Sarga 34

Verse 1

ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्।उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति।।।।

そのとき、蓮華の花弁のような眼をもち、青黒き肌の、偉大にして比類なきラーマは御者に言った。「父上に、私のことを告げて、私が参上したと申し上げよ。」

Verse 2

स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः।प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ।।।।

ラーマに遣わされた御者スーマントラは、悲しみに感覚を曇らせながらも急ぎ王の間に入り、深いため息をつく君主の姿を目にした。

Verse 3

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्।।।।

彼は大地の主が翳っているのを見た。蝕に覆われた太陽のように、灰に塞がれた火のように、水を失った池のように。

Verse 4

आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम्।राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्।।।।

大いなる知恵をもつ御者は、心乱れてラーマが嘆くのを見て、合掌して近づいた。

Verse 5

तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा।भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत्।।।।

まず御者は勝利の祝福をもって王に挨拶し、ついで恐れに震えながら、かすかで柔らかな声で静かに語った。

Verse 6

अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः।ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम्।।।।

あなたの御子—人中の虎ラーマ—は戸口に立っております。彼はブラーフマナたちと、彼に依り生きるすべての者に財を施し尽くしたのです。

Verse 7

स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः।सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते।।1.34.7।।

真実により武勇の確かなラーマに、どうかお目通りをお許しください。彼はすべての友に別れを告げ、いまあなたにお会いしたいと願っております。

Verse 8

गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते।वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः।।।।

世の主よ、彼をご覧ください。あらゆる王の徳に包まれ、光芒に囲まれた太陽のごとく、いま大いなる森へと旅立たれます。

Verse 9

स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः।आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्।।।।

その王は、真実を語り、法を体し、海のように深く、虚空のように清らかであって、彼に答えた。

Verse 10

सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः।दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।

「スーマントラよ、ここにいる我が妃たちを皆、私のもとへ連れて来い。すべての妻に囲まれて、法にかなう正しきラーマを拝したいのだ。」

Verse 11

सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्।आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्।।।।

内殿に入ると、スーマントラは女たちに告げた。「尊き御方々よ、王があなたがたをお呼びである。そこへ参れ、遅れてはならぬ。」

Verse 12

एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया।प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्।।।।

このようにスーマントラが王命を伝えると、女たちは皆、夫君の仰せを悟り、その御殿へと出立した。

Verse 13

अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः।कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः।।।।

やがて、三百五十人の女たちは、悲しみに目を赤くし、誓いを堅く守りつつ、カウサリヤーを取り囲んで、ゆるやかに進んだ。

Verse 14

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः।उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम्।।।।

后宮の妃たちが到着すると、地を治める王は彼女らを見渡し、御者に告げた。「スーマントラよ、わが子をここへ連れて来い。」

Verse 15

स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा।जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः।।।।

そのとき御者はラーマにラクシュマナとマイティリー（シーター）を伴わせ、ためらうことなく急ぎ、世の主たる王の御前へと進んだ。

Verse 16

स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्।उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः।।।।

遠くから、合掌して近づく我が子を見た王は、後宮の女たちに囲まれ、悲嘆に打たれつつも、座より急ぎ立ち上がった。

Verse 17

सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः।तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः।।।।

ラーマの姿を見て、人々の主は勢いよく駆け寄ったが、届かぬまま、悲しみに責められた王は地に倒れ、気を失った。

Verse 18

तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः।विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा।।।।

そのときラーマと、偉大なる戦車の勇士ラクシュマナは、悲嘆に打たれ、意識を失ったかのような王のもとへ急ぎ駆け寄った。

Verse 19

स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि।हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः।।।।

たちまち王宮に、千の女たちのような泣き叫びが起こった。「ああ、ああ、ラーマよ！」—その声は飾りの鈴や宝飾の乱れた音にかき消されるほどであった。

Verse 20

तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ।पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्।।।।

ラーマとラクシュマナは両腕で彼を抱きしめ、シーターも傍らにあって、泣きながら王を寝台へとお移しした。

Verse 21

अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम्।उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्।।।।

やがてしばらくして大地の主が意識を取り戻すと、ラーマは合掌して立ち、なお悲しみの大海に沈む王に語りかけた。

Verse 22

आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः।प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्।।।।

大王よ、あなたは我らすべての主にてまします。どうかお許しを賜りたい。私はダンダカの森へ旅立つ。穏やかにして吉祥なる御心で、旅立つ私をご覧ください。

Verse 23

लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम्।कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः।।।।

