तपः–मन्त्रजप–ध्यानविधिः (Protocol of Tapas, Mantra-Japa, and Śiva-Dhyāna)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । स्नानं स विधिवत्कृत्वा न्यासादि विधिवत्तथा । ध्यानं शिवस्य सद्भक्त्या व्यासोक्तं यत्तथाऽकरोत्

ナンディーシュヴァラは言った。定められた作法により沐浴を行い、さらにニヤーサ（nyāsa）に始まる諸作法を正しく修したのち、ヴィヤーサの教えのとおり、真実の帰依をもって主シヴァを観想し、そのままに実践した。

Verse 2

एकपादतलेनैव तिष्ठन्मुनिवरो यथा । सूर्य्ये दृष्टिं निबध्यैकां मंत्रमावर्तयन्स्थितः

すぐれた牟尼のごとく、彼は片足の足裏だけで均衡を保って立ち、太陽に一点集中の眼差しを結び、揺るがずにマントラを絶えず誦し続けた。

Verse 3

तपस्तेपेति संप्रीत्या संस्मरन्मनसा शिवम् । पंचाक्षरं मनुं शंभोर्जपन्सर्वो त्तमोत्तमम्

心よりの歓喜をもって彼は苦行（タパス）に励み、内に主シヴァを念じつつ、シャンブの五音のマントラを絶えず唱えた——あらゆる卓越を超える最上の卓越である。

Verse 4

तपसस्तेज एवासीद्यथा देवा विसिस्मियुः । पुनश्चैव शिवं याताः प्रत्यूचुस्ते समाहिताः

その苦行より生じた光威はあまりに強く、神々は驚嘆した。やがて彼らは再び主シヴァのもとへ赴き、心を整え注意深く、御前に答えの言葉を申し上げた。

Verse 5

देवा ऊचुः । नरेणैकेन सर्वेश त्वदर्थे तप आहितम् । यदिच्छति नरस्सोयं किन्न यच्छति तत्प्रभो

देव々は言った。「万有の主よ、ただ一人の人があなたのために苦行（タパス）を積みました。この者が望むものは何であれ――おお主よ――どうしてお授けにならぬことがありましょうか。」

Verse 6

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तु स्तुतिं चकुर्विविधान्ते तदा सुराः । तत्पादयोर्दृशः कृत्वा तत्र तस्थुः स्थिराधयः

ナンディーシュヴァラは言った。こう語り終えると、神々はさまざまな讃歌を捧げた。主の御足に視線を据え、揺るがぬ心でその場に立ち尽くした。

Verse 7

शिवस्तु तद्वचः श्रुत्वा महाप्रभुरुदारघीः । सुविहस्य प्रसन्नात्मा सुरान्वचनमब्रवीत्

その言葉を聞くと、大主にして自在なるシヴァ、理解において高貴なる御方は、やわらかに微笑まれた。心澄みわたり、神々に向かって答えを語られた。

Verse 8

शिव उवाच । स्वस्थानं गच्छत सुराः सर्वे सत्यन्न संशयः । सर्वथाहं करिष्यामि कार्यं वो नात्र संशय

シヴァは言われた。「神々よ、皆それぞれの住処へ帰りなさい。これは真実であり、疑いはない。いかなる形であれ、汝らの務めは我が成し遂げよう。これにも疑いはない。」

Verse 9

नंदीश्वर उवाच । तच्छ्रुत्वा शंभुवचनन्निश्चयं परमं गताः । परावृत्य गताः सर्वे स्वस्वथानं ते हि निर्जराः

ナンディーシュヴァラは言った。シャンブの御言葉を聞いて、かの不死なる者たちは最高の決意に至った。やがて彼らは引き返し、皆それぞれの住処へ去って行った。まことに彼らは不滅の者たちであった。

