सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)

Verse 1

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

その足より、馬と力強き象、シャラバ（śarabha）、野牛、鹿、駱駝、騾馬、さらにニャンク（nyaṅku）などの種々の種族が生じた。

Verse 3

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः । बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

創造は五つの相に分かれてとどまり、我執に満ちた者はただ観想していた。濃き闇が四方を覆い、種子が殻に閉じこめられるように、内にも外にも光はなく、すべては硬くこわばり、まるで無覚のごとくであった。ゆえに彼らの बुद्धि（知性）、口、そして行為と感覚の諸器官は覆われ、妨げられていた。

Verse 5

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् । अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

ゆえに彼らは、自己を閉ざし内にこもる性をもつ、最上の「ナーガ（Nāga）」と称えられる。梵天は、この第一の創造が目的にかなわぬと見て心に不悦を起こし、第二の創造を思い描いた。彼がその創造を宣言し始めると、「ティリヤク・スロータス（tiryak-srotas）」—生命の流れが横に動く者（獣類・下等の生類）—の流れが現れ出た。

Verse 7

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

次いで、内には光があるが外は覆われ、意識が横へ向く者たちが生まれた。彼らは「パシュ（paśu）」の境位の魂となり、誤った道をつかみ取りやすい。これもまた霊的成就に適さぬ創造と知って、彼は別の創造を思い描いた。すると上向きに流れる秩序、すなわちサットヴァ（sattva）優勢のデーヴァの創造が起こった。

Verse 9

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः । ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

彼らは幸福と歓喜に満ち、内にも外にも覆いがない。生来、内外ともに「光り輝く者」と呼ばれる。次いで未顕（アヴィヤクタ, Avyakta）が観想されると、下向きに流れる潮流—成就を求めて努める者—が起こり、「人間」と名づけられる創造が生じた。それは苦が激しく交じり合うものであった。

Verse 11

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः । पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च । ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः

これらの者は内外に光を放つが、タマス（tamas）が濃く、ラジャス（rajas）が優勢である。第五の創造は「アヌグラハ（anugraha：恩寵）」と呼ばれ、四つの様態に整えられる—ヴィパリヤヤ（viparyaya：転倒）、シャクティ（śakti：力）、トゥシュティ（tuṣṭi：満足）、そしてシッディ（siddhi：成就）である。彼らは皆、執着して取り込まぬ者（aparigrāhiṇaḥ）であり、また正しい分配（saṃvibhāga）に心を寄せる。

Verse 13

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

「カーダナ」「アシーラ」に始まる諸類は、元素的存在（bhūta-ādi）の部類に属すると説かれる。第一の創造は、梵天ブラフマー—被造界の秩序における至上主—によって顕現したマハット（Mahat）の展開である。第二は微細元素タンマートラ（tanmātra）の創造であり、ゆえにブータ・サルガ（bhūta-sarga）すなわち元素の創造と呼ばれる。第三はヴァイカーリカ（vaikārika）と称され、感官の力（aindriyaka）の創造として記憶される。

Verse 15

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

かくして、プラクリティ（Prakṛti）より起こる創造は、初めは分別智を先行させずに成就すると説かれる。第四は「ムクヒヤ・サルガ」（mukhya-sarga）と呼ばれ、そこでは不動の存在（植物など）が最も主要とされる。第五は「ティリヤク・スロタス」（tiryak-srotas、横に流れる流れ）と説かれ、動物の出生である。さらにその上の第六は「ウールドヴァ・スロタス」（ūrdhva-srotas、上へ流れる流れ）と呼ばれ、デーヴァ・サルガ、すなわち諸天の創造として記憶される。

Verse 17

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः । प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

次いで第七の創造がある。これは「アルヴァーク・スロタス」（arvāk-srotas、下へ流れるもの）の創造、すなわち人間の創造である。第八は神の恩寵（anugraha）より起こる創造として知られる。第九はカウマーラ（Kaumāra）の創造として記憶される。先の三つの創造はプラークリタ（Prākṛta）であり、分別智が先立たずに進行する。だが「ムクヒヤ」より始まる五つのヴァイクṛタ（Vaikṛta）の創造は、智を先行として展開する。

