गणेशोत्पत्ति-प्रसङ्गः / Episode on the Origin of Gaṇeśa (Śvetakalpa Account)

Verse 1

सूत उवाच । तारकारेरिति श्रुत्वा वृत्तमद्भुतमुत्तमम् । नारदस्सुप्रसन्नोथ पप्रच्छ प्रीतितो विधिम्

スータは言った。ターラカの敵に関する、最も驚異にして最上の物語を聞くや、ナーラダは大いに歓喜し、バクティに満たされて、礼拝と修行の正しい作法を尋ねた。

Verse 2

नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ शिवज्ञाननिधे मया । श्रुतं कार्तिकसद्वृत्तममृतादपि चोत्तमम्

ナーラダは言った。「神々の神よ、衆生の主よ、シヴァ智の宝庫よ。私はカールッティケーヤの高貴なる行いを聞きました。それは甘露アムリタにも勝る聖なる物語です。」

Verse 3

अधुना श्रोतुमिच्छामि गाणेशं वृत्तमुत्तमम् । तज्जन्मचरितं दिव्यं सर्वमंगलमंगलम्

今こそ私は、ガネーシャに関する最上の物語を聞きたい。すなわち、その神聖なる誕生と御業、あらゆる吉祥の中の至上の吉祥を。

Verse 4

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य महामुने । प्रसन्नमानसो ब्रह्मा प्रत्युवाच शिवं स्मरन्

スータは言った。「かくして大聖ナルダの言葉を聞くと、ブラフマーは心安らぎ、主シヴァを念じつつ答えた。」

Verse 5

ब्रह्मोवाच । कल्पभेदाद्गणेशस्य जनिः प्रोक्ता विधेः परात् । शनिदृष्टं शिरश्छिन्नं संचितं गजमाननम्

ブラフマーは言った。「カルパ（宇宙の劫）の違いにより、ガネーシャの誕生譚は常則を超えて種々に説かれている。シャニが視線を放ったとき首は断たれ、その後、象の面をもつ姿が整えられたのだ。」

Verse 6

इदानीं श्वेतकल्पोक्ता गणेशोत्पत्तिरुच्यते । यत्र च्छिन्नं शिरस्तस्य शिवेन च कृपालुना

今ここに、『シュヴェータカルパ』に説かれるガネーシャの御誕生が語られる。すなわち、その首が断たれたのち、慈悲深き主シヴァによって再び甦らされ、恩寵を授けられたのである。

Verse 7

संदेहो नात्र कर्तव्यः शंकरस्सूतिकृन्मुने । स हि सर्वाधिपः शंभुर्निर्गुणस्सगुणो ऽपि हि

聖仙よ、ここに疑いを抱いてはならぬ。まさにシャンカラご自身が、その誕生の因となった。かのシャンブは万有の主—ニルグナとして諸性質を超え、しかも慈悲によりサグナとしても顕現する。

Verse 8

तल्लीलयाखिलं विश्वं सृज्यते पाल्यते तथा । विनाश्यते मुनिश्रेष्ठ प्रस्तुतं शृणु चादरात्

ただ御方の神聖なるリーラーによって、この全宇宙は創られ、保たれ、また融け去る。おお最勝の聖仙よ、今まさに説き示されることを敬虔に聴きなさい。

Verse 9

उद्वाहिते शिवे चात्र कैलासं च गते सति । कियता चैव कालेन जातो गणपतेर्भवः

シヴァが正しく婚儀を終え、カイラーサへ帰還したのち、どれほどの時を経てガナパティの誕生（顕現）が起こったのか。

Verse 10

एकस्मिन्नेव काले च जया च विजया सखी । पार्वत्या च मिलित्वा वै विचारे तत्पराभवत्

まさにその時、侍女のジャヤーとヴィジャヤーはパールヴァティーと相会し、なすべきことを慎重に思案して、協議に心を傾けた。

Verse 11

रुद्रस्य च गणास्सर्वे शिवस्याज्ञापरायणाः । ते सर्वेप्यस्मदीयाश्च नन्दिभृंगिपुरस्सराः

ルドラのすべてのガナたちは、シヴァの御命令を遂行することに全身全霊を捧げている。彼らは皆われらの側にもあり、その先頭にはナンディとブリンギーが立つ。

Verse 12

प्रमथास्ते ह्यसंख्याता अस्मदीयो न कश्चन । द्वारि तिष्ठन्ति ते सर्वे शंकराज्ञापरायणाः

かのプラマタたちはまことに数知れず、そのうち一人として我らのものではない。皆、門口に立ち、シャンカラの御命令を遂行することに専心している。

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

かくして『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』—第二のルドラ・サンヒター、その第四部「クマーラ・カンダ」において—「ガネーシャ出現の叙述」と題する第十三章はここに結ばれる。