Verse 10

एतस्मिन्नंतरे दैत्यो मूकनामागतस्तदा । सौकरं रूपमास्थाय प्रेषितश्च दुरात्मना

その間に、ムーカという名のダイティヤがそこへ来た。彼は猪の姿を取り、あの邪悪な者により遣わされていた。

Verse 11

दुर्योधनेन विप्रेंद्र मायिना चार्जुनं तदा । यत्रार्जुनस्थितश्चासीत्तेन मार्गेण वै तदा

おお、婆羅門の中の最勝者よ。その時、幻術に長けたドゥルヨーダナが、アルジュナの滞在するその道筋へと、アルジュナをまさにその路で導いた。

Verse 12

शृङ्गाणि पर्वतस्यैव च्छिन्दन्वृक्षाननेकशः । शब्दं च विविधं कुर्व न्नतिवेगेन संयुतः

彼は山の峰々さえ断ち落とし、多くの樹々をなぎ倒して、さまざまな轟音を起こした。されど、その推し進める力は過度ではなかった。

Verse 13

अजुनोपि च तं दृष्ट्वा मूकनामासुरं तदा । स्मृत्वा शिवपदांभोजं विचारे तत्परोऽभवत्

そのときアルジュナもまた、「ムーカ」と名づけられたアスラを見て、主シヴァの蓮華の御足を想起した。そしてその観想に全身全霊を注ぎ、明晰な思惟と確かな決意へと入った。

Verse 14

अर्जुन उवाच । कोयं वा कुत आयाति क्रूरकर्मा च दृश्यते । ममानिष्टं ध्रुवं कर्तुं समागच्छत्यसंशयम्

アルジュナは言った。「これは何者だ、どこから来たのか。残忍な企てを抱いているように見える。疑いなく、我に害をなさんと決して近づいて来るのだ。」

Verse 15

ममैवं मन आयाति शत्रुरेव न संशयः । मया विनिहताः पूर्वमनेके दैत्यदानवाः

かくして我が心は結論する――彼はまさしく敵であり、疑いはない。かつて我は多くのダイティヤとダーナヴァをすでに討ち滅ぼした。

Verse 16

तदीयः कश्चिदायाति वैरं साधयितुम्पुनः । अथवा च सखा कश्चिद्दुर्योधनहितावहः

あるいは彼の一味の誰かが、再び怨みを遂げんとして来るのか。もしくは、ドゥルヨーダナの利益を図る友が来るのかもしれぬ。

Verse 17

यस्मिन्दृष्टे प्रसीदेत्स्वं मनः स हितकृद्ध्रुवम् । यस्मिन्दृष्टे तदेव स्यादाकुलं शत्रुरेव सः

その姿を見ただけで自らの心が鎮まり喜ぶ者は、まことに確かな善き友である。だが、その姿を見ただけで同じ心が乱れ騒ぐ者は、ただちに敵と知るべきである。

Verse 18

आचारः कुलमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् । वचनं श्रुतमाख्याति स्नेहमाख्याति लोचनम्

振る舞いは家柄を語り、身体は食と生活の習いを語る。言葉は真に学んだものを語り、眼差しは愛情と内なる気配を語る。

Verse 19

आकारेण तथा गत्या चेष्टया भाषितैरपि । नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां ज्ञायतेऽन्तर्हितं मनः

その姿かたち、歩みの様、身ぶり、さらには言葉づかい、また眼の変化と顔の表情によって、内に隠れた心は知られる。

Verse 20

उज्ज्वलं सरसञ्चैव वक्रमारक्त कन्तथा । नेत्रं चतुर्विधं प्रोक्तं तस्य भावं पृथग्बुधाः

眼は四種と説かれる。すなわち、輝くもの、潤い清らかで柔らかなもの、弓なりに曲がるもの、そして紅く麗しいもの。賢者はそれぞれの内なる趣（バーヴァ）を別々に見分ける。

