Adhyaya 19

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततस्त्वेकार्णवे तस्मिन्मुमूर्षुरहमातुरः । काकूच्छ्वासस्तरंस्तोयं बाहुभ्यां नृपसत्तम

聖マルカンデーヤは言った。「その時、その広大なる海の中で、私は苦しみ死に瀕し、喘ぎながら救いを求め、両腕で水をかいて漂っておりました、王の中の王よ。」

Verse 2

शृणोम्यर्णवमध्यस्थो निःशब्दस्तिमिते तदा । अम्भोरवमनौपम्यं दिशो दश विनादिनम्

その時、音なき静寂の中、海のただ中にあって、私は比類なき水の轟きを聞いた。それは十方すべてに響き渡っていた。

Verse 3

हंसकुदेन्दुसंकाशां हारगोक्षीरपाण्डुराम् । नानारत्नविचित्राङ्गीं स्वर्णशृङ्गां मनोरमाम्

私は一頭の牛を見た。白鳥やジャスミンの花、そして月のように輝き、花輪や乳のように白かった。その体は多くの宝石で飾られ、角は黄金であり、見るも美しく魅力的であった。

Verse 4

सुरैः प्रवालकमयैर्लाङ्गुलध्वजशोभिताम् । प्रलम्बघोणां नर्दन्तीं खुरैरर्णवगाहिनीम्

彼女は神々にふさわしい珊瑚のごとき飾りに彩られ、尾と旗印によっていよいよ美しくあった。長い口吻で咆哮し、蹄で大海を踏み分けて渡っていった。

Verse 5

गां ददर्शाहमुद्विग्नो मामेवाभिमुखीं स्थिताम् । किंकिणीजालमुक्ताभिः स्वर्णघण्टासमावृताम्

私は動揺しつつ、その牝牛がただ一頭、私に向かって立っているのを見た。鈴の網と真珠の連なりに覆われ、黄金の鈴で飾られていた。

Verse 6

तस्याश्चरणविक्षेपैः सर्वमेकार्णवं जलम् । विक्षिप्तफेनपुञ्जौघैर्नृत्यन्तीव समं ततः

彼女の足の素早い運びによって、あらゆる水はまるで一つの宇宙の大海となった。投げ散らされた泡の奔流は、水そのものが遍く舞っているかのように見えた。

Verse 7

ररास सलिलोत्क्षेपैः क्षोभयन्ती महार्णवम् । सा मामाह महाभाग श्लक्ष्णगम्भीरया गिरा

水を噴き上げて大海をかき乱し、彼女は轟と吼えた。やがて滑らかで深い声で私に告げた。「おお、幸いなる者よ……」。

Verse 8

मा भैषीर्वत्स वत्सेति मृत्युस्तव न विद्यते । महादेवप्रसादेन न मृत्युस्ते ममापि च

「恐れるな、わが子よ、わが子よ。汝に死はない。マハーデーヴァの恩寵により、汝に死はなく、我にもまた死はない。」

Verse 9

ममाश्रयस्व लाङ्गूलं त्वामतस्तारयाम्यहम् । घोरादस्माद्भयाद्विप्र यावत्संप्लवते जगत्

「わが尾にしっかりと掴まれ。そうして汝を彼岸へ渡そう。おおバラモンよ、この恐るべき恐怖より—世界が洪水に呑まれ尽くすその時まで—我は汝を救い出す。」

Verse 10

क्षुत्तृषाप्रतिघातार्थं स्तनौ मे त्वं पिबस्व ह । पयोऽमृताश्रयं दिव्यं तत्पीत्वा निर्वृतो भव

「飢えと渇きを退けるため、わが乳房より飲め。これは甘露（アムリタ）を根とする神妙なる乳なり。飲み終えたなら、安らぎ満ち足りよ。」

Verse 11

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हर्षात्पीतो मया स्तनः । न क्षुत्तृषा पीतमात्रे स्तने मह्यं तदाभवत्

その言葉を聞くや、歓喜して彼女の乳房を飲んだ。飲んだその瞬間、飢えと渇きはもはや我を悩まさなかった。

Verse 12

दिव्यं प्राणबलं जज्ञे समुद्रप्लवनक्षमम् । ततस्तां प्रत्युवाचेदं का त्वमेकार्णवीकृते

