Adhyaya 171

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । कथितं ब्राह्मणं द्रष्टुं शूले क्षिप्तं तपोधनैः । नारायणसमीपे तु गताः सर्वे महर्षयः

聖マールカンデーヤは言った。杭に投げかけられたブラーフマナのことを聞くや、苦行の功徳に富む大聖仙たちは皆、ナーラーヤナの御前へ赴き、彼を拝見しようとした。

Verse 2

नारदो देवलो रैभ्यो यमः शातातपोऽङ्गिराः । वसिष्ठो जमदग्निश्च याज्ञवल्क्यो बृहस्पतिः

ナーラダ、デーヴァラ、ライビヤ、ヤマ、シャータータパ、アンギラス；ヴァシシュタ、ジャマダグニ、ヤージュニャヴァルキヤ、ブリハスパティ——

Verse 3

कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽरुणिर्मुनिः । वालखिल्यादयोऽन्ये च सर्वेऽप्यृषिगणान्वयाः

そこにはカश्यパ、アトリ、バラドヴァージャ、ヴィシュヴァーミトラ、そして聖仙アルニがいた。さらにヴァーラキリヤらも—まことに、すべてのリシ（ṛṣi）の系譜と群れである。

Verse 4

ददृशुः शूलमारूढं माण्डव्यमृषिपुंगवाः । प्रोचुर्नारायणं विप्रं किं कुर्मस्तव चेप्सितम्

賢仙たちの中でも最勝の者らは、マーンダヴィヤが杭に掛けられているのを見た。彼らは婆羅門ナーラーヤナに告げた。「我らは何をなすべきか。あなたの望みは何か。」

Verse 5

सर्वे ते तत्र सांनिध्यान्माण्डव्यस्य महात्मनः । संभ्रान्ता आगता ऊचुः किं मृतः किं नु जीवति

一同は大いなる魂をもつマーンダヴィヤの御前に近づき、狼狽して問うた。「彼は死したのか、それともなお生きているのか。」

Verse 6

अवस्थां तस्य ते दृष्ट्वा विषादमगमन्परम् । असहित्वा तु तद्दुःखं सर्वे ते मनसा द्विजाः

その有様を見て、彼らは深い悲嘆に沈んだ。その苦しみに耐えがたく、二度生まれの聖者たちは皆、心の内で揺さぶられた。

Verse 7

पृच्छयतां यदि मन्येत राजानं भस्मसात्कुरु । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वाक्यं नारायणोऽब्रवीत्

問いかける彼らは言い募った。「もし正しいとお思いなら、王を灰と化してください。」その言葉を聞いて、ナーラーヤナは答えて語った。

Verse 8

मयि जीवति मद्भ्राता ह्यवस्थामीदृशीं गतः । धिग्जीवितं च मे किंतु तपसो विद्यते फलम्

我が身なお生きているのに、兄はかくも悲惨な境地に落ちた！ああ我が命よ恥ずべし——されど苦行（タパス）は必ず果を結ぶ。

Verse 9

दृष्ट्वा शूलस्थितं ज्येष्ठं मन्मनो नु विदीर्यते । परं किं तु करिष्यामि येन राष्ट्रं सराजकम्

兄が杭に掛けられているのを見て、我が心は裂けんばかりだ。だが、王とその国をどう裁けばよいのか。

Verse 10

भस्मसाच्च करोम्यद्य भवद्भिः क्षम्यतामिह । एवमुक्त्वा गृहीत्वासौ करस्थमभिमन्त्रयेत्

今日こそ彼を灰と化してみせよう——ここにてお赦し願いたい。そう言うと、手にあるものを取り、真言（マントラ）で加持し始めた。

Verse 11

क्रोधेन पश्यते यावत्तावद्धुंकारकोऽभवत् । तेन हुङ्कारशब्देन ऋषयो विस्मितास्तदा

怒りに燃えて見つめるうち、彼は猛きフム・カーラを発する者となった。その「フンカーラ」の響きに、聖仙たちは驚嘆した。

Verse 12

माण्डव्यस्य समीपे तु ह्यपृच्छंस्ते द्विजोत्तमाः । निवारयसि किं विप्र शापं नृपजिघांसनम्

だがマーンダヴィヤの傍らで、最勝の両生者たちは問うた。「おお婆羅門よ、なぜ王を滅ぼす呪詛を抑えるのか。」

Verse 13

अपापस्य तु येनेह कृतमस्य जिघांसनम् । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा कृच्छ्रान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्

