Adhyaya 46: Cosmic Dissolution, the Emergence of Brahma, and the Measures of Time (Yugas, Manvantaras, and Brahma’s Day)

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मोत्पतिर् नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । श्रीमन्महर्षिवेदव्यासप्रणीतं श्रीमार्कण्डेयपुराणम् । (द्वितीयो भागः) षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन्स्त्वण्डसम्भूतिर्यथावत् कथिता मम । ब्रह्माण्डे ब्रह्मणो जन्म तथा चोक्तं महात्मनः ॥

かくして『聖マールカṇḍेय・プラーナ』において、「ブラフマーの起源」と名づけられた第四十五章（第二部）は終わる。第四十六章。クラウシュトゥキ（Krauṣṭuki）は言った。「おお福徳なる御方よ、宇宙卵（ブラフマーンダ）の起源は、正しく私に説き明かされました。また、偉大なる御心の方よ、ブラフマーンダの内におけるブラフマーの誕生も（同様に）であります。」

Verse 2

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो भृगुकुलोद्भव । यदा न सृष्टिर्भूतानामस्ति किं नु न चास्ति वा । काले वै प्रलयस्यान्ते सर्वस्मिन्नुपसंहृते ॥

ブリグの系統に生まれし御方よ、これをあなたから聞きたい。衆生の創造がまったく無いとき、そのとき何かは存在するのか、しないのか。さらに、万有が収斂して融解に帰するプララヤの終末における状態とは、いかなるものか。

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच । यदा तु प्रकृतौ याति लयं विश्वमिदं जगत् । तदोच्यते प्राकृतोऽयं विद्वद्भिः प्रतिसञ्चरः ॥

マールカṇḍेयは言った。「この全宇宙がプラクリティのうちに融解するとき、学識ある者たちはその帰還（収斂・退蔵）を『プラークリタ』、すなわち物質的な解体と呼ぶ。」

Verse 4

स्वात्मन्यवस्थितेव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । प्रकृतिः पुरुषश्चैव साधर्म्येणावतिṣ्ठतः ॥

未顕現（アヴィヤクタ）が自性に安住し、諸々の変化が引き収められるとき、プラクリティとプルシャは一種の同等性において確立する――均衡し、未分化の状態として。

Verse 5

तदा तमश्च सत्त्वञ्च समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनूनौ च तत्प्रोतौ च परस्परम् ॥

そのときタマスとサットヴァは均衡に立つ――過剰でも不足でもなく――互いに織り合わされ、結び付けられている。

Verse 6

तिलेषु वा यथा तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् । तथा तमसि सत्त्वे च रजोऽप्यनुसृतं स्थितम् ॥

胡麻の種子の内に油があるように、また乳の内にギーがあるように、そのようにしてラジャスもまた、遍満しつつ潜在して、タマスとサットヴァの内に存している。

Verse 7

उत्पत्तिर्ब्रह्मणो यावदायुṣो द्विपरार्धिकम् । तावद्दिनं परेśस्य तत्समा संयमे निशा ॥

梵天ブラフマーの出現からその寿命の終わりに至るまで――二つのパラールダに及ぶ期間――これが至上主の「昼」である。これと等しい長さの「夜」において、宇宙は抑止され、融解（プララヤ）のうちに保たれる。

Verse 8

अहर्मुखे प्रबुद्धस्तु जगदादिरनादिमान् । सर्वहेतुरचिन्त्यात्मा परः कोऽप्यपरक्रियः ॥

宇宙の「昼」の始めに、世界の根源—しかも自らは無始なる者—が目覚める。万有の原因にして、その本性は不可思議、至上者であり、何ものにも依らずに働く。

Verse 9

प्रकृतिं पुरुषञ्चैव प्राविश्याशु जगत्पतिः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः ॥

世界の主パラメーシュヴァラは、プラクリティとプルシャの双方に速やかに入り、その至上のヨーガによってそれらを揺り動かした（かくして顕現の過程が開始された）。

Verse 10

यथा मदो नवस्त्रीणां यथा वा माधवानिलः । अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान् ॥