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् । ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

はじめに、梵天ブラフマー—プラジャーパティ—は自らの心より、己に等しい者たちをまず創り出した。すなわちサナンダ（Sananda）、サナカ（Sanaka）、賢者サナータナ（Sanātana）、リブ（Ṛbhu）、そしてサナトクマーラ（Sanatkumāra）である。彼らは皆、執着を離れ、嫉みなきヨーギーであると知るべきである。

Verse 21

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु । स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

彼らの心は主（イーシュヴァラ, Īśvara）に深く帰入していたため、創造へと意を向けなかった。サナカらが創造の務めを顧みず去った後も、なお創造を望む梵天は、再び至上の苦行（タパス, tapas）に入った。だがそのようにタパスを修しても、何ひとつとして顕現しなかった。

Verse 23

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

やがて久しい時を経て、悲しみより怒りが生じた。怒りにとらわれると、その両眼から涙の雫が落ちた。その涙滴から、まさにその時、ブータとプレータなる存在が生まれ出た。涙より生まれた者たちを悉く見て、ブラフマーは自らを責めた。

Verse 25

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

怒りと傷ついた矜持から、激しい失神が彼を襲った。憤怒に憑かれたプラジャーパティは気を失い、ついには生命の息（プラーナ）さえ手放した。すると、プラーナの主ルドラ、バガヴァーン・ニーラローヒタが、主の御顔より顕現し、比類なき恩寵を授けんとした。

Verse 27

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः । यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

主にして至上のイーシュヴァラは、御自身のアートマンを、一としても十相としても顕した。彼に教えられた大いなる魂たちも、十となり、また一となった。「汝らは我が創りし愛し子、諸世界を憐れみ護るためである。ゆえに、あらゆる世界の安住と福祉のために働け。」

Verse 29

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

「衆生の子孫繁栄のため、怠ることなく励め。」そう告げられると、彼らは泣き、また四方へ走り回った。泣くこと（ローダナ）と、逃散させること（ドラーヴァナ）ゆえに、彼らは「ルドラ」と名づけられ記憶される。まことにルドラたちはプラーナ（生命気）であり、そのプラーナこそ大いなる魂の力として、身ある命を支える。

Verse 31

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

それから、命を失って横たわる神ブラフマー、至上座パラメーシュティンに対し、慈悲深くもマハーデーヴァ、すなわち「ブラフマーの子」とも呼ばれるルドラが、再びプラーナ（生命気）を授けた。大いなる者に息が戻ったことを喜び、ルドラは顔を輝かせ、宇宙の主ヴィシュヴェーシュヴァラとして、ブラフマーに至高の言葉を告げた。

Verse 33

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत । स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

「恐れるな、恐れるな、偉大なる魂のヴィリンチャ（梵天）よ、諸世界の師よ。わたしによって汝の生命の息は回復した—善き誓願を保つ者よ、安らかに喜んで起きよ。」その麗しい言葉を、まるで夢で体験したかのように聞き、彼は咲き開く蓮華のように輝く眼で、ゆるやかにハラ（シヴァ）を仰ぎ見た。

Verse 35

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः । त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

そのとき梵天は、まるで生命の息が戻ったかのように、柔らかくも深い声で、合掌して彼に向かいこう述べた。「ただあなたを拝するだけで、わが心はアーナンダに満たされます。あなたは誰なのですか—宇宙そのものの姿として住し、『十一』の本性において確立しておられる方よ。」

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः । मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

その言葉を聞くと、マヘーシュヴァラは答えた。神々の主は、慈しみ深い両の手で梵天にそっと触れ、こう告げた。「わたしをパラマートマン（至上我）と知れ。わたしは汝に対し、子としての縁において来たのである。さらに、この十一のルドラも汝を守護するために来た。」

Verse 39

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि । एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