我が内に、海をも渡り得る神なる生命の息の力が生じた。そこで彼女に答えた。「一切がこの一つの宇宙の海となった今、汝は誰ぞ。」

Verse 13

भ्रमसे ब्रूहि तत्त्वेन विस्मयो मे महान्हृदि । भ्रमतोऽत्र ममार्तस्य मुमूर्षोः प्रहतस्य

「真実をもって告げよ、ここをさまよう汝は誰か。わが胸には大いなる驚きが湧き起こった。ここを彷徨う我は、苦しみ、死に瀕し、打ち伏せられて……」

Verse 14

त्वं हि मे शरणं जाता भाग्यशेषेण सुव्रते

まことに汝は我が帰依処となった――我が善き福運の最後の名残によって、清き誓いを持つ淑女よ。

Verse 15

गौरुवाच । किमहं विस्मृता तुभ्यं विश्वरूपा महेश्वरी । नर्मदा धर्मदा न्ःणां स्वर्गशर्मबलप्रदा

ガウリーは言った。「私をお忘れか。私は遍く世界の姿をもつマヘーシュヴァリー――すなわちナルマダー、衆生にダルマを授け、天界の安楽とそれを得る力を与える者。」

Verse 16

दृष्ट्वा त्वां सीदमानं तु रुद्रेणाहं विसर्जिता । तं द्विजं तारयस्वार्ये मा प्राणांस्त्यजतां जले

汝が沈みゆくのを見て、私はルドラにより遣わされた。高貴なる御方よ、あのブラーフマナを救い給え――水の中で命を捨てさせてはならぬ。

Verse 17

गोरूपेण विभोर्वाक्यात्त्वत्सकाशमिहागता । मा मृषावचनः शम्भुर्भवेदिति च सत्वरा

主の御命により牛の姿を取り、私は急ぎここ汝のもとへ来た――シャンブ（シヴァ）の御言葉が虚しくならぬために。

Verse 18

एवमुक्तस्तयाहं तु इन्द्रायुधनिभं शुभम् । लाङ्गूलमव्ययं ज्ञात्वा भुजाभ्यामवलम्बितः

彼女にそう告げられて、私はその吉祥なる尾を見定めた――インドラの金剛のごとく、しかも朽ちぬもの――そして両腕でそれにしがみついた。

Verse 19

अध्याय

「章」—書写者による区分の印であり、韻律の偈ではない。

Verse 20

ततो युगसहस्रान्तमहं कालं तया सह । व्यचरं वै तमोभूते सर्वतः सलिलावृते

それより後、千ユガに等しい時のあいだ、私は彼女とともにさまよい歩いた。世界は闇に沈み、四方ことごとく水に覆われていた。

Verse 21

महार्णवे ततस्तस्मिन् भ्रमन्गोः पुच्छमाश्रितः । निर्वाते चान्धकारे च निरालोके निरामये