若い女性に酔い（あるいは情欲）が入り込むように、また春のそよ風が入り込んで衆生を揺り動かすように、その一者—ヨーガをその形相とする者—は、攪拌（動揺）を起こすために入り込んだ。

Verse 11

प्रधानॆ क्षोभ्यमाणे तु स देवो ब्रह्मसंज्ञितः । समुत्पन्नोऽण्डकोषस्थो यथा ते कथितं मया ॥

プラダーナが攪拌されているとき、「ブラフマー」と呼ばれるその神格が生起し、宇宙卵の殻の内に住した—私が汝に語ったとおりである。

Verse 12

स एव क्षोभकः पूर्वं स क्षोभ्यः प्रकृतेः पतिः । स सङ्कोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः ॥

ただ彼のみが最初の衝動者（万有を動かす者）であり、また衝動される者でもある――プラクリティ（Prakṛti）の主である。プラダーナ（Pradhāna、原初の自然）として住しつつも、収縮と展開を通して存続する。

Verse 13

अत्पन्नः स जगद्योनिरगुणोऽपि रजोगुणम् । भुञ्जन् प्रवर्तते सर्गे ब्रह्मत्वं समुपाश्रितः ॥

顕現すると、彼は世界の胎（源）となる。グナ（guṇa）を超えつつもラジャス（rajas）に与し、創造へと進み、ブラフマー（Brahmā）の位相を帯びる。

Verse 14

ब्रह्मत्वे स प्रजाः सृष्ट्वा ततः सत्त्वातिरेकवान् । विष्णुत्वमेत्य धर्मेण कुरुते परिपालनम् ॥

ブラフマーの位相において彼は衆生を創造する。次いでサットヴァ（sattva）が優勢となると、ヴィシュヌ（Viṣṇu）の位相に至り、ダルマ（dharma）によって護持を行う。

Verse 15

ततस्तमोगुणोद्रिक्तो रुद्रत्वे चाखिलं जगत् । उपसंहृत्य वै शेते त्रैलोक्यं त्रिगुणोऽगुणः ॥

さらにタマス（tamas）の性が満ちあふれると、ルドラ（Rudra）の位相において全宇宙を収め退かせる。再びそれを吸収し終えると、彼は安臥して憩う――三界は彼のうちへ帰入する――作用においては三グナを具しつつ、本質においてはグナを超える者である。

Verse 16

यथा प्राग्व्यापकः क्षेत्री पालको लावकस्तथा । यथा स सञ्ज्ञामायाति ब्रह्मविष्ण्वीशकारिणीम् ॥

「田（クシェートラ）を知る者」（kṣetrin）が本来遍満であり、同様に護る者・融解する者でもあるように、彼はブラフマー、ヴィシュヌ、そしてイーシャ（Īśa）の役割を遂行する名号を帯びるに至る。

Verse 17

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् रुद्रत्वे संहरत्यपि । विष्णुत्वे चाप्युदासीनस्तिस्त्रोऽवस्थाः स्वयम्भुवः ॥

ブラフマーの位において彼は諸世界を創造し、ルドラの位においてそれらをまた融解・滅尽し、ヴィシュヌの位においては「ウダーシーナ」（udāsīna）—平等にして安住し、執着なき者—として在る。これが自生者（Svayambhū）の三つの状態である。

Verse 18

रजो ब्रह्मा तमो रुद्रो विष्णुः सत्त्वं जगत्पतिः । एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः ॥

ラジャス（rajas）はブラフマー、タマス（tamas）はルドラ、サットヴァ（sattva）は世界の主ヴィシュヌである。まことにこれらが三神であり、まことにこれらが三グナ（guṇa）である。

Verse 19

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्याश्रयिणस्तथा । क्षणं वियोगो नह्येषां न त्यजन्ति परस्परम् ॥

まことに彼らは互いに対をなし、相互に依存している。彼らには一刹那たりとも離別はなく、互いを捨て去ることがない。

Verse 20

एवं ब्रह्मा जगत्पूर्वो देवदेवश्चतुर्मुखः । रजोगुणं समाश्रित्य स्त्रष्ट्टत्वे स व्यवस्थितः ॥