Verse 14

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती देवी सखीभ्यां सुन्दरं वचः । हितं मेने तदा तच्च कर्तुं स्माप्यध्यवस्यति

ブラフマーは言った。かく語り終えると、女神パールヴァティーは二人の侍女に、柔らかく麗しい言葉で語りかけた。彼女はその助言を益あるものと見て、必ず実行しようと固く決意した。

Verse 15

ततः कदाचिन्मज्जत्यां पार्वत्यां वै सदाशिवः । नंदिनं परिभर्त्स्याथ ह्याजगाम गृहांतरम्

その後ある時、パールヴァティーが沐浴している最中に、サダーシヴァはナンディンを叱責し、その場を離れて別の奥の間へ入っていった。

Verse 16

आयांतं शंकरं दृष्ट्वाऽसमये जगदंबिका । उत्तस्थौ मज्जती सा वै लज्जिता सुन्दरी तदा

不意の時にシャンカラが近づくのを見て、沐浴中の जगदंबिका（ジャガダンビカー）はすぐに立ち上がった。麗しき女神はたちまち恥じらいに包まれた。

Verse 17

तस्मिन्नवसरे देवी कौतुकेनातिसंयुता । तदीयं तद्वचश्चैव हितं मेने सुखावहम्

その時、強い好奇心に満ちた女神は、彼の言葉をまことに益あるもの、福祉をもたらし歓喜を生むものと受けとめた。

Verse 18

एवं जाते सदा काले कदाचित्पार्वती शिवा । विचिंत्य मनसा चेति परमाया परेश्वरी

このように時が過ぎゆく中、ある時、吉祥にしてシヴァと一体なるパールヴァティーは心中にて思惟した。彼女こそ至上のマーヤー、万有を統べる大女神である。

Verse 19

मदीयस्सेवकः कश्चिद्भवेच्छुभतरः कृती । मदाज्ञया परं नान्यद्रेखामात्रं चलेदिह

我が一人の奉仕者は、ことさらに吉祥にして成就した者となる。ここでは、我が命令を越えては何ものも動いてはならぬ――たとえ一線の幅ほどであっても。

Verse 20

विचार्येति च सा देवी वपुषो मलसंभवम् । पुरुषं निर्ममौ सा तु सर्वलक्षणसंयुतम्

かく思惟して女神は、身の垢より生じた一人の男を造り出した。彼はあらゆる吉祥の相と徴を具えていた。

Verse 21

सर्वावयवनिर्द्दोषं सर्वावयव सुन्दरम् । विशालं सर्वशोभाढ्यं महाबलपराक्रमम्

彼は四肢ことごとく瑕なく、あらゆる部分が麗しく、姿は広大にして威容を備え、あらゆる光輝に飾られ、偉大なる力と英雄の勇猛を具えていた。

Verse 22

वस्त्राणि च तदा तस्मै दत्त्वा सा विविधानि हि । नानालंकरणं चैव बह्वाशिषमनुत्तमाम्

そのとき彼女は、さまざまな衣を彼に授け、また多種の装身具をも与え、さらに比類なき最上の祝福を豊かに授けた。

Verse 23

मत्पुत्रस्त्वं मदीयोसि नान्यः कश्चिदिहास्ति मे । एवमुक्तस्य पुरुषो नमस्कृत्य शिवां जगौ

「汝は我が子、汝は我がもの—ここに我に属する他の者はない。」そう語り終えると、その男は恭しく礼拝し、シヴァー女神（パールヴァティー）に申し上げた。

Verse 24

गणेश उवाच । किं कार्यं विद्यते तेद्य करवाणि तवोदितम् । इत्युक्ता सा तदा तेन प्रत्युवाच सुतं शिवा

ガネーシャは言った。「今日はどのようなお務めがございますか。お告げください、仰せのとおりにいたします。」そう問われて、聖母シヴァーはその子に答えた。

Verse 25

शिवोवाच । हे तात शृणु मद्वाक्यं द्वारपालो भवाद्य मे । मत्पुत्रस्त्वं मदीयोऽसि नान्यथा कश्चिदस्ति मे

シヴァは言った。「愛し子よ、我が言葉を聞け。今日より我が門の守衛となれ。汝は我が子、汝は我がもの—我にとって汝に並ぶ者はない。」

Verse 26

विना मदाज्ञां मत्पुत्र नैवायान्म द्गृहान्तरम् । कोऽपि क्वापि हठात्तात सत्यमेतन्मयोदितम्

「我が命なくしては、我が子よ、誰人たりとも—いかなる場所においても、たとえ力ずくであっても—我が家の奥へ入らせるな。愛し子よ、我が言は真実である。」

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा च ददौ तस्मै यष्टिं चातिदृढां मुने । तदीयं रूपमालोक्य सुन्दरं हर्षमागता