そののち大海において、漂いながら牛の尾にすがり、私は無風の闇にとどまった。光なく、また苦患もなかった。

Verse 22

अकस्मात्सलिले तस्मिन्नतसीपुष्पसन्निभम् । विभिन्नांजनसङ्काशमाकाशमिव निर्मलम्

忽然としてその水の中に、亜麻の花のようなものが現れた。虚空のごとく清らかでありながら、散った眼墨（アンジャナ）の粉のように濃い色を帯びていた。

Verse 23

नीलोत्पलदलश्यामं पीतवाससमव्ययम् । किरीटेनार्कवर्णेन विद्युद्विद्योतकारिणा

青蓮華の花弁のように深く暗く、朽ちぬ黄色の衣をまとい、稲妻のごとくきらめく日輪色の宝冠を戴していた——

Verse 24

भ्राजमानेन शिरसा खमिवात्यन्तरूपिणम् । कुण्डलोद्धष्टगल्लं तु हारोद्द्योतितवक्षसम्

輝く御頭は、まこと天そのもののごとく妙なる御姿。耳飾りが頬をかすめ、光る首飾りが御胸を照らし出す—

Verse 25

जाम्बूनदमयैर्दिव्यैर्भूषणैरुपशोभितम् । नागोपधानशयनं सहस्रादित्यवर्चसम्

ジャームブーナダの黄金より成る天なる宝飾にて荘厳され、蛇を枕として横たわり—千の太陽の光輝をもって照り映える。

Verse 26

अनेकबाहूरुधरं नैकवक्त्रं मनोरमम् । सुप्तमेकार्णवे वीरं सहस्राक्षशिरोधरम्

我は観る、唯一の宇宙の大海に眠り給う勇猛なる主を—見目麗しく、多くの御腕と力強き御腿を備え、多面にして、千の眼と千の頭を戴く御方を。

Verse 27

जटाजूटेन महता स्फुरद्विद्युत्समार्चिषा । एकार्णवं जगत्सर्वं व्याप्य देवं व्यवस्थितम्

大いなる結髪の冠は稲妻のごとく閃き、神は確乎として立ち給う—一つの大海と全宇宙とを遍満して。

Verse 28

ग्रसित्वा शङ्करः सर्वं सदेवासुरमानवम् । प्रपश्याम्यहमीशानं सुप्तमेकार्णवे प्रभुम्

シャンカラが一切—神々もアスラも人々も—呑み尽くしたのち、我は見る、主宰なる主イーシャーナが唯一の宇宙の大海に眠り給うのを。

Verse 29

सर्वव्यापिनमव्यक्तमनन्तं विश्वतोमुखम् । तस्य पादतलाभ्याशे स्वर्णकेयूरमण्डिताम्

彼は遍く行き渡り、未顕にして無尽、あらゆる方角に面する御方。その御足の足裏の近くに、黄金の腕輪に飾られた彼女を私は見た——

Verse 30

विश्वरूपां महाभागां विश्वमायावधारिणीम् । श्रीमयीं ह्रीमयीं देवीं धीमयीं वाङ्मयीं शिवाम्

……宇宙の姿を具え、最も吉祥にして、世のマーヤーを担う女神——シュリーの輝きと聖なる慎み（フリー）に満ち、智慧そのもの、言葉そのものなるデーヴィー、慈悲深きシヴァー。

Verse 31

सिद्धिं कीर्तिं रतिं ब्राह्मीं कालरात्रिमयोनिजाम् । तामेवाहं तदात्यन्तमीश्वरान्तिकमास्थिताम्

私は彼女を、シッディ、キールティ、ラティ、ブラーフミー、そしてカーララートリー——不生の御方——として悟り、そのとき主の御側に全きまま住するのを見た。

Verse 32

अद्राक्षं चन्द्रवदनां धृतिं सर्वेश्वरीमुमाम्

私はウマーを見た、月のごとき御顔——それはドゥリティそのもの、万有の至上の女主であった。

Verse 33

शान्तं प्रसुप्तं नवहेमवर्णमुमासहायं भगवन्तमीशम् । तमोवृतं पुण्यतमं वरिष्ठं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्करोमि

右繞（プラダクシナー）してのち、私は福徳の主に礼拝する——静まり、眠り、若き黄金の色を帯び、ウマーを伴う御方。闇に覆われながらも最も清浄にして、万有の上に立つ至高者。

Verse 34

ततः प्रसुप्तः सहसा विबुद्धो रात्रिक्षये देववरः स्वभावात् । विक्षोभयन् बाहुभिरर्णवाम्भो जगत्प्रणष्टं सलिले विमृश्य

やがて夜の尽きる時、神々の中の最勝者は自らの本性により忽然と目覚めた。両腕で大海の水をかき乱し、洪水に没して失われた世界を思惟した。

Verse 35

किं कार्यमित्येव विचिन्तयित्वा वाराहरूपोऽभवदद्भुताङ्गः । महाघनाम्भोधरतुल्यवर्चाः प्रलम्बमालाम्बरनिष्कमाली

