरैर्दैत्यवरान्पराजितान्पलायमानानथ कान्दिशीकान् । तदैव वृत्रः परमेण मन्युना महाबलो वाक्य मिदं बभाषे

神々によりダイティヤの首領たちが打ち破られ、狼狽して逃げ散るのを見て、大いなる力をもつヴリトラは、燃え立つ怒りのうちにただちに次の言葉を放った。

Verse 143

वृत्र उवाच । हे दैत्याः परमार्ताश्च कस्माद्यूयं भयातुराः । पलायनपराः सर्वे विसृज्य रणमद्भुतम्

ヴリトラは言った。「おおダイティヤたちよ、なぜ汝らはかくも苦悩し、恐れに震えるのか。なぜ皆、逃走に心を向け、この妙なる戦いを捨て去るのか。」

Verse 144

स्वंस्वं पराक्रमं वीरा युद्धाय कृतनिश्चयाः । दर्शयध्वं सुरगणास्सूदयध्वं महाबलाः

「戦いを決した勇士たちよ、それぞれ己が武勇を示せ。大いなる力ある者たちよ、神々の軍勢を打ち倒せ。」

Verse 145

गदाभिः पट्टिशैः खड्गैः शक्तितोमरमुद्गरैः । असिभिर्भि दिपालैश्च पाशतोमरमुष्टिभिः

棍棒、戦斧、剣、槍、投槍、槌を取り、また刃、ビンディパーラの投擲武器、縄の投げ縄、トマラの矢槍、鉄の拳を携えて—彼らは武装を整えた。

Verse 146

तदा देवाश्च युयुधुर्दधीचास्थिसमुद्भवैः । शस्त्रैरस्त्रैश्च परमैरसुरान्समदारयन्

そのとき神々は、ダディーチの骨より生じた最上の武器とアストラをもって戦い、アスラどもを切り裂いた。

Verse 147

पुनर्दैत्या हता देवैः प्राप्तास्तेपि पराजयम् । पुनश्च तेन वृत्रेण नोद्यमानाः सुरान्प्रति

再びダイティヤらは神々に討たれて敗北したが、またもやヴリトラに駆り立てられ、神々に向かって進み出た。

Verse 148

यदा हि ते दैत्यवराः सुरेशैर्निहन्यमानाश्च विदुद्रुवुर्दिशः । केचिद्दृष्ट्वा दानवास्ते तदानीं भीतित्रस्ताः क्लीबरूपाः क्रमेणा

神々の主に討たれた最上のダイティヤたちが四方へ逃げ散るとき、それを見たあるダーナヴァは恐怖に震え、次第に臆病な相を帯びていった。

Verse 149

वृत्रेण कोपिना चैवं धिक्कृता दैत्यपुंगवाः । हे पुलोमन्महाभाग वृषपर्वन्नमोस्तु ते

かくして憤怒のヴリトラに叱責されたダイティヤの首領たちは言った。「おおプーロマン、幸い多き尊者よ。おおヴリシャパルヴァン、汝に礼拝あれ。」

Verse 150

हे धूम्राक्ष महाकाल महादैत्य वृकासुर । स्थूलाक्ष हे महादैत्य स्थूलदंष्ट्र नमोस्तु ते

おおドゥームラークシャよ、おおマハーカーラよ、偉大なるダイティヤ、ヴリカーースラよ。おおストゥーラークシャよ、巨大な牙をもつ大ダイティヤ、ストゥーラダンシュトラよ――汝らに礼拝あれ。

Verse 151

स्वर्गद्वारं विहायैव क्षत्रियाणां मनस्विनाम् । पलायध्वे किमर्थं वा संग्रामाङ्गणमुत्तमम्

気概あるクシャトリヤにとってのまさに「天界への門」を捨てて、なぜこの優れた戦場から逃げるのか。

Verse 152

संगरे मरणं येषां ते यांति परमं पदम् । यत्र तत्र च लिप्सेत संग्रामे मरणं बुधः

戦いの中で死を迎える者は、至高の境地に至る。ゆえに賢者は、どこにあろうとも、義務が呼ぶときは戦場での死を願うべきである。

Verse 153

त्यजन्ति संगरं ये वै ते यांति निरयं ध्रुवम्

まことに、戦いを捨て去る者は必ず地獄へ赴く。

Verse 154

ये ब्राह्मणार्थे भृत्यार्थे स्वार्थे वै शस्त्रपाणयः । संग्रामं ये प्रकुर्वंति महापातकिनो नराः

