Adhyaya 4: Jaimini Meets the Dharmapakshis: Four Doubts on the Mahabharata and the Opening of Narayana Doctrine

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे विन्ध्यप्राप्तिर्नाम तृतीयोऽध्यायः । चतुर्थोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच— एवं ते द्रोणतनयाः पक्षिणो ज्ञानिनोऽभवन् । वसन्ति ह्यचले विन्ध्ये तानुपास्व च पृच्छ च ॥

かくして『聖マールカンデーヤ・プラーナ』第三章「ヴィンドゥヤへの到来」は終わる。ここに第四章が始まる。マールカンデーヤは言った。「このようにして、あの鳥たち—ドローナの子ら—は賢者となった。彼らはヴィンドゥヤ山に住む。彼らのもとへ行き、仕え、問いただしなさい。」

Verse 2

इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य जैमिनिः । जगाम विन्ध्यशिखरं यत्र ते धर्मपक्षिणः ॥

聖仙マールカンデーヤの言葉を聞くと、ジャイミニは「ダルマの鳥」たちのいるヴィンドゥヤの峰へと赴いた。

Verse 3

तन्नगासन्नभूतश्च शुश्राठ पठतां ध्वनिम् । श्रुत्वा च विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास जैमिनिः ॥

やがてその山に近づくと、彼は誦読の響きを耳にした。それを聞いたジャイミニは驚嘆に打たれ、（それが何であるのかと）思索をめぐらし始めた。

Verse 4

स्थानसौष्ठवसम्पन्नं जितश्वासमविश्रमम् । विस्पष्टमपदोषञ्च पठ्यते द्विजसत्तमैः ॥

最勝の二度生まれの者たちは、発音の妙に具え、息を制し疲れなく、明晰にして語句の過失なく聖典を誦する。

Verse 5

वियोनिमपि सम्प्राप्तानेतान् मुनिकुमारकान् । चित्रमेतदहं मन्ये न जहाति सरस्वती ॥

「たとえこれら若き聖仙が（常の）生を離れた者となったとしても、これは驚異である。サラスヴァティーは彼らを捨てない。」

Verse 6

बन्धुवर्गस्तथा मित्रं यच्चेष्टमपरं गृहे । त्यक्त्वा गच्छति तत्सर्वं न जहाति सरस्वती ॥

親族の輪、友、家にある愛しきもの—それらすべてを後にして人は去る。だがサラスヴァティー（学知／真の智）は人を去らない。

Verse 7

इति सञ्चिन्तयन्नेव विवेश गिरिकन्दरम् । प्रविश्य च ददर्शासौ शिलापट्टगतान् द्विजान् ॥

かく思惟して彼は山の洞窟に入った。中へ進むと、石の座に坐すバラモンの聖仙たちを見た。

Verse 8

पठतस्तान् समालोक्य मुखदोषविवर्जितान् । सोऽथ शोकेन हर्षेण सर्वानेवाभ्यभाषत ॥

彼らが誦するのを見、またその面貌に瑕疵なきを認めると、彼は—悲しみと喜びの双方に心を動かされ—彼ら一同に語りかけた。

Verse 9

स्वस्त्यस्तु वो द्विजश्रेष्ठा जैमिनिं मां निबोधत । व्यासशिष्यमनुप्राप्तं भवतां दर्शनोत्सुकम् ॥

安寧あれ、二度生まれの中の最勝者よ。知れ、我はヴィヤーサの弟子ジャイミニなり。汝にまみえんと切に願い、ここに来た。

Verse 10

मन्युर्न खलु कर्तव्यो यत् पित्रातीव मन्युना । शप्ताः खगतामापन्नाः सर्वथा दिष्टमेव तत् ॥

まことに、怒りは放縦すべきではない。とりわけ父にさえ向ける怒りはなおさらである。呪詛により彼らは鳥の身となったが、あらゆる点でそれはただ宿命（diṣṭa）にほかならぬ。

Verse 11

स्फीतद्रव्ये कुले केचिज्जाताः किल मनस्विनः । द्रव्यनाशे द्विजेन्द्रास्ते शबरेण सुसान्त्विताः ॥