ラクシュマナにもお許しをお与えください。さらにシーターも、私に従って森へ行くと強く願っております。私は多くの真実で道理ある理由をもって思いとどまらせようとしましたが、二人は残ることに同意しませんでした。

Verse 24

अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद।लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः।।।।

誉れを授ける御方よ、悲しみを捨て、私たち皆にお許しをください――ラクシュマナと私とシーターに。プラジャーパティがその衆生に許しを与えるように。

Verse 25

प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः।उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्।।।।

大地の主たる王の許しを待ち、森住みへ赴くために静かに立つラाघヴァを見て、王は言葉を発した。

Verse 26

अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः।अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्।।।।

「ラाघヴァよ、私はカイケーイーにより、授けた願いのゆえに惑わされた。私を抑えよ、そして汝こそ今日、アヨーディヤーの王となれ。」

Verse 27

एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः।प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः।।।।

王にこのように告げられると、ダルマを護る者の中で最勝にして言葉に巧みなラーマは、合掌して父王に答えた。

Verse 28

भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः।अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम्।।।।

「大王よ、あなたはこの大地の主として千年のあいだ治めてください。私は森に住みます。私のために、どうか不真実をなさらぬように。」

Verse 29

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते।पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप।।।।

「森に住む九と五の年――十四年――を過ごして誓いを果たしたのち、私は帰還し、再びあなたの御足をいただきます、人々の主よ。」

Verse 30

रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः।कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्।।।।

嘆き泣く王は、真実の縄に縛られ、カイケーイーに促されつつ、苦しい応酬の中でその愛しい子に語りかけた。

Verse 31

श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च।गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्।।।।

「おまえの安寧と成長のため、わが子よ、そして再び帰るためにも――行きなさい。道は吉祥にして乱れなく、いずこからも恐れなきものとなるように。」

Verse 32

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव।विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन।।।।

そなたは愛しき子——その本性は真実、心はダルマに定まり——その決意を容易に翻すことはできぬ、ラグ族の歓喜よ。

Verse 33

अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा।एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्।।।।

だが今日——まさに今夜は、我が子よ——決して行ってはならぬ。たとえ一日でもそなたをさらに見られるなら、わたしはなお少し安らかに耐えられよう。

Verse 34

मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्।तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि।।।।।

今宵は留まり、母上とわたしの姿を見ておくれ。われらの願いがすべて満たされれば、明日、しかるべき時にそなたは旅立てよう。

Verse 35

दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया।मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम्।।।।

我が子よ、ラ―ガヴァよ——そなたのなすことはまことに困難だ。わたしのために愛する者たちを捨て、人気なき森へと赴くのだから。

Verse 36

न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव।छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया।।।।

これはわたしの望むところではない、我が子よ——真実にかけて誓う、ラ―ガヴァよ。灰の下に隠れた火のように、秘めた企みの女にわたしは欺かれたのだ。

Verse 37

वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि।अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः।।.।।

我に降りかかった欺き――それを乗り越えようとするのか。正しい行いと家の伝統を滅ぼすカイケーイーにそそのかされて。

Verse 38

न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम।अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि।।।।

そして、これが最も驚くべきことでもない。わが長子よ、お前が父を「偽りなき言葉の人」としようと願うことよ、我が子よ。

Verse 39

अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्।।।।

そのときラーマは、苦悩する父の言葉を聞き、弟ラクシュマナを傍らに、悲しみに沈んで語った。

Verse 40

प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति।अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे।।।।

今日得られる功徳は何であれ――明日それを誰が私に与えてくれようか。ゆえに私はただ出立を選び、あらゆる欲を捨てる。

Verse 41

इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला।मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्।।।।

この大地は—国土と民と、財宝と穀物の豊かさを備えたまま—バラタに授けられるべきです。私はすでにそれを捨てました。

Verse 42

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति।यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया।।।।दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव।

森に住むという私の決意は、今日いささかも揺らぎません。王よ、願いを授ける方よ—あなたが喜びのうちにカイケーイーに与えたその願いを、余すところなく成就させてください。地の主よ、御言葉に真実であれ。

Verse 43

अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्।।।।चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह।

あなたの仰せのとおり寸分違わず命に従い、私は十四年のあいだ森に住み、森に生きる者たちと共に暮らします。

Verse 44

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।।।

思い悩まれませぬように。大地の王権はバラタにお授けください。私は王国も、己の楽しみも望みません。私にとって最も愛しいのは、ただあなたのご命令を成し遂げること—ラグ族の喜びよ。