かくして、世界に先立つ神々の神、四面のブラフマーは、ラジャスのグナに依りて、創造者の位に स्थापित（安立）される。

Verse 21

हिरण्यगर्भो देवादिरनादिरुपचारतः । भूपद्मकर्णिकासंस्थो ब्रह्माग्रे समजायत ॥

ヒラニヤガルバ（Hiraṇyagarbha）、神々のうち最初の者—比喩的には無始なる者—すなわち、地の蓮華の花房（胎座）に坐すブラフマーは、初めの時に生まれ出た。

Verse 22

तस्य वर्षशतं त्वेकं परमायुर्महात्मनः । ब्रह्म्येणैव हि मानेन तस्य संख्यां निबोध मे ॥

彼の至上の寿命は百年であり、それは梵天（ブラフマー）の度量の基準によって算定される。わたしからその尺度の計算法を学べ。

Verse 23

निमेषैर्दशभिः काष्ठा तथा पञ्चभिरुच्यते । कलास्त्रिंशच्च वै काष्ठा मुहूर्तं त्रिंशत्ताः कलाः ॥

カーシュター（kāṣṭhā）は十のニメーシャ（nimeṣa）から成ると言われ（また五分の区分も語られる）。三十のカーラー（kalā）が一カーシュターとなり、三十のカーラーが一ムフールタ（muhūrta）となる。

Verse 24

अहोरात्रं मुहूर्तानां नृणां त्रिंशत्तु वै स्मृतम् । अहोरात्रैश्च त्रिंशद्भिः पक्षौ द्वौ मास उच्यते ॥

人間においては、一昼夜は三十のムフールタ（muhūrta）から成ると伝えられる。そのような昼夜が三十集まって二つの半月（フォートナイト）となり、それが「月」と呼ばれる。

Verse 25

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे । तद्देवाना्महोरात्रं दिनं तत्रोत्तरायणम् ॥

六か月で一つのアヤナ（ayana）となり、年は南行と北行という二つのアヤナから成る。その年は神々の昼夜である。北行は彼らの昼（南行は彼らの夜）である。

Verse 26

दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं शृणुष्व मे ॥

クリタ（Kṛta）とトレーター（Tretā）に始まる諸ユガ（yuga）は、神々の年の「千」を単位として定められる。チャトゥルユガ（caturyuga）は一万二千（神年）と数えられる。わたしからその区分を聞け。

Verse 27

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कृतमुच्यते । शतानि सन्ध्या चत्वारि सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥

クリタ（サティヤ）・ユガは四千の天年であると言われる。その黄昏の接合（サンディヤー sandhyā）は四百年であり、黄昏の部分（サンディヤーンシャ sandhyāṃśa）も同じ量である。

Verse 28

त्रेता त्रीणि सहस्राणि दिव्याब्दानां शतत्रयम् । तत्सन्ध्या तत्समा चैव सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥

トレーター・ユガは三千の天年であり、接合部として三百年を伴う。そのサンディヤー（sandhyā）はそれに等しく、サンディヤーンシャ（sandhyāṃśa）も同じ量である。

Verse 29

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां द्वे शते तथा । तस्य सन्ध्या समाख्याता द्वे शताब्दे तदंशकः ॥

ドヴァーパラ・ユガは二千の天年であり、同様に接合部は二百年である。そのサンディヤー（sandhyā）は二百年と宣言され、サンディヤーンシャ（sandhyāṃśa）も同じ量である。

Verse 30

कलिः सहस्रं दिव्यानामब्दानां द्विजसत्तम । सन्ध्या सन्ध्यांशकश्चैव शतकौ समुदाहृतौ ॥

カリ・ユガは千の天年である、ああ、二度生まれし者のうち最勝の者よ。そのサンディヤー（sandhyā）とサンディヤーンシャ（sandhyāṃśa）は、それぞれ百年と説かれる。