「ゆえに、わが恩寵によって、この激しい失神を振り払え。以前のように目覚めよ—汝はまことに衆生を創造するにふさわしい。」このようにバガヴァーンに告げられて、梵天は心に歓喜し、世界の自己（ヴィシュヴァートマン）は、さまざまな八句頌（アシュタカ）によってパラメーシュヴァラを讃嘆した。

Verse 41

ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

梵天は言った。「礼拝します、世尊ルドラよ、あなたの量り知れぬ光輝は太陽のごとし。礼拝します、バヴァなる神主よ、その自己は精髄と水とに遍満する。礼拝します、シャルヴァよ、その姿は大地。さらに、神々の中の無畏なるナンディに礼拝します。」

Verse 42

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

触として自らを顕す内住の力ヴァス（Vasu）なる主イーシャ（Īśa）に帰命し奉る。衆生の主パシュパティ（Paśupati）、超越の光輝を放つ火に帰命し奉る。恐るべきビーマ（Bhīma）、広大なる虚空を身とし、音そのものの精髄なる御方に帰命し奉る。猛きウグラ（Ugra）、祭主の内なる我として住まう御方に帰命し奉る。大天マハーデーヴァ、ソーマ—不死の甘露アムリタ（amṛta）の御身に帰命し奉る。

Verse 44

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया । भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

かくしてマハーデーヴァを讃え終えると、世界の祖父ブラフマーは、恭しく頭を垂れてヴィシュヴェーシャ（Viśveśa）に願い申し上げた。「世尊よ、過去と未来の主よ。マヘーシュヴァラよ、わが子よ。アナンガ・ナーシャナ（Ananga-nāśana）、カーマを滅する御方よ。創造のために、あなたは我が身より顕現されたのです。」

Verse 46

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः । तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

「それゆえ、宇宙の主よ、この大いなる事業に携わるあなたは、あらゆる所で助けとなってください。これらの衆生（プラジャー）を生み出すに、あなたこそふさわしい。」その願いにより、トリプラを打ち砕く神ルドラは歓喜し、彼らの志を清めた。かくしてシャンカラはその言葉を受け、「然り、しかるべし」と告げた。

Verse 48

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः । मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च

そのとき福徳あるブラフマーは歓喜して彼を讃えた。創造を行う許しを彼より得て、ブラフマーはさらに他の衆生をも生み出した。心（マナス）のみをもって、マリーチ、ブリグ、アンギラス、プラスタヤ、プラハ、クラトゥ、ダクシャ、アトリ、ヴァシシュタを創造した。

Verse 49

पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

はじめにブラフマーは、ダルマ（法）と、サンカルパ（意志・誓願の力）とを創造した。これらはブラフマーの十二の主要な子らの中に、第一として称えられる。彼らはルドラとともに顕現し、家住者の道（グリハメーディン）を支える古き祖先となった。

Verse 51

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

彼らから十二の系統が生じた――神性に満ち、諸天の群に随伴され――子孫に富み、聖なる務めに励み、大いなるリシたちにより荘厳された。ついでルドラとともに、秩序を司るヴィディー（梵天）は、原初の水より四種――神々、アスラ、ピトリ（祖霊）、そして人間――を生み出そうと意志した。

Verse 53

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः । जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

創造のために、彼は深い三昧に入り、自らの存在を梵天の境（創造の原理）に結び合わせた。口より神々を生み、脇よりピトリ（祖霊の父祖）を生じた。腰よりすべてのアスラを生み、生成の器官より人間を生じた。さらに残滓から、飢えに苛まれるラークシャサが彼より生まれた。

Verse 55

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

「汝の子らは主としてタマスとラジャスに偏り――力強く、夜に行ずる者たちである。蛇、ヤクシャ、ブータ、ガンダルヴァもまた、ことごとく生じ満ちた。鳥は翼より生まれ、翼あるものは胸より造られた。口より人を形づくり、脇よりもまた蛇の性をもつ者たちを作り出した。」