「いったい誰が、この罪なき者を殺そうと企てたのか。」仙人（リシ）たちの言葉を聞き、マーンダヴィヤは痛みに耐えつつ、苦しげに語った。

Verse 14

अभिवन्दामि वो मूर्ध्ना स्वागतं ऋषयः सदा । अर्घ्यसन्मानपूजार्हाः सर्वेऽत्रोपविशन्तु ते

マーンダヴィヤは言った。「頭を垂れてあなた方に礼拝いたします。ようこそ、リシの方々よ。あなた方は常にアルギャ（供水）と尊敬と礼拝を受けるにふさわしい。どうか皆ここにお座りください。」

Verse 15

निविष्टैकाग्रमनसा सर्वान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्

座に就き、心を一点に定めたまま、聖仙マーンダヴィヤは一同に語りかけた。

Verse 16

प्राप्तं दुःखं मया घोरं पूर्वजन्मार्जितं फलम् । मा विषादं कुरुध्वं भोः कृतं पापं तु भुज्यते

この身に来た恐るべき苦しみは、前生に積んだ業の果である。嘆かないでください、尊き方々よ——なされた罪は、その報いとして必ず受けねばならぬ。

Verse 17

ऋषय ऊचुः । केन कर्मविपाकेन इह जात्यन्तरं व्रजेत् । दानधर्मफलेनैव केन स्वर्गं च गच्छति

リシたちは言った。「いかなる業の熟しによって、人はここで別の生へと移るのか。さらに、布施とダルマのいかなる果によって天界に至るのか。」

Verse 18

माण्डव्य उवाच । अदत्तदाना जायन्ते परभाग्योपजीविनः । न स्नानं न जपो होमो नातिथ्यं न सुरार्चनम्

マーンダヴィヤは言った。「布施をなさぬ者は、他人の福運に依って生きる身として生まれる。聖なる沐浴もなく、ジャパもホーマもなく、客をもてなすことも、デーヴァへの礼拝もない。」

Verse 19

न पर्वणि पितृश्राद्धं न दानं द्विजसत्तमाः । व्रजन्ति नरके घोरे यान्ति ते त्वन्त्यजां गतिम्

おお最勝の二度生まれ（ドヴィジャ）よ。聖なる時に祖霊へのシュラッダを捧げず、布施もしない者は、恐るべき地獄に堕ち、ついには賤民・被差別の境遇へと赴く。

Verse 20

पुनर्दरिद्राः पुनरेव पापाः पापप्रभावान्नरके वसन्ति । तेनैव संसरिणि मर्त्यलोके जीवादिभूते कृमयः पतङ्गाः

彼らは再び貧しくなり、再び罪に染まる。罪の力によって地獄に住し、また同じ因によって、この輪廻にさまよう死すべき世において、虫や昆虫といった下等の生命として生まれる。

Verse 21

ये स्नानशीला द्विजदेवभक्ता जितेन्द्रिया जीवदयानुशीलाः । ते देवलोकेषु वसन्ति हृष्टा ये धर्मशीला जितमानरोषाः

聖なる沐浴を常とし、ドヴィジャとデーヴァに帰依し、自己を制し、生きとし生けるものへの慈悲を修する者—ダルマに住し、慢心と怒りを克服したその人々は、喜びに満ちて天界に住まう。

Verse 22

विद्याविनीता न परोपतापिनः स्वदारतुष्टाः परदारवर्जिताः । तेषां न लोके भयमस्ति किंचित्स्वभावशुद्धा गतकल्मषा हि ते

学びによって身を整え、他者を苦しめず、自らの配偶者に満ち足り、他人の配偶者を避ける者—そのような人々には、この世のいかなる所にも恐れがない。性は清らかで、罪の穢れはすでに滅しているからである。

Verse 23

ऋषय ऊचुः । पूर्वजन्मनि विप्रेन्द्र किं त्वया दुष्कृतं कृतम् । येन कष्टमिदं प्राप्तं सन्धानं शूलगर्हितम्

聖仙たちは言った。「おお、婆羅門の中の最勝者よ、前生にいかなる悪業をなしたために、この苦難――この忌まわしき杭への刺し貫き――を受けることとなったのか。」

Verse 24

शूलस्थं त्वां समालक्ष्य ह्यागताः सर्व एव हि । जीवन्तं त्वां प्रपश्याम त्वन्तरन्नवतारयन् । रुजासंतापजं दुःखं सोढ्वापि त्वमवेदनः