「何をなすべきか」と思惟して、彼は驚異の肢体をもつヴァラーハの姿となった。その光輝は大いなる黒き雨雲のごとく、長き花鬘と衣と黄金の飾りに荘厳されていた。

Verse 36

सशङ्खचक्रासिधरः किरीटी सवेदवेदाङ्गमयो महात्मा । त्रैलोक्यनिर्माणकरः पुराणो देवत्रयीरूपधरश्च कार्ये

宝冠を戴き、法螺貝・円盤・剣を執るその大いなる御魂の主は、ヴェーダとその補助学より成る。三界を造る太古の御方は、なすべき業ある時、神聖なる三相—ブラフマー、ヴィシュヌ、ルドラ—の姿を取る。

Verse 37

स एव रुद्रः स जगज्जहार सृष्ट्यर्थमीशः प्रपितामहोऽभूत् । संरक्षणार्थं जगतः स एव हरिः सुचक्रासिगदाब्जपाणिः

彼こそがルドラ、宇宙を収めて引き戻す御方である。創造のために主はプラーピターマハ—ブラフマー—となる。世界を護るためには、彼こそハリであり、その御手に輝く円盤・剣・棍棒・蓮華を携える。

Verse 38

तेषां विभागो न हि कर्तुमर्हो महात्मनामेकशरीरभाजाम् । मीमांसाहेत्वर्थविशेषतर्कैर्यस्तेषु कुर्यात्प्रविभेदमज्ञः

本質において一つの身を分かち合う大いなる御存在の間に、分別を立ててはならない。註釈論や因果論、枝葉末節の論理をもって彼らに差別を作り出そうとする者は無明である。

Verse 39

स याति घोरं नरकं क्रमेण विभागकृद्द्वेषमतिर्दुरात्मा । या यस्य भक्तिः स तयैव नूनं देहं त्यजन् स्वं ह्यमृतत्वमेति

分裂を作り、憎しみに心を向ける悪しき魂の者は、次第に恐ろしい地獄へと赴く。だが、人が真実のバクティ（信愛）をもって礼拝する神は何であれ、その信愛そのものによって、身を離れるとき必ず不死を得る。

Verse 40

संमोहयन्मूर्तिभिरत्र लोकं स्रष्टा च गोप्ता क्षयकृत्स देवः । तस्मान्न मोहात्मकमाविशेत द्वेषं न कुर्यात्प्रविभिन्नमूर्तिः

まさにその神は、多様な姿によってこの世を惑わせ、創造者となり、守護者となり、また滅尽をもたらす者ともなる。ゆえに迷妄に入り込まず、形相を真に別々と思って憎しみを起こしてはならない。

Verse 41

वाराहमीशानवरोऽप्यतोऽसौ रूपं समास्थाय जगद्विधाता । नष्टे त्रिलोकेऽर्णवतोयमग्ने विमार्गितोयौघमयेऽन्तरात्मा

ゆえにその主は—イーシャーナ（Īśāna）すら超える至上者として—宇宙を整えるため、猪（ヴァラーハ Varāha）の姿を取られた。三界が滅び、海の大洪水に沈んだとき、内なるアートマンは失われたものを求めて水の大塊を探り当てた。

Verse 42

भित्त्वार्णवं तोयमथान्तरस्थं विवेश पातालतलं क्षणेन । जले निमग्नां धरणीं समस्तां समस्पृशत्पङ्कजपत्रनेत्राम्

彼は大海の水を裂き、その内奥へと入り、瞬く間にパーターラ（Pātāla）の底に至った。そこで水に沈んだ全地を触れられた—蓮華の花弁のような眼をもつ、麗しく輝く大地を。

Verse 43

विशीर्णशैलोपलशृङ्गकूटां वसुंधरां तां प्रलये प्रलीनाम् । दंष्ट्रैकया विष्णुरतुल्यसाहसः समुद्दधार स्वयमेव देवः

山々や岩や峰や断崖が砕け散り、プララヤ（pralaya）の中に溶け入ったその大地を、ヴィシュヌ（Viṣṇu）—比類なき勇猛の神—はただ一本の牙で、自らの力のみで引き上げられた。

Verse 44

सा तस्य दंष्ट्राग्रविलम्बिताङ्गी कैलासशृङ्गाग्रगतेव ज्योत्स्ना । विभ्राजते साप्यसमानमूर्तिः शशाङ्कशृङ्गे च तडिद्विलग्ना