Verse 21

उज्ज्वलं मित्रसंयोगे सरसम्पुत्रदर्शने । वक्रं च कामिनीयोगे आरक्तं शत्रुदर्शने

輝く眼は友との再会の吉兆、潤い優しい眼は我が子（息子）を見る兆し。曲がった眼は愛する女との結びつきの兆し、紅みを帯びた眼は敵を見る兆しである。

Verse 22

अस्मिन्मम तु सर्वाणि कलुषानीन्द्रियाणि च । अयं शत्रुर्भवेदेव मारणीयो न संशयः

「この者の中に、わがあらゆる穢れ、さらには諸感官の過失までもが、さながら集められている。彼はまことに我が敵となった。疑いなく、滅ぼされねばならぬ。」

Verse 23

गुरोश्च वचनं मेद्य वर्तते दुःखदस्त्वया । हन्तव्यः सर्वथा राजन्नात्र कार्या विचारणा

「師（グル）の言葉さえ、汝によって苦しみの因とされた。ゆえに王よ、汝は必ず討たれねばならぬ—この件に思案は不要である。」

Verse 24

एतदर्थं त्वायुधानि मम चैव न संशयः । विचार्य्येति च तत्रैव बाणं संस्थाय संस्थितः

「まさにこの目的のために、汝の武器も、そして我が武器もまた、必ず用いられる—疑いはない。」そう思案して、彼はその場にとどまり、矢を弓に番え、身構えて立った。

Verse 25

एतस्मिन्नन्तरे तत्र रक्षार्थं ह्यर्जुनस्य वै । तद्भक्तेश्च परीक्षार्थं शंकरो भक्तवत्सलः

まさにその時、信徒に慈愛深きシャンカラ（Śaṅkara）がそこに現れ、アルジュナを守り、またその帰依者のバクティを試みようとした。

Verse 26

विदग्धभिल्लरूपं हि गणैः सार्ध महाद्भुतम् । तस्य दैत्यस्य नाशार्थं द्रुतं कृत्वा समागतः

巧みなビッラ（Bhilla、森の狩人）のごとき驚異の姿を取り、ガナ（Gaṇas）を伴って、あのダイティヤを滅するただ一つの目的のため、速やかに到来した。

Verse 27

बद्धकच्छश्च वस्त्रीभिर्वद्धेशानध्वजस्तदा । शरीरे श्वेतरेखाश्च धनुर्बाणयुतः स्वयम्

そのとき彼は衣をたくし上げて固く結び、イーシャーナ（Īśāna）の旗印を掲げて立った。身には白い条の印があり、みずから弓と矢を備えていた。

Verse 28

बाणानान्तूणकं पृष्ठे धृत्वा वै स जगाम ह । गणश्चैव तथा जातो भिल्लराजोऽभवच्छिवः

矢の入った箙を背に負って、彼は去って行った。そのようにして一柱のガナ（gaṇa）が生まれ、シヴァ（Śiva）はビッラ族（Bhilla）の王として顕現した。

Verse 29

शब्दांश्च विविधान्कृत्वा निर्ययौ वाहिनीपतिः । सूकरस्य ससाराथ शब्दश्च प्रदिशो दश

さまざまな大声の鬨をあげて、軍勢の将は進み出た。すると猪は突進し、その咆哮は十方に響き渡った。

Verse 31

अहो किन्नु भवेदेष शिवः शुभकरस्त्विह । मया चैव श्रुतम्पूर्वं कृष्णेन कथितम्पुनः

「ああ、ここにおられる吉祥を授け慈悲深きシヴァとは、いったい誰であろう。私は以前にも、クリシュナが語ったとおり、幾度となくその御名を聞いてきた。」

Verse 32

व्यासेन कथितं चैवं स्मृत्वा देवै स्तथा पुनः । शिवः शुभकरः प्रोक्तः शिवः सुखकरस्तथा

かくしてヴィヤーサの語りし言葉を想い起こし、神々は再び宣言した。「シヴァは吉祥を授ける御方、またシヴァは真の安楽を与える御方である。」

Verse 33

मुक्तिदश्च स्वयं प्रोक्तो मुक्तिदानान्न संशयः । तन्नामस्मरणात्पुंसां कल्याणं जायते धुवम्