Verse 45

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।2.34.44।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।2.34.45।।

思い悩まれませぬように。大地の王権はバラタにお授けください。私は王国も、己の楽しみも望みません。私にとって最も愛しいのは、ただあなたのご命令を成し遂げること—ラグ族の喜びよ。

Verse 46

अपगच्छतु ते दु:खं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः।न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः।।।।

汝の憂いよ去れ、涙に沈むな。河川の主たる不撓の大海は、決して揺らがぬ。

Verse 47

नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्।नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम्।।।।

我は王国も安楽も、また大地の支配も望まぬ。これらの欲楽も、天界も、さらには命さえ望まぬ。

Verse 48

त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ।प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे।।।।

我が望むは汝なり、人中の雄よ、虚偽にあらず真実に立て。汝の前にて、真理そのものと我が積みし功徳にかけて誓う。

Verse 49

न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः।।।।

父よ、主よ、我はここに一瞬たりとも留まれぬ。この悲しみを抑えよ、我が決意に変転はない。

Verse 50

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव।मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये।।।।

カイケーイーはまことに我に「ラाघヴァよ、森へ行け」と請うた。われは「行く」と答えたゆえ、その真実—我が誓いの言葉—を守り抜く。

Verse 51

मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते।।।।

憂うことはありません、主よ。私たちは森で喜びを見いだしましょう――静けさに満ち、鹿が群れ、さまざまな鳥の声がこだまする森で。

Verse 52

पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्।तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः।।।।

父は、わが子よ、神々にとってさえ神格と説かれる。ゆえに父を我が神と仰ぎ、父の御言葉を成し遂げよう。

Verse 53

चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम।पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम्।।।।

十四年が過ぎれば、最上の人よ、あなたは再び帰った私を見るでしょう。この悲しみを手放してください。

Verse 54

येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः।स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः।।।।

涙に喉を詰まらせるこの民すべてを支えるべきはあなたです。なぜ、人中の虎よ、そのような変わりように沈まれたのですか。

Verse 55

पुरं च राष्ट्रं च मही च केवलामया निसृष्टा भरताय दीयताम्।अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्।।।।

この都もこの国も、そして私が手放す全大地さえも、バラタに与えてください。あなたのご命令に従い、私は森へ赴き、久しくそこに住して勤めを果たします。

Verse 56

मया निसृष्टां भरतो महीमिमांसशैलषण्डां सपुरां सकाननाम्।शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलंत्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत्।।।।

我が手放したこの吉祥なる国土—山々の連なり、都と森を備え、よく定まった国境を持つその地—は、ただバラタが治めるがよい。王よ、あなたの仰せのとおりにならんことを。

Verse 57

न मे तथा पार्थिव धीयते मनोमहत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये।यथा निदेशे तव शिष्टसम्मतेव्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ।।।।

王よ、我が心は大いなる快楽にも、己に愛しきものにも、これほどの満足を見いださぬ。賢者に認められたあなたの命に従うことこそ、我が喜びである。咎なき御方よ、我がための悲しみは去らんことを。

Verse 58

तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययंन सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम्।न जीवितं त्वामनृतेन योजयन्वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा।।।।

それゆえ今、咎なき御方よ、朽ちぬ王国も、あらゆる望みも、幸福も、さらにはマイティリーさえも—命そのものさえも—もしそれがあなたを虚偽に結びつけるなら、我は選ばぬ。我が選ぶはただ真実のみ。あなたの誓願が、仰せのとおり真として立たんことを。

Verse 59

फलानि मूलानि च भक्षयन्वनेगिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च।वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपम्सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः।।।।

森にて果実と根を食し、山々と川と湖を眺め、さまざまな樹々の立つその林に入れば、我は安らかに幸いであろう。あなたに寂静あれ。

Verse 60

एवं स राजा व्यसनाभिपन्नःशोकेन दुःखेन च ताम्यमानः।आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञोमोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित्।।।।

かくして王は災厄に打ちひしがれ、悲嘆と苦悩にやつれつつ、わが子を抱きしめた。やがて意識を失い、気絶して、まったく身動きしなかった。

Verse 61

देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेतास्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्।रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छांहाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्।।।।

そのとき王妃たちは集い—王の妃（カイケーイー）を除いて—声をあげて泣き叫んだ。スーマントラもまた涙しつつ気絶し、そこかしこに「嗚呼、嗚呼！」の叫びが満ちた。