あなたが杭に刺し貫かれているのを見て、私たちは皆ここへ来た。杭があなたを貫き、なお沈み入るのに、あなたはなお生きておられる。痛みと灼ける苦悶を耐えながらも、あなたは乱れず、嘆きもない。

Verse 25

माण्डव्य उवाच । स्वयमेव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते । सुकृतं दुष्कृतं पूर्वे नान्ये भुञ्जन्ति कर्हिचित्

マーンダヴィヤは言った。「業は自ら作り、自ら受ける。かつてなした善も悪も、その果は決して他人が味わうことはない。」

Verse 26

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमुपगच्छति

千の牛の中にあっても子牛が自らの母を見いだすように、かつてなされた業もまた、必ずその作者に帰って来る。

Verse 27

न माता न पिता भ्राता न भार्या न सुताः सुहृत् । न कस्य कर्मणां लेपः स्वयमेवोपभुज्यते

母でも父でも兄弟でも、妻でも子らでも、友でさえも――誰一人として他者の業の汚れを負うことはできない。人はただ自らそれを受けるのみ。

Verse 28

श्रूयतां मम वाक्यं च भवद्भिः पृच्छितो ह्यहम् । पूर्वे वयसि भो विप्रा मलस्नानकृतक्षणः

わたしの言葉をお聞きください。まことにあなたがた、婆羅門たちはこの身に問いかけられた。若き昔、身を清めるために沐浴していた折に……

Verse 29

अज्ञानाद्बालभावेन यूका कण्टेऽधिरोपिता । तैलाभ्यक्तशिरोगात्रे मया यूका घृता न हि

無知と幼さゆえに、わたしは虱を人の喉元に置いてしまった。頭も手足も油で塗られていたのに、その虱を潰さなかった――まことに潰さなかった。

Verse 30

कङ्कतीं रोप्य केशेषु सासा कण्टेऽधिरोपिता । तेषु पापं कृतं सद्यः फलमेतन्ममाभवत्

髪に櫛を差し込み、それを喉元に当てさせてしまった。その行いで作った罪――その果報が今、まことにわたしに及んだ。

Verse 31

किंचित्कालं क्षपित्वाहं प्राप्स्ये मोक्षं निरामयम् । भवन्तस्त्विह सन्तापं मां कुरुध्वं महर्षयः

しばし耐え忍べば、わたしは穢れなく苦しみなき解脱（モークシャ）に至るであろう。されどここにて、大いなる聖仙たちよ、これ以上わたしを悩ませないでほしい。

Verse 32

इमामवस्थां भुक्त्वाहं कंचिच्छपे न चोच्चरे । अहनि कतिचिच्छूले क्षपयिष्यामि किल्बिषम्

この境遇を味わい尽くしたのち、わたしは誰をも呪わず、荒き言葉も吐かぬ。杭の上にて幾日かを過ごし、罪障を磨り減らしてゆく。

Verse 33

प्राक्तनं कर्म भुञ्जामि यन्मया संचितं द्विजाः । क्षन्तव्यमस्य राज्ञोऽथ कोपश्चैव विसर्ज्यताम्

おお婆羅門たちよ、私は自ら積み重ねた過去の業をただ受けているのみ。ゆえに王を赦し、怒りを捨て去りなさい。

Verse 34

श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं माण्डव्यस्य महर्षयः । प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा साधु साध्वित्यपूजयन्

マーンダヴィヤのその言葉を聞くや、大聖仙たちは量り知れぬ歓喜に満たされ、「善いぞ、善いぞ！」と称えて彼を敬った。

Verse 35

नारायण उवाच । इदं जलं मन्त्रपूतं कस्मिन्स्थाने क्षिपाम्यहम् । येन राजा भवेद्भस्म सराष्ट्रः सपुरोहितः

ナーラーヤナは言った。「この水は真言によって清められた。どこへ投げれば、王が国土とともに、さらに王の祭司に至るまで灰となろうか。」

Verse 36

माण्डव्य उवाच । इदं जलं च रक्षस्व कालकूटविषोपमम् । समुद्रे क्षिपयिष्यामि देवकार्यं समुत्थितम्

マーンダヴィヤは言った。「この水を守りなさい。その力はカーラクータの毒にも等しい。神の御業が起こったゆえ、私はこれを大海へ投じよう。」

Verse 37

अथ ते मुनयः सर्वे माण्डव्यं प्रणिपत्य च । आमन्त्रयित्वा हर्षाच्च कश्यपाद्या गृहान्ययुः