彼は自ら「解脱を授ける御方」と宣言され、解脱（モークシャ）を与えることに疑いはない。御名を憶念するなら、人々に吉祥なる安寧が必ず生じる。

Verse 34

भजतां सर्वभावेन दुःखं स्वप्नेऽपि नो भवेत् । यदा कदाचिज्जायेत तदा कर्मसमुद्भवम्

（シヴァ）を全身全霊で礼拝する者には、悲しみは夢の中にさえ起こらない。もし時に起こるなら、それは過去の業（カルマ）より生じたものと知れ。

Verse 35

तदेतद्बह्वपि ज्ञेयं नूनमल्पं न संशयः । प्रारब्धस्याथ वा दोषो नूनं ज्ञेयो विशेषतः

ここで多くが説かれていても、真に把握されるのは疑いなく僅かである。あるいは、特別な障碍はプラーラブダ（すでに始動した業）にあり、それが完全な理解をとりわけ覆い隠すのだと知るべきである。

Verse 36

अथ वा बहु चाल्पं हि भोग्यं निस्तीर्य शंकरः । कदाचिदिच्छया तस्य दूरीकुर्य्यान्न संशयः

あるいは—受けるべき享受が多かろうと少なかろうと、それを経験し尽くさせたのち—シャンカラは、ある時、自らの御意志によってそれらの束縛・苦悩を彼から取り除かれる。疑いはない。

Verse 37

विषं चैवामृतं कुर्यादमृतं विषमेव वा । यदिच्छति करोत्येव समर्थः किन्निषिध्यते

彼は毒を甘露とし、甘露をも毒とすることができる。御心のままに、それのみを成し遂げられる。全能なる御方を、いったい誰が制し、禁じ得ようか。

Verse 38

इत्थं विचार्य्यमाणेऽपि भक्तैरन्यैः पुरातनैः । भाविभिश्च सदा भक्तैरिहानीय मनः स्थिरम्

このように、他の古の帰依者たちがこれを省察し、また来たるべき帰依者たちも常に省察するとしても、心をここへと引き寄せて堅固にし、つねに信愛（バクティ）に安住させるべきである。

Verse 39

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां किरातावतारवर्णने मूकदैत्यवधोनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

かくして『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』第三のサンヒター「シャタルドラ・サンヒター」において、キラータ化身の叙述中、「魔ムーカ討伐」と題する第三十九章はここに終わる。

Verse 41

अंते च सुखदः प्रोक्तो दयालुत्वान्न संशयः । यथा चैव सुवर्णं च शोधि तं शुद्धतां व्रजेत्

そして終わりに、彼は安楽を授ける者であると説かれる—疑いはない。なぜなら彼は慈悲そのものだからである。金が精錬されて清浄に至るように、帰依者もまた、その恩寵によって浄められ、内なる清らかさへと到達する。

Verse 42

एवं चैवं मया पूर्वं श्रुतं मुनिमुखात्तथा । अतस्तद्भजनेनैव लप्स्येऽहं सुखमुत्तमम्

かくのごとく、まさにこのとおりに、私は以前、牟尼の口よりそれを聞いた。ゆえに、ただシヴァのみを礼拝することによって、私は最上の至福を得るであろう。

Verse 43

इत्येवन्तु विचारं स करोति यावदेव हि । तावच्च सूकरः प्राप्तो बाणसंमोचनावधिः

彼がなおそのように思案しているまさにその時、猪は矢を放てる射程へと到来した。

Verse 44

शिवोपि पृष्ठतो लग्नो ह्यायातः शूकरस्य हि । तयोर्मध्ये तदा सोयं दृश्यते शृंगमद्भुतम्