ブラフマーは言った。「このように語り終えると、聖仙よ、彼はその者にきわめて堅固な杖を授けた。自らの麗しい姿を見て、彼女は歓喜に満たされた。」

Verse 28

मुखमाचुंब्य सुप्रीत्यालिंग्य तं कृपया सुतम् । स्वद्वारि स्थापयामास यष्टिपाणिं गणाधिपम्

彼女は愛しみてその顔に口づけし、慈悲と深い情でその子を抱きしめ、ついで杖を手にしたガネーシャ—ガナたちの主—を自らの門口に守護者として立たせた。

Verse 29

अथ देवीसुतस्तात गृहद्वारि स्थितो गणः । यष्टिपाणिर्महावीरः पार्वतीहितकाम्यया

それから、いとしき者よ、デーヴィーの子であるガナは家の門口に立って守り、杖を手にした大勇者として、パールヴァティーの安寧を守らんとの願いでそこに在った。

Verse 30

स्वद्वारि स्थापयित्वा तं गणेशं स्वसुतं शिवा । स्वयं च मज्जती सा वै संस्थितासीत्सखीयुता

自らの門口にわが子ガネーシャを立たせると、シヴァーはみずから沐浴を始め、侍女たちとともにそこに留まっていた。

Verse 31

एतस्मिन्नेव काले तु शिवो द्वारि समागतः । कौतुकी मुनिर्शादूल नानालीलाविशारदः

まさにその時、シヴァは戸口に現れた——戯れの心を帯びて。おお、牟尼たちの中の虎よ、数多の神聖なるリーラーに通暁せし者よ。

Verse 32

उवाच च शिवेशं तमविज्ञाय गणाधिपः । मातुराज्ञां विना देव गम्यतां न त्वया धुना

それがシヴェーシャであると知らず、ガナの長は言った。「おおデーヴァよ、母君の命なくして、今は行ってはならぬ。」

Verse 33

मज्जनार्थं स्थिता माता क्व यासीतो व्रजाधुना । इत्युक्त्वा यष्टिकां तस्य रोधनाय तदाग्रहीत्

沐浴のためそこに立っていた母は言った。「今どこへ行くのだ。すぐに戻りなさい。」そう言うや、彼を引き止めるため小さな杖をただちに取り上げた。

Verse 34

तं दृष्ट्वा तु शिवः प्राह कं निषेधसि मूढधीः । मां न जानास्यसद्बुद्धे शिवोहमिति नान्यथा

彼を見ると、主シヴァは言われた。「おお迷妄の心よ、誰を禁ずるというのか。汝は我を知らぬ、誤れる理解の者よ。我こそシヴァである――これぞ真実、他ならぬ。」

Verse 35

ताडितस्तेन यष्ट्या हि गणेशेन महेश्वरः । प्रत्युवाच स तं पुत्रं बहुलीलश्च कोपितः

その杖でガネーシャに打たれたマヘーシュヴァラは、数多の神聖なるリーラーの姿を遊ぶ御方であるが、怒りを起こして我が子に答えた。

Verse 36

शिव उवाच । मुर्खोसि त्वं न जानासि शिवोहं गिरिजापतिः । स्वगृहं यामि रे बाल निषेधसि कथं हि माम्

シヴァは言われた。「愚か者よ。われがシヴァ、ギリジャー（パールヴァティー）の主君であることを知らぬのか。われは自らの住処へ行く—おお子よ、どうしてわれを禁じ得ようか。」

Verse 37

इत्युक्त्वा प्रविशंतं तं महेशं गणनायकः । क्रोधं कृत्वा ततो विप्र दंडेनाताडयत्पुनः

そう言い終えると、マヘーシャが入ろうとしたその時、ガナの長は――おおブラーフマナよ――怒りを起こし、杖で再び彼を打った。

Verse 38

ततश्शिवश्च संक्रुद्धो गणानाज्ञापयन्निजान् । को वायं वर्तते किंच क्रियते पश्यतां गणाः

すると主シヴァは怒りを起こし、自らのガナたちに命じた。「ここで振る舞っているのは誰か、何が行われているのか。ガナたちよ、見届けて直ちに確かめよ。」

Verse 39

इत्युक्त्वा तु शिवस्तत्र स्थितः क्रुद्धो गृहाद्बहिः । भवाचाररतस्स्वामी बह्वद्भुतसुलीलकः

そう言い終えると、主シヴァは家の外にそのまま立ち、怒りを帯びておられた――有身の生にふさわしい行い（ダルマ）に心を寄せる大主にして、驚くべきリ―ラー（神の戯れ）を数多く顕す御方である。