その後、すべての聖仙たちはマーンダヴィヤに礼拝し、喜びのうちに辞して、カश्यパらはそれぞれの庵へと帰って行った。

Verse 38

गच्छमानास्तु ते चोक्ताः पञ्चमेऽहनि तापसाः । आगन्तव्यं भवद्भिश्च मत्सकाशं प्रतिज्ञया

彼らが立ち去ろうとすると、苦行者は告げた。「第五の日、汝らは厳粛なる誓いにより、必ず我がもとへ戻るべし。」

Verse 39

तथेति ते प्रतिज्ञाय नारदाद्या अदर्शनम् । गतेषु विप्रमुख्येषु शाण्डिली च तपोधना

「然り」と言って彼らは誓約を立て、ナーラダらはやがて姿を消した。最勝のバラモンたちが去ると、苦行の功徳に富むシャーンディリーがそこに残った。

Verse 40

द्वितीयेऽह्नि समायाता न तु बुद्ध्वाथ तं ऋषिम् । भर्तारं शिरसा धार्य रात्रौ पर्यटते स्म सा

第二の日、彼女は来たが、その聖仙を見いだせなかった。夫を頭上に戴き、夜のうちにさまよい歩いた。

Verse 41

न दृष्टः शूलके विप्रो भराक्रान्त्या युधिष्ठिर । स्खलिता तस्य जानुभ्यां शूलस्थस्य पतिव्रता

ユディシュティラよ、押しつぶすほどの重荷ゆえに、杭に掛けられたバラモンは目に入らなかった。貞節の妻は、杭に据えられた夫の膝に躓いた。

Verse 42

सर्वाङ्गेषु व्यथा जाता तस्याः प्रस्खलनान्मुनेः । ईदृशीं वर्तमानां च ह्यवस्थां पूर्वदैविकीम्

牟尼に躓いたため、痛みが全身に起こった。かくしてその時のありさまは、過去の行いにより形づくられた宿業の定めとして現れた。

Verse 43

पुनः पापफलं किंचिद्धा कष्टं मम वर्तते । व्यथितोऽहं त्वया पापे किमर्थं सूनकर्मणि

「ああ、またしても罪の苦き果報が我に及んだ。お前のせいで我は痛む、罪深き者よ——なぜ屠り人の業に携わるのか。」

Verse 44

स्वैरिणीं त्वां प्रपश्यामि राक्षसी तस्करी नु किम् । एवमुक्त्वा क्षणं मोहात्क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः

「お前は放埒な女に見える——お前は羅刹女（ラークシャシー）か、それとも盗人か。」そう言うと、しばし迷妄に覆われ、彼は幾度も幾度も泣き崩れた。

Verse 45

तपस्विनोऽथ ऋषयः सर्वे संत्रस्तमानसाः । पश्यमाना मुनेः कष्टं पृच्छन्ते ते युधिष्ठिर

そのとき、苦行に住するすべての聖仙たちは心を震わせ、あの牟尼の苦しみを見て彼に問いかけた——ユディシュティラよ。

Verse 46

पर्यटसे किमर्थं त्वं निशीये वहनं नु किम् । क्षिप्तं तु झोलिकाभारं किंवागमनकारणम् । व्यथामुत्पाद्य ऋषये दुःखाद्दुःखविलासिनि

「なぜ夜にさまようのか。何を運んでいるのか。なぜ包みの荷を投げ捨てたのか。何のためにここへ来たのか——聖仙に苦痛を起こさせておきながら、悲しみの上に悲しみを弄ぶ者よ。」

Verse 47

शाण्डिल्युवाच । नासुरीं न च गन्धर्वीं न पिशाचीं न राक्षसीम् । पतिव्रतां तु मां सर्वे जानन्तु तपसि स्थिताम्

シャーンディリーは言った。「皆よ、知りなさい。私はアスリーでもガンダルヴィーでも、ピシャーチーでもラークシャシーでもない。私は夫に貞節を尽くす妻として、タパス（苦行）に堅く住する者であると理解してほしい。」

Verse 48

न मे कामो न मे क्रोधो न वैरं न च मत्सरः । अज्ञानाद्दृष्टिमान्द्याच्च स्खलनं क्षन्तुमर्हथ