武器を手にし、ブラーフマナのため、扶養する者・従者のため、あるいは自らの正当な利益のために戦う者は咎められない。だが不義によって戦を煽り立てる者は大罪人である。

Verse 155

शस्त्रघातहता ये वै मृता वा संगरे तथा । ते यांति परमं स्थानं नात्र कार्या विचारणा

武器の打撃によって討たれた者、また同じく戦いの中で死んだ者は、まことに至上の住処へ至る。これについて疑いも論争も要らない。

Verse 156

शस्त्रैर्विच्छिन्नदेहा ये गवार्थे स्वामिकारणात् । रणे मृताः क्षता ये वै ते यांति परमां गतिम्

武器により身を断たれ、聖なる牛のため、あるいは主君のために戦場で傷を負って死する者は、まことに最高の帰趣に至る。

Verse 157

तस्माद्रणेऽपि ये शूराः पापिनो निहताः पुरः । प्राप्नुवंति परं स्थानं दुर्लभं ज्ञानिनामपि

ゆえに、たとえ罪ある者であっても、勇士として戦の先陣で討たれるなら、智者にさえ到り難い至上の住処を得る。

Verse 158

अथवा तीर्थगमनं वेदाध्ययनमेव च । देवतार्चनयज्ञादिश्रेयांसि विविधानि च

あるいはまた、聖地（ティールタ）への巡礼、ヴェーダの学習、神々への礼拝、ヤジュニャ（祭祀）など、さまざまな功徳の行い。

Verse 159

ऐकपद्येन तान्येव कलां नार्हंति षोडशीम् । संग्रामे पतितानां च सर्वशास्त्रेष्वयं विधिः

たとえ最小の量、いわば「四分の一歩」においてさえ、それらの功徳は戦場に倒れた者の功徳の十六分の一にも及ばない。戦死者についてのこの法は、あらゆるシャーストラにおいて確証されている。

Verse 160

तस्माद्युद्धावदानं च कर्तव्यमविशंकितैः । भवद्भिर्नान्यथा कार्यं देववाक्यप्रमाणतः

ゆえに、ためらうことなくこの武の事業に着手せよ。神々の御言葉こそが権威であり証明であるゆえ、他のように行ってはならない。

Verse 161

यूयं सर्वे शौरवृत्त्या समेताः कुलेन शीलेन महानुभावाः । पदानि तान्येव पलायमाना गच्छंत्यशूरा रणमंडलाच्च

汝らは皆、勇士の振る舞いを備え、家柄において高貴、品性において偉大である。されど逃げ去るとき、その同じ足が汝らを臆病者として戦陣の輪より運び去る。

Verse 162

त एव सर्वे खलु पापलोकान्गच्छंति नूनं वचनात्स्मृतेश्च

まことに、そのような者は皆、必ず罪の世界へ赴く。聖なる教えの言葉と、スムリティ（Smṛti）の規定とが、かく宣べている。

Verse 163

ये पापिष्ठास्त्वधर्म्मस्था ब्रह्मघ्ना गुरुतल्पगाः । नरकं यांति ते पापं तथैव रणविच्युताः

最も罪深き者、すなわちアダルマに立つ者、ブラーフマナを殺す者、師の床を汚す者は地獄に赴く。まったく同様に、戦場より退く者もまた、罪に縛られた同じ末路に至る。

Verse 164

तस्माद्भवद्भिर्योद्धव्यं स्वामिकार्यभरक्षमैः । एवमुक्तास्तदा तेन वृत्रेणापि महात्मना

ゆえに、主君の事業の重荷を担いうる汝らは戦うべきである。かくしてその時、大いなる魂をもつヴリトラは彼らに告げた。

Verse 165

चक्रुस्ते वचंनं तस्य असुराश्च सुरान्प्रति । चक्रुः सुतुमुलं युद्धं सर्वलोकभयंकरम्

アスラたちは彼の命を奉じてデーヴァらに向かい、あらゆる世界を震え上がらせるほどの、きわめて凄まじい大戦を起こした。

Verse 166

तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले विगाढे वृत्रो महादैत्यपतिः स एकः । उवाच रोषेण महाद्भुतेन शतक्रतुं देववरैः समेतम्