Verse 57

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

その至上主の毛より、薬草とあらゆる果実・根が生まれ、また聖なるガーヤトリー、リグ（Ṛk）の讃歌、トリヴリット・サーマン、ラタンタラの詠唱も生じた。

Verse 59

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

その最初の口より、諸祭の第一たるアグニシュトーマを造り、またヤジュスの祭詞を、トリシュトゥブの韻律と十五重のストーマとともに生じさせた。右の口よりは、ブリハト・サーマンとウクタを生み、さらにサーマンの詠唱、ジャガティーの韻律、十七重のストーマをも生じさせた。

Verse 61

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

その西の口より、ヴァイルーピヤとアティラートラの祭式を生み、またエーカヴィṃシャとアープトリヤーマの供犠を、アタルヴァンの伝統とともに顕した。北の口よりは、ヴァイラージャのアヌシュトゥブ韻律を生じた。さらにその肢体からは、上位と下位とにわたる多種多様な衆生が生まれ出た。

Verse 63

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः । अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

ヤクシャ、ピシャーチャ、ガンダルヴァ、そしてアプサラスの群れ。人間、キンナラ、ラークシャサ。鳥、家畜、野獣、蛇—まことにこの不滅の創造は、不動なるもの・静止するもの・動くもののいずれであれ、各々が創造の初めに定められた行為と役目とに入っていった。

Verse 65

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

彼らは幾度も創られながら、ただその同じ状態へと赴く—暴と不暴、柔と酷、ダルマとアダルマ、真と不真に覆われて。かかる性向に薫習され、相応の道筋へと落ち入るゆえ、各々は己の条件づけにかなうものを悦ぶ。かくして大元素にも、感官の対象にも、さらには解脱の道にも、多様性が生ずる。

Verse 67

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

創造主ブラフマーは、自ら万有の機能を配し、名と形を定めて自然の諸要素の顕現する多様性を展開した。初めに、世間の祖父たる彼は、ヴェーダの言葉そのものからこれらの呼称を作り出した—聖仙（ārṣa）の名も、ヴェーダに見える用法・言い回しも。

Verse 69

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

融解の夜が明けきるとき、不生の主アジャは、これらの衆生に以前と同じ器具と能力とを授けた。季節の徴がめぐり来て、順次に多様な姿を現すように、同じ存在の相もまた、諸ユガの初めに再び現れる。かくして、顕現の器たる作用因より生ずる、スヴァヤンブーの自生の世界創造が説かれる。

Verse 71

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

マハット（Mahat）より始まり、粗大なるヴィシェーシャ（viśeṣa）に至るまで、この全宇宙は自らプラクリティ（Prakṛti）の変化そのものである。月と太陽の光輝により荘厳され、諸惑星と星宿の群れにより飾られ、さらに河川・大海・山岳によって彩られ、また多種多様で麗しく繁栄する国土・領域によっても満ちている。

Verse 73

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

そのブラフマンの森において、遍知なるブラフマーは「不顕」（アヴ்யクタ Avyakta）として巡り行く。不顕の種子より生じ、主（イーシュヴァラ Īśvara）の恩寵によってのみ安住する。幹はブッディ（buddhi）の原理、巨なる枝は諸の展開（変成）であり、内なる洞は感官（インドリヤ indriya）の幽玄なる働きである。その量は大元素（mahābhūta）に等しく、葉は清浄なる差別（viśeṣa）である。

Verse 75

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ダルマとアダルマの花に満ち、快と苦の果を結ぶ、その永遠なるブラフマー樹は、あらゆる生類の生計そのものとなる。賢者たちは言う――その頭は天界、臍は虚空、月と太陽は両眼、諸方は両耳、そして大地は両足であると。彼は不可思議なる本性をもち、すべての生類を促し、導き、統べ定める者である。

Verse 77

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

その口よりブラーフマナ（Brāhmaṇa）が生じ、胸—前なる部分—よりクシャトリヤ（Kṣatriya）が生じた。腿よりヴァイシャ（Vaiśya）が起こり、足よりシュードラ（Śūdra）が現れた。かくして、すべてのヴァルナ（varṇa）は彼の身体そのものから顕現した。