我には欲もなく、怒りもなく、怨みもなく、嫉みもありません。もし過ちがあったなら、それは無明と見識の曇りによるもの—どうかお赦しください。

Verse 49

वहनं भर्तृसौख्याय दिवा सम्पीड्यते रुजा । अयं भर्ता विजानीथ झोलिकासंस्थितः सदा

この運びは夫の安楽のためです。けれど昼の間、私は痛みに責められます。知ってください—これが我が夫、常にこの袋の中に安らっております。

Verse 50

भरणं पानं वस्त्रं च ददाम्येतस्य रोगिणः । ऋषिः शौनकमुख्योऽसौ शाण्डिलीं मां विजानत

この病める方に、私は食と飲み物と衣を施しております。彼は聖仙（リシ）であり、シャウナカに比肩する第一の賢者。私の名はシャーンディリーです。

Verse 51

स्वभर्तृधर्मिणीं कोपं मा कुरुष्वातिथिं कुरु । सतां समीपं सम्प्राप्तां सर्वं मे क्षन्तुमर्हथ

夫のダルマに忠実な私に、怒りを向けないでください。むしろ客としてお受け入れください。徳ある方々の御前に至りましたゆえ、どうか私の一切をお赦しください。

Verse 52

ऋषय ऊचुः । परव्यथां न जानीषे व्यचरन्ती यदृच्छया । प्रभातेऽभ्युदिते सूर्ये तव भर्ता मरिष्यति

聖仙たちは言った。「気の向くままに歩み回っていては、他者の痛みを知らぬ。夜明け、太陽が昇る時、汝の夫は死を迎えるであろう。」

Verse 53

आत्मदुःखात्परं दुःखं न जानासि कुलाधमे । तेन वाक्येन घोरेण शाण्डिली विमनाभवत्

「己が悲しみを越える悲しみを、おまえは知らぬのか、家門の恥よ！」その恐ろしい言葉により、シャーンディリー（Śāṇḍilī）は心沈んだ。

Verse 54

परं विषादमापन्ना क्षणं ध्यात्वाब्रवीद्वचः । कोपात्संरक्तनयना निरीक्षन्ती मुनींस्तदा

深い悲嘆に沈み、しばし思いめぐらしてから彼女は語った。怒りにより眼は赤く染まり、その時、彼女は聖仙たちを見据えた。

Verse 55

सतां गेहे किल प्राप्ता भवतां चापकारिणी । सामेनातिथिपूजायां शिष्टे च गृहमागते

「まことに私は善き人々の家に来たというのに、あなたがたに対して咎ある者となってしまいました。あなたがたは和やかな礼をもって客として私を敬い、教養ある家の主であるのに、私は不義の報いを返してしまったのです。」

Verse 56

भवद्भिरीदृगातिथ्यं कृतं चैव ममैव तु । स्वर्गापवर्गधर्मश्च भवद्भिर्न निरीक्षितम्

「あなたがたはこのように手厚いもてなしを私に施しました。けれども私への扱いにおいて、天界へ、さらには解脱（モークシャ）へ導くダルマを顧みませんでした。」

Verse 57

प्राजापत्यामिमां दृष्ट्वा मां यथा प्राकृताः स्त्रियः । भवन्तः स्त्रीबलं मेऽद्य पश्यन्तु दिवि देवताः

「私がこのプラージャーパティヤ（prājāpatya）の状態にあるのを見て、あなたがたは私を、ありふれた女が見るように見ました。今日、私の女の力を見よ。天上の神々もまたそれを見届けよ。」

Verse 58

मरिष्यति न मे भर्ता ह्यादित्यो नोदयिष्यति । अन्धकारं जगत्सर्वं क्षीयते नाद्य शर्वरी

私の夫は死なず、太陽は昇らないでしょう。全世界が闇に包まれ、今日という日が夜のままでありますように。

Verse 59

एवमुक्ते तया वाक्ये स्तम्भितेऽर्के तमोमयम् । न च प्रजायते सर्वं निर्वषट्कारसत्क्रियम्

彼女がそう言うと、太陽は止まり、すべてが闇となりました。何も正しく機能せず、ヴァシャットの叫びも、神聖な儀式も、適切な祭祀もありませんでした。

Verse 60

स्वाहाकारः स्वधाकारः पञ्चयज्ञविधिर्नहि । स्नानं दानं जपो नास्ति सन्ध्यालोपव्यतिक्रमः । षण्मासं च तदा पार्थ लुप्तपिण्डोदकक्रियम्

スヴァーハーの呼び声も、スヴァダーの呼び声もなく、五大供犠も行われませんでした。沐浴、布施、ジャパ（念誦）はなく、日々のサンディヤーの儀式は破られ、失われました。そして、おおパールタよ、六ヶ月間、祖先へのピンダと水の供物が途絶えたのです。

Verse 171

अध्याय

ここでこの章は終わります。