その激しく深く呑み込む戦いが起こるや、ダイティヤ族の大主ヴリトラはただ一人立ち、妙なる憤怒をもって、最勝の神々に伴われたシャタクラトゥ（インドラ）に語りかけた。

Verse 167

वृत्र उवाच । श्रृणु वाक्यं मया चोक्तं धर्म्मार्थसहितं हितम् । त्वं देवानां पतिर्भूत्वा न जानासि हिताहितम्

ヴリトラは言った。「我が語る言葉を聞け。これは利益をもたらし、ダルマと正しき目的にかなう。汝は神々の主でありながら、何が真の益で何が害かを弁えぬ。」

Verse 168

किंबलार्थपरो भूत्वा विश्वरूपो हतस्त्वया । प्राप्तमद्यैव भो इंद्र तस्येदं कर्म्मणः फलम्

なぜ権勢への欲に駆られて、ヴィシュヴァルーパを殺したのか。おおインドラよ、まさに今日、その行いの果を汝は得たのだ。

Verse 169

ये दीर्घदर्शिनो मंदा मूढा धर्मबहिष्कृताः । अकल्पाः कार्यसिद्ध्यर्थं यत्कुर्वंति च निष्फलम् । तत्सर्वं विद्धि देवेंद्र मनसा संप्रधार्यताम्

遠見を自負しながら、実は鈍く迷妄に沈み、ダルマより退けられた者は—成就を求めて努めても不相応ゆえ—そのなすことはことごとく実りを失う。神々の主よ、このすべてを知り、心にてよく量れ。

Verse 170

तस्माद्धर्म्मपरो भूत्वा युध्यस्व गतकल्मषः । भ्रातृहा त्वं ममैवेंद्र तस्मात्त्वा घातयाम्यहम्

ゆえにダルマに堅く立ち、罪垢を払い落として戦え。汝は我が弟を殺した者、インドラよ。ゆえに我は汝を討ち倒す。

Verse 171

मा प्रयाहि स्थिरो भूत्वा देवैश्च परिवारितः । एव मुक्तस्तु वृत्रेण शक्रोऽतीव रुषान्वितः । ऐरावतं समारुह्य ययौ वृत्रजिघांसया

「去ってはならぬ、堅く立て」と、神々に囲まれて告げられた。かくしてヴリトラに放たれたシャクラ（インドラ）は激しい憤怒に満ち、アイラーヴァタに乗って、ヴリトラを討たんと出立した。

Verse 172

इंद्रमायांतमालोक्य वृत्रो बलवतां वरः । उवाच प्रहसन्वाक्यं सर्वेषां श्रृण्वतामपि

インドラが近づくのを見て、ヴリトラ――強者の中の第一人者――は笑いながら語り、その言葉はそこに立つ者すべてに聞こえた。

Verse 173

आदौ मां प्रहरस्वेति तस्मात्त्वां घातयाम्यहम्

「まず我を打て」と彼は言った。「ゆえに、我は汝を打ち倒す。」

Verse 174

इत्येवमुक्तो देवेंद्रो जघान गदया भृशम् । वृत्रं बलवतां श्रेष्ठं जानुदेशे महाबलम्

かく言われるや、 देवेंद्रたるインドラは、棍棒で激しく打ち、強者の中の最強たるヴリトラの膝のあたりを砕いた。彼は大いなる力を有していたにもかかわらず。

Verse 175

तामापतंतिं जग्राह करेणैकेन लीलया । तयैवैनं जघानाशु गदया त्रिदिवेश्वरम्

その棍棒が飛来すると、彼は片手で戯れるように受け止めた。そしてその同じ棍棒で、たちまち天界の主を打ち倒した。

Verse 176

सा गदा पातयामास सवज्रं च पुरंदरम् । पतितं शक्रमालोक्य वृत्र ऊचे सुरान्प्रति

そのガダーは、手にヴァジュラ（雷霆）を握るプランダラをも打ち倒した。倒れたシャクラを見て、ヴリトラは神々に向かって語った。

Verse 177

नयध्वं स्वामिनं देवाः स्वपुरीममरावतीम्

「神々よ、汝らの主君を汝らの都――アマラーヴァティーへ連れ帰れ。」

Verse 178

एतच्छ्रुत्वा वचः सत्यं वृत्रस्य च महात्नः । तथा चक्रुः सुराः सर्वे रणाच्चेंद्रं समुत्सुकाः