シヴァもまた猪の背後にぴたりと寄り添い、疾風のごとく駆け来た。すると両者の間に、驚異の角が現れた—主の不可思議なる威力を示す、驚嘆すべき徴であった。

Verse 45

तस्य प्रोक्तं च माहात्म्यं शिवः शीघ्रतरं गतः । अर्जुनस्य च रक्षार्थं शंकरो भक्तव त्सलः

その栄光が語られるのを聞くや、シヴァはこの上なく速やかにそこへ赴いた。アルジュナを守るため、帰依者を慈しむ守護者シャンカラは急ぎて働き給うた。

Verse 46

एतस्मिन्समये ताभ्यां कृतं बाणविमोचनम् । शिवबाणस्तु पुच्छे वै ह्यर्जुनस्य मुखे तथा

まさにその時、二人は矢を放った。シヴァの矢は尾の端に当たり、アルジュナの矢は口に当たった。

Verse 47

शिवस्य पुच्छतो गत्वा मुखान्निस्सृत्य शीघ्रतः । भूमौ विलीनः संयातस्तस्य वै पुच्छतो गतः

彼はシヴァの尾の端へ至り、ついで速やかに御口より出でて、大地に融け入り去っていった――まことに、その尾の端から進み来たのである。

Verse 48

पपात पार्श्वतश्चैव बाणश्चैवार्जुनस्य च । सूकरस्तत्क्षणं दैत्यो मृतो भूमौ पपात ह

アルジュナの矢もまた脇へと落ちた。その刹那、猪の姿をとった魔は討ち倒され、死して大地に崩れ落ちた。

Verse 49

देवा हर्षं परम्प्रापुः पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे । जयपूर्व स्तुतिकराः प्रणम्य च पुनःपुनः

神々は至上の歓喜に満たされた。供養として花を降らせ、まず「勝利あれ！」と叫び、讃歌を捧げて、幾度も幾度も礼拝し伏した。

Verse 51

अर्जुनस्तु विशेषेण सुखिना प्राह चेतसा । अहो दैत्यवरश्चायं रूपं तु परमाद्भुतम्

そのときアルジュナは、とりわけ喜びに満ちた心で叫んだ。「ああ！この者はダイティヤの中の最勝者、その姿はまことに至上の驚異である！」

Verse 52

कृत्वागतो मद्वधार्थैं शिवेनाहं सुरक्षितः । ईश्वरेण ममाद्यैव बुद्धिर्दत्ता न संशयः

「彼は我を殺さんとの意図を抱いて来た。されど我はシヴァに護られている。まことにこの日、主（イーシュヴァラ）は我に正しき分別の智慧を授け給うた—疑いはない。」

Verse 53

विचार्य्येत्यर्जुनस्तत्र जगौ शिवशिवेति च । प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव च पुनः पुनः

思い巡らしたのち、アルジュナはその場で「シヴァ、シヴァ」と唱えた。さらに主シヴァに再び礼拝し、幾度となく讃嘆した。

Verse 33930

वनेचरेण शब्देन व्याकुलश्चार्जुनस्तदा । पर्वताद्याश्च तैश्शब्दैस्ते सर्वे व्याकुलास्तदा

その時アルジュナは、森に住む者の叫び声により心を乱した。さらにその響きによって、山々をはじめ周囲のすべてまでもが揺れ動き、騒然となった。

Verse 33940

जयते पुण्यपापाभ्यां शंकरस्सुखदः सदा । कदाचिच्च परीक्षार्थं दुःखं यच्छति वै शिवः

勝利あれ、常に真の安楽を授け、功徳と罪のいずれにも染まらぬシャンカラに。されど時にシヴァは、魂を試し成熟させるために、あえて苦しみを授け給う。

Verse 33950

शिवस्तुष्टमना आसीदर्जुनः सुखमागतः । दैत्यस्य च तदा दृष्ट्वा क्रररूपं च तौ तदा

シヴァは内に満悦し、アルジュナは安らぎと歓喜を得た。やがて魔の恐るべき姿を見て、二人はその瞬間、備え整えて立ち向かった。