Verse 31

एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या कविभिः कृता । एतत् सहस्रगुणितमो ब्राह्म्यमुदाहृतम् ॥

このユガの循環は、賢者たちによって「一万二千」と呼ばれる。これを千倍したものが、ブラフマーに属する尺度（brāhmya）であると宣言される。

Verse 32

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवः स्युश्चतुर्दश । भवन्ति भागशस्तेषां सहस्रं तद्विभज्यते ॥

おおブラーフマナよ、ブラフマーの一日のうちにマヌは十四人いる。その期間は分け前のごとく配分され、その一日は千の部分に区分される。

Verse 33

देवाः सप्तर्षयः सेन्द्रा मनुस्तत्सूनवो नृपाः । मनुना सह सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत् ॥

神々、七人のリシ（七聖仙）、そしてインドラと共なる（神々）、マヌおよびその子である諸王は、マヌとともに創造され、また以前と同じく再び収め去られる。

Verse 34

चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । मन्वन्तरं तस्य संख्यां मानुषाब्दैर्निबोध मे ॥

一つのマンヴァンタラは、（付加分を伴って）七十一のチャトゥルユガと数えられる。人間の年数に換算したその数を、わたしから学べ。

Verse 35

त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज । सत्पषष्ठिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया ॥

おお二度生まれし者よ、それは全体で三十コーティに達し、さらに数え方によって六十六ニユタが加わる。

Verse 36

विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं साधिकं विना । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं दिव्यैर्वर्षैर्निबोध मे ॥

この期間は、付加分を除けば二万年である。わたしから知れ――神々の年で量るとき、これがマンヴァンタラであると言われる。

Verse 37

अष्टौ वर्षसहस्राणि दिव्यया संख्यया युतम् । द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु ॥

神々の計数によれば八千年であり、さらに増分として五万二千年が加えられる。

Verse 38

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ब्रह्म्यमहः स्मृतम् । तस्यान्ते प्रलयः प्रोक्तो ब्रह्मन् नैमित्तिको बुधैः ॥

この時量を十四倍したものが、ブラフマーの一日として記憶される。その終わりに、ああブラーフマナよ、賢者たちはナイミッティカ（臨時・因縁的）な滅尽が起こると説く。

Verse 39

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च विनाशिनः । तथा विनाशमायान्ति महर्लोकश्च तिष्ठति ॥

ブールローカ、ブヴァルローカ、スヴァルガローカは滅びゆくものであり、同様に破滅に至るが、マハルローカは存続する。

Verse 40

तद्वासिनोऽपि तापेन जनलोकं प्रयान्ति वै । एकार्णवे च त्रैलोक्ये ब्रह्मा स्वपिति वै निशि ॥

そこ（マハルローカ）の住人でさえ、熱に焼かれてジャナローカへ赴く。そして三界が一つの大海となるとき、ブラフマーは夜に眠りにつく。

Verse 41

तत्प्रमाणैव सा रात्रिस्तदन्ते सृज्यते पुनः । एवंतु ब्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत् ॥

その夜もまた昼と同じ量であり、その終わりに創造は再びなされる。これがブラフマーの一年であり、その周期は百年に及ぶ。

Verse 42

शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते । पञ्चाशद्भिस्तथा वर्षैः परार्धमिति कीर्त्यते ॥

彼の百年は「パラ（para）」と呼ばれ、同様に五十年は「パラールダ（parārdha）」—すなわち全寿量の半分—と宣言される。

Verse 43

एवमस्य परार्धन्तु व्यतीतं द्विजसत्तम । यस्यान्तेऽभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः ॥

かくして、ああ最勝の再生者よ、彼の一つの「パラールダ（parārdha）」はすでに過ぎ去った。その終わりに、「パードマ（Pādma）」と名高い大カルパが起こった。

Verse 44

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पोऽयं प्रथमः परिकल्पितः ॥

ああ再生者よ、いま進行中の第二の「パラールダ（parārdha）」において、この「ヴァーラーハ（Vārāha）」と呼ばれるカルパが第一と数えられる。