大いなる魂をもつヴリトラの真実の言葉を聞くや、神々は皆そのとおりにし、戦場からインドラを運び去ろうと急いだ。

Verse 179

अपोवाह्य गजस्थं हि परिवार्य भयातुराः । सुराः सर्वे रणं हित्वा जग्मुस्ते त्रिदिवं प्रति

象に乗るインドラを運び去り、恐れに乱れてその周りを取り囲みつつ、神々は皆戦いを捨て、トリディヴァ（天界）へと向かった。

Verse 180

ततो गतेषु देवेषु ननर्त च महासुरः । वृत्रो जहास च परं तेना पूर्यत दिक्तटम्

神々が去ると、大アスラのヴリトラは歓喜して舞い、轟くように高らかに笑った。その咆哮は四方八方の広がりを満たした。

Verse 181

चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना । चुक्षुभे च तदा सर्वं जंगमं स्थावरं तथा

そのとき大地はことごとく、山々・森・林苑とともに揺れ動き、まさにその瞬間、動くものも動かぬものも等しく、すべてが騒然と震えた。

Verse 182

श्रुत्वा प्रयातं देवेंद्रं ब्रह्मा लोकपितामहः । उपयातोऽथ देवेंद्र स्वकमण्डलुवारिणा । अस्पृशल्लब्धसंज्ञोऽभूत्तत्क्षणाच्च पुरंदरः

インドラが逃れ去ったと聞くや、諸世界の祖父たるブラフマーは彼のもとへ赴いた。ついで、ああインドラよ、ブラフマーは自らのカマンダル（水壺）の水で彼に触れ、まさにその瞬間、プランダラは意識を取り戻した。

Verse 183

दृष्ट्वा पितामहं चाग्रे व्रीडायुक्तोऽभवत्तदा । महेंद्रं त्रपया युक्तं ब्रह्मोवाच पितामहः

祖父（ピターマハ）を眼前に見て、インドラはそのとき恥に満たされた。すると祖父ブラフマーは、羞じて立つマヘーンドラに語りかけた。

Verse 184

ब्रह्मोवाच । वृत्रो हि तपसा युक्तो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः । त्वष्टुश्च तपसा युक्तो वृत्रश्चायं महायशाः । अजेयस्तपसोग्रेण तस्मात्त्वं तपसा जय

ブラフマーは言った。「ヴリトラはまことにタパスを具え、ブラフマチャリヤの誓戒に住している。トヴァシュトリもまたタパスを具え、このヴリトラは大いなる名声を得た者だ。激烈なるタパスの力により彼は征服し難い。ゆえに汝はタパスによって勝利せよ。」

Verse 185

वृत्रासुरो दैत्यपतिश्च शक्र ते समाधिना परमेणैव जय्यः । निशम्य वाक्यं परमेष्ठिनो हरिः सस्मार देवं वृषभध्वजं तदा

「おおシャクラよ、ダイティヤの主ヴリトラースラは、至高のサマーディによってのみ汝に征せられる。」パラメーシュティン（ブラフマー）の言葉を聞いて、ハリ（インドラ）はそのとき、牛を旗印とする神（シヴァ）を想起した。

Verse 186

स्तुत्या तदातं स्तवमानो महात्मा पुरंदरो गुरुणा नोदितो हि

そのとき大いなる魂をもつプランダラは、師に促されて、讃歌をもって御方を讃え始めた。

Verse 187

इंद्र उवाच । नमो भर्गाय देवाय देवानामतिदुर्गम । वरदो भव देवेश देवानां कार्यसिद्धये