財に富む家系に、まことに志の高い者たちが生まれた。だがその財が滅びたとき、二度生まれの中の最勝者たちは、シャバラ（森に住む者）によってよく慰められた。

Verse 12

दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे । पातयित्वा च पात्यन्ते त एव तपसः क्षयात् ॥

施したのち、人はやがて乞う。殺したのち、他者によって自らも殺される。また他者を堕とした者は、苦行の蓄え（tapas）が尽きるとき、まさにその者自身も低く落とされる。

Verse 13

एतद्दृष्टं सुबहुशो विपरीतं तथा मया । भावाभावसमुच्छेदैरजस्रं व्याकुलं जगत् ॥

我もまた幾度となく見てきた。事は期待に反して転ずる。世間は絶えず揺れ動き、有と無（生起と滅尽）の交替によって常にかき乱されている。

Verse 14

इति सञ्चिन्त्य मनसा न शोकं कर्तुमर्हथ । ज्ञानस्य फलमेतावच्छोकहर्षैरधृष्यता ॥

このように心に省みて、汝は悲嘆に身を委ねてはならない。これこそ真の知の果である――人は憂いにも歓喜にも打ち負かされない。

Verse 15

ततस्ते जैमिनिं सर्वे पाद्यार्घ्याभ्यामपूजयन् । अनामयञ्च पप्रच्छुः प्रणिपत्य महामुनिम् ॥

そのとき一同は、足を洗う水とアルギャ（arghya）の供物をもってジャイミニを敬い、さらに大聖者に礼拝して、その安否を問うた。

Verse 16

अथोचुः खगमाः सर्वे व्यासशिष्यं तफोनिधिम् । सुखोपविष्टं विश्रान्तं पक्षानिलहतक्लमम् ॥

そのとき諸々の鳥は、苦行の宝蔵たるヴィヤーサの弟子に語りかけた。彼は安らかに座し、休息を得て、彼らの翼の風により疲れも癒やされていた。

Verse 17

पक्षिण ऊचुः अद्य नः सफलं जन्म जीवितञ्च सुजीवितम् । यत् पश्यामः सुरैर्वन्द्यं तव पादाम्बुजद्वयम् ॥

鳥たちは言った。「今日、我らの生は実りあるものとなり、命もまことに善く生きられた。なぜなら、神々さえ敬うあなたの蓮華のごとき両足を拝することができたからである。」

Verse 18

पितृकोपाग्निरुद्भूतो यो नो देहेषु वर्तते । सो ’द्य शान्तिं गतो विप्र युष्मद्दर्शनवारिणा ॥

おおブラーフマナよ、祖霊の怒りより生じて我らの身に宿っていた火は、今日、あなたのダルシャナ（聖なる拝見・臨在）の水によって鎮まり、消し止められた。

Verse 19

कच्चित् ते कुशलं ब्रह्मन्नाश्रमे मृगपक्षिषु । वृक्षेष्वथ लता-गुल्म-त्वक्सार-तृणजातिषु ॥

おおブラーフマナよ、あなたの庵（アーシュラマ）では万事安穏であろうか——鹿や鳥のあいだでも、また樹木・蔓草・灌木のあいだでも、樹皮と髄をもつ草木や種々の草類のあいだでも。

Verse 20

अथवा नैतदुक्तं हि सम्यगस्माभिरादृतैः । भवता सङ्गमो येषां तेषामकुशलं कुतः ॥

いや、むしろ我らの言い方が適切ではなかった。しかるべき敬意をもって語ったとはいえ——あなたと交わる者に、いかで不幸（不吉）が起こりえようか。

Verse 21

प्रसादञ्च कुरुष्वात्र ब्रूह्यागमनकारणम् । देवानामिव संसर्गो भवतोऽभ्युदयो महान् । केनास्मद्भाग्यगुरुणा आनीतो दृष्टिगोचरम् ॥

ここにてご慈恵を示し、来訪の理由をお告げください。あなたとの交わりは、恩寵を授ける神々との交わりのごとく、あなたの到来は大いなる祝福です。いかなる重き福運の力によって、あなたは我らの視界にまで導かれたのでしょうか。