御牙の先に懸かりて、彼女なる大地は輝いた――カイラーサの峰頂に宿る月光のごとく。比類なき姿のその大地はまた、月の角にまといつく稲妻のようにも煌めいた。

Verse 45

तामुज्जहारार्णवतोयमग्नां करी निमग्नामिव हस्तिनीं हठात् । नावं विशीर्णामिव तोयमध्यादुदीर्णसत्त्वोऽनुपमप्रभावः

海の水底に沈んだ彼女を、祂は力強く引き上げた――沈み込んだ雌象を雄象が持ち上げるがごとく。みなぎる力と比類なき威光をもって、祂は水中の壊れ舟を引き上げるように彼女を救い出した。

Verse 46

स तां समुत्तार्य महाजलौघात्समुद्रमार्यो व्यभजत्समस्तम् । महार्णवेष्वेव महार्णवाम्भो निक्षेपयामास पुनर्नदीषु

大いなる水の奔流より大地を引き上げたのち、その高貴なる主は海をことごとく分かち定めた。さらに大海の水を大洋へと戻し、またそれを諸河へと流れ出させた。

Verse 47

शीर्णांश्च शैलान्स चकार भूयो द्वीपान्समस्तांश्च तथार्णवांश्च । शैलोपलैर्ये विचिताः समन्ताच्छिलोच्चयांस्तान्स चकार कल्पे

祂は砕け散った山々を再び造り、またすべての洲と海とを整えた。四方に山石が散り敷いた地は、劫（カルパ）の秩序のために、高き岩の積み重なりへと作り変えられた。

Verse 48

अनेकरूपं प्रविभज्य देहं चकार देवेन्द्रगणान्समस्तान् । मुखाच्च वह्निर्मनसश्च चन्द्रश्चक्षोश्च सूर्यः सहसा बभूव

その身を多くの姿に分かち、祂はあらゆる神々の群れを生み出した。口より火が起こり、心より月が現れ、眼よりはただちに太陽が生じた。

Verse 49

जज्ञेऽथ तस्येश्वरयोगमूर्तेः प्रध्यायमानस्य सुरेन्द्रसङ्घः । वेदाश्च यज्ञाश्च तथैव वर्णास्तथा हि सर्वौषधयो रसाश्च

そのとき、ヨーガの主権そのものを御身とする主が深い観想に入られると、神々の集会が生じた。さらにヴェーダと祭祀（ヤジュニャ）、ヴァルナ、そしてあらゆる薬草とその霊妙なる精髄もまた現れ出た。

Verse 50

जगत्समस्तं मनसा बभूव यत्स्थावरं किंचिदिहाण्डजं वा । जरायुजं स्वेदजमुद्भिज्जं वा यत्किंचिदा कीटपिपीलकाद्यम्

この全宇宙は、彼の御心によって成った。動かぬもの、卵生・胎生・湿生・芽生のもの、さらに虫や蟻などに至るまで、ここにある一切がそうである。

Verse 51

ततो विजज्ञे मनसा क्षणेन अनेकरूपाः सहसा महेशा । चकार यन्मूर्तिभिरव्ययात्मा अष्टाभिराविश्य पुनः स तत्र

それから瞬時に、マヘーシャは御心によって多様な姿を悟られた。不滅の自己は八つの形を取り、それらに入り、再びそこにとどまって遍満した。

Verse 52

लीलां चकाराथ समृद्धतेजा अतोऽत्र मे पश्यत एव विप्राः । तेषां मया दर्शनमेव सर्वं यावन्मुहूर्तात्समकारि भूप

そのとき、円満なる光威を具えた主は神聖なるリーラーを演じられた。「ゆえに、婆羅門たちよ、ここで私が見たものを見よ。ひとつのムフールタの間に、これらすべてが私に顕れたのだ、王よ。」

Verse 53

कृत्वा त्वशेषं किल लीलयैव स देवदेवो जगतां विधाता । सर्वत्रदृक्सर्वग एव देवो जगाम चादर्शनमादिकर्ता