インドラは言った。「神々にも近づき難き神なる主、バルガよ、礼拝いたします。神々の主よ、神々の目的が成就するため、どうか恩寵を授ける御方となり給え。」

Verse 188

एवं स्तितिपरो भूत्वा शचीपतिरुदारधीः । स्वकार्यदक्षो मंदात्मा प्रपंचाभिरतः खलु

かくして、秩序を保たんと志す者でありながら、シャチーの夫インドラは高き知を備えつつも、我執に沈み、自らの事には巧みで、まことに世の策謀に執着していた。

Verse 189

प्रपंचाभिरता मूढाः शिवभक्तिपरा ह्यपि । न प्राप्नुवंति ते स्थानं परमीशस्यरागिणः

世のもつれに執着する迷える者たちは、たとえシヴァへの信愛を口にしても、渇愛に縛られているがゆえに、至上主の住処に到達しない。

Verse 190

निर्मला निरहंकारा ये जनाः पर्युपासते । मृडं ज्ञानप्रदं चेशं परेशं शंभुमेव च

清らかで我慢なき人々は、信愛をもってムリダ—霊智を授けるシヴァ—主にして至上主、まさにシャンブその御方を礼拝する。

Verse 191

तेषां परेषां वरद इहामुत्र च शंकरः । महेंद्रेण स्तुतः शर्वो रागिणा परमेण हि

かの至上の帰依者たちにとって、シャンカラ（Śaṅkara）はこの世にも来世にも恩寵を授ける御方である。まことに、シャルヴァ（Śarva）は大いなるインドラ（マヘーンドラ）に讃えられたが、彼は高位にありながらも強い執着（ラ―ガ）に満ちていた。

Verse 192

रागिणां हि सदा शंभुर्दुर्लभो नात्र संशयः । तस्माद्विरागिणां नित्यं सन्मुखो हि सदाशिवः

執着（ラ―ガ）に縛られた者にとって、シャンブ（Śambhu）は常に得難い—疑いはない。ゆえに離欲の者には、サダーシヴァ（Sadāśiva）がつねに現前し、近くにあって慈悲深い。

Verse 193

राजा सुराणां हि महानुरागी स्वकर्मसंसिद्धिमहाप्रवीणः । तस्मात्सदा क्लेशपरः शचीपतिः स्वकामभावात्मपरो हि नित्यम्

神々の王は深い執着を抱きつつも、自らの務めと目的を成就することにきわめて巧みである。ゆえに、シャチーの主インドラは常に苦悩に悩まされる。彼が絶えず自己の欲望と、自我に駆られた心のありさまに専心しているからである。

Verse 194

स्तवमानं तदा चेंद्रमब्रवीत्कार्यगौरवात् । विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा महेशो लिंगरूपवान्

そのとき、インドラが讃嘆を捧げていると、万事を見通しあらゆる意図を知るマヘーシャ（Maheśa）は、事の重大さを顧みて、リンガ（Liṅga）の姿となって彼に語りかけた。

Verse 195

इंद्र गच्छ सुरैः सार्द्धं वृत्रं वै दानवं प्रति । तपसैव च साध्योऽयं रणे जेतुं शतक्रतो

「インドラよ、神々とともに行き、あのダーナヴァ、ヴリトラ（Vṛtra）に向かえ。だがこの敵はタパス（苦行）の力によってのみ征服される。ゆえに戦場で勝利できよう、オー・シャタクラトゥ（Śatakratu）。」

Verse 196

इंद्र उवाच । केनोपायेन साध्योऽयं वृत्रो दैत्यवरो महान् । त्चछीघ्रं कथ्यतां शंभो येन मे विजयो भवेत्

インドラは言った。「いかなる手段によって、この偉大なるヴリトラ—ダイティヤの中の最勝者—を打ち破れるのか。速やかに告げよ、シャムブよ、我に勝利あらしめんために。」

Verse 197

रुद्र उवाच । रणे न शक्यते हंतुमपि देववरैरपि । तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं कुत्सितं कर्म चाद्य वै

ルドラは言った。「戦場において彼を討つことはできぬ。最勝の神々でさえも。ゆえに今日、汝は手段として、非難されるべき行いをなさねばならぬ。」

Verse 198

अस्य शापः पुरा दत्तः पार्वत्या मम सन्निधौ । असौ चित्ररथो नाम्ना विख्यातो भुवनत्रये

「かつて我が目前において、パールヴァティーは彼に呪詛を下した。彼はチトララタと名づけられ、三界に名高かった。」

Verse 199

पर्यटन्सु विमानेन मया दत्तेन भास्वता । उपहासादिमां योनिं संप्राप्तो दत्यपुंगवः

「我が授けた光り輝くヴィマーナにて遍歴していたとき、ダーナヴァの中の雄牛たる彼は、嘲りのゆえに、この現の生（この身）を受けるに至った。」

Verse 200

तस्मादजेयं जानीहि रणे रणविदां वर । एवमुक्तो महेंद्रोऽयं शंभुना योगिना भृशम्

「ゆえに、戦に通じた者の中の最勝よ、彼は戦場において不敗であると知れ。」かくして大瑜伽行者シャムブは、マヘーンドラ（インドラ）を強く諭した。