Verse 22

जैमिनिरुवाच श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कारणं येन कन्दरम् । विन्ध्यस्येहागतो रम्यं रेवाद्वारिकणोक्षितम् । सन्देहान् भारते शास्त्रे तान् प्रष्टुं गतवानहम् ॥

ジャイミニは言った。「おお、再生（にさいしょう）の者たちの中の虎よ、私がここへ来た理由を聞け——レヴァー河の門口の水に潤され、麗しく魅惑的なヴィンディヤの洞窟へと。私は『バーラタ・シャーストラ』に関して抱く疑いを問うために来たのである。」

Verse 23

मार्कण्डेयं महात्मानं पूर्वं भृगुकुलोद्वहम् । तमहं पृष्टवान् प्राप्य सन्देहान् भरतं प्रति ॥

先に私は、大いなる魂をもつマールカンデーヤ——ブリグ族の卓越した裔——に会い、バーラタ（バーラタの国土／民）に関する疑いを抱いていたゆえ、彼に問いただした。

Verse 24

स च पृष्टो मया प्राह सन्ति विन्ध्ये महाचले । द्रोणपुत्रा महात्मानस् ते वक्ष्मन्त्यर्थविस्तरम् ॥

私が彼に問いただすと、彼は答えた。「大いなるヴィンディヤ山には、心高きドローナの子らがいる。彼らがこの事を余すところなく詳しく汝に説き明かすであろう。」

Verse 25

तद्वाक्ययोदितश्चेमं माऽगतोऽहं महागिरिम् । तच्छृणुध्वमशेषेण श्रुत्वा व्याख्यातुमर्हथ ॥

彼らの言葉に促されて、私はこの大いなる山に来た。今、これを余すところなく聞け。聞き終えたなら、正しく説き明かすことを喜んでなすがよい。

Verse 26

पक्षिण ऊचुः विषये सति वक्ष्यामो निर्विशङ्कः शृणुष्व तत् । कथं तन्न वदिष्यामो यदस्मद्बुद्धिगोचरम् ॥

鳥たちは言った。「事が我らの及ぶところにあるなら、ためらわずに語ろう—それを聞け。我らの理解の範囲にあるものを、どうして語らずにいられようか。」

Verse 27

चतुर्ष्वपि हि वेदेषु धर्मशास्त्रेषु चैव हि । समस्तेषु तथाङ्गेषु यच्चान्यद्वेदसंमितम् ॥

まことに、四ヴェーダのすべてにおいて、またダルマ・シャーストラにおいて、さらに諸補助学（ヴェーダーンガ）のすべてにおいて、そしてヴェーダに合致するあらゆるものにおいて—この教え／要点は見いだされ、あるいは権威あるものとして理解されるべきである。

Verse 28

एतेषु गोचरोऽस्माकं बुद्धेर् ब्राह्मणसत्तम । प्रतिज्ञान्तु समारोढुं तथापि न हि शक्नुमः ॥

「おお、最勝のブラーフマナよ。これらの事は我らの理解の及ぶところにある。されどなお、我らは引き受けた誓願を担い（すなわち守り、成就し）得ないのだ。」

Verse 29

तस्माद्वदस्व विश्रब्धं सन्दिग्धं यद्वि भारत । वक्ष्यामस्तव धर्मज्ञ न चेनमोहो भविष्यति ॥

それゆえ、バーラタよ、汝の抱くいかなる疑いも遠慮なく語れ。我らは汝にそれを説き明かそう、ダルマを知る者よ、汝に迷妄が起こらぬために。

Verse 30

जैमिनिरुवाच सन्दिग्धानीह वस्तूनि भारतं प्रति यानि मे । शृणुध्वममलास्तानि श्रुत्वा व्याख्यातुमर्हथ ॥

ジャイミニは言った。「ここに、バーラタの子孫たちよ、我にはなお疑わしき事柄がいくつかある。汚れなき者たちよ、その問いを聞け。聞き終えたなら、汝らはそれを説き明かすべきである。」

Verse 31

कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणोऽपि जनार्दनः । वासुदेवोऽखिलाधारः सर्वकारणकारणम् ॥

なぜジャナールダナは—グナを超越しながら—人の位を取ったのか。万有の依りどころヴァースデーヴァは、あらゆる原因の原因である。

Verse 32

कस्माच्च पाण्डुपुत्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महिषी कृष्णा सुमहानत्र संशयः ॥

「また、なぜドルパダのただ一人の娘—クリシュナー（ドラウパディー）—が、パーンドゥの五人の子らの正妃となったのか。このことには甚だ大きな疑いがある。」

Verse 33

भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः ॥

なぜ大力のバラデーヴァ—大いなる力を備え、鋤を執る者—は、ブラフマハティヤー（バラモン殺し）の罪の対治であるとして、聖なるティールタ（聖地の渡し場）への巡礼を行ったのか。

Verse 34

कथं च द्रौपदेयास्ते 'कृतदाराः महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत् ॥

しかもドラウパディーの子ら—大いなる戦車武者にして未婚、心高く、パーンドゥの子らに守護されていたにもかかわらず—いかにして守護なき者のごとく死に至ったのか。

Verse 35

एतत्सर्वं कथ्यतां मे सन्दिग्धं भारतं प्रति । कृतार्थोऽहं सुखं येन गच्छेयं निजमाश्रमम् ॥

「このことをすべて語ってください。私はこのバ―ラタ（当面の事柄）について疑いを抱いております。これにより私は満たされ、そして安らかに自らの庵へ帰ることができましょう。」

Verse 36

पक्षिण ऊचुः नमस्कृत्य सुरेशाय विष्णवे प्रभविष्णवे । पुरुषायाप्रमेयाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥

鳥たちは言った。「神々の主、全能者、至上のプルシャであるヴィシュヌに、敬虔に頭を垂れて礼拝し—量り知れず、常住にして朽ちぬ御方に…」

Verse 37

चतुर्व्यूहात्मने तस्मै त्रिगुणायागुणाय च । वरिष्ठाय गरिष्ठाय वरेष्यायामृताय च ॥

その本質が四重の顕現（チャトゥルヴ्यूーハ）である御方に敬礼する。三つのグナより成りながら、なおグナを超越する御方に。最も卓越し、最も偉大なる御方、最上の中の最上、そして不死なる御方に敬礼する。

Verse 38

यस्मादणुतरं नास्ति यस्मान्नास्ति बृहत्तरम् । येन विश्वमिदं व्याप्तमजेन जगदादिना ॥

彼より微細なるものはなく、彼より偉大なるものもない—その不生者、世界の根源たる本初の源によって、この全宇宙は遍く満たされ、貫かれている。

Verse 39

आविर्भावतिरोभावदृष्टादृष्टविलक्षणम् । वदन्ति यत् सृष्टमिदं तथैवान्ते च संहृतम् ॥

彼らは、この創造された世界を、現れと消滅を本性とし、また可視と不可視とに区別されるものとして説く。同様に、終末にはそれは回収され（融解して）帰入する。

Verse 40

ब्रह्मणे चादिदेवाय नमस्कृत्य समाधिना । ऋक्सामान्युद्गिरन् वक्त्रैर्यः पुनाति जगत्त्रयम् ॥

心を三昧（サマーディ）に収めて、彼は原初の神ブラフマーに礼拝した。さらに自らの諸口によってリグとサーマンの讃歌を唱え、三界を清める。

Verse 41

प्रणिपत्य तथेशानमेकबाणविनिर्जितैः । यस्यासुरगणैर्यज्ञा विलुप्यन्ते न यज्विनाम् ॥

その主（イーシャーナ）に礼拝したのち、彼らは—ただ一矢により打ち負かされながら—「そのアスラの群勢によって祭主たちの供犠が奪われ、破壊される」と、彼について語った。

Verse 42

प्रवक्ष्यामो मतं कृत्स्नं व्यासस्याद्भुतकर्मणः । येन भारतमुद्दिश्य धर्माद्याः प्रकटीकृताः ॥