かくして一切を、まるで戯れのみによって成し遂げたのち、世界を統べるデーヴァデーヴァは、遍く見、遍く行く神、原初の造り手として、ついに人々の視界から姿を隠された。

Verse 54

यत्तन्मुहूर्तादिह नामरूपं तावत्प्रपश्यामि जगत्तथैव । द्वीपैः समुद्रैरभिसंवृतं हि नक्षत्रतारादिविमानकीर्णम्

まさにそのムフールタより後、私はここに、名と形のままの世界をありのままに観る――大陸と大海に囲まれ、星々と星座の間に天の車が満ちている。

Verse 55

वियत्पयोदग्रहचक्रचित्रं नानाविधैः प्राणिगणैर्वृतं च । तां वै न पश्यामि महानुभावां गोरूपिणीं सर्वसुरेश्वरीं च

雲と惑星、その巡る軌道で飾られた虚空を私は観、また多種多様な生きものに囲まれているのを観る。だが、牛の姿に現れる、諸天の上に立つ至高の女神、その大いなる御方を私は見いだせない。

Verse 56

क्व सांप्रतं सेति विचिन्त्य राजन्विभ्रान्तचित्तस्त्वभवं तदैव । दिशो विभागानवलोकयानृते पुनस्तां कथमीश्वराङ्गीम्

「いま彼女はどこにおられるのか」――そう思いめぐらし、王よ、私はたちまち心が惑った。四方の方角をつぶさに見定めずして、どうして再び、主の御身の一肢ともいうべき河の女神を拝することができようか。

Verse 57

पश्यामि तामत्र पुनश्च शुभ्रां महाभ्रनीलां शुचिशुभ्रतोयाम् । वृक्षैरनेकैरुपशोभिताङ्गीं गजैस्तुरङ्गैर्विहगैर्वृतां च

再び私は彼女をそこに観る――白く輝き、巨大な雨雲のように深い青黒さを帯び、水は清らかにして光り澄む。多くの樹々がその御身を飾り、象と馬と鳥の群れに取り囲まれている。

Verse 58

यथा पुरातीरमुपेत्य देव्याः समास्थितश्चाप्यमरकण्टके तु । तथैव पश्यामि सुखोपविष्ट आत्मानमव्यग्रमवाप्तसौख्यम्

以前と同じく、女神の岸辺に近づくと、私はそこに身を落ち着けていた――まさしくアマラカーンタカに。まったく同様に、私は安らかに座し、心乱れず、満ち足りた安楽を得ているのを観る。

Verse 59

तथैव पुण्या मलतोयवाहां दृष्ट्वा पुनः कल्पपरिक्षयेऽपि । अम्बामिवार्यामनुकम्पमानामक्षीणतोयां विरुजां विशोकः

また同じく、穢れを水にて運び去るその聖なる河を、劫の終わりにおいてさえ再び拝するとき、我は憂いと病より解き放たれる。高貴なる母のごとく慈悲を垂れ、尽きぬ清水にて人々を癒し、悲しみなき境地へ導く。

Verse 60

एवं महत्पुण्यतमं च कल्पं पठन्ति शृण्वन्ति च ये द्विजेन्द्राः । महावराहस्य महेश्वरस्य दिने दिने ते विमला भवन्ति

かくして、ああ最勝の二度生まれ（婆羅門）よ、この最上の功徳に満ちた物語を誦し、また聴聞する者は、日ごとに清らかとなる。これは大猪（マハーヴァラーハ）たるマヘーシュヴァラの聖なる説話である。

Verse 61

अशुभशतसहस्रं ते विधूय प्रपन्नास्त्रिदिवममरजुष्टं सिद्धगन्धर्वयुक्तम् । विमलशशिनिभाभिः सर्व एवाप्सरोभिः सह विविधविलासैः स्वर्गसौख्यं लभन्ते

彼らは幾十万もの不吉なる業を振り払い、神々に愛され、シッダとガンダルヴァに満ちた天界へ到る。さらに、汚れなき月のごとく輝くアプサラスの伴侶とともに、さまざまな妙なる戯れをもって天上の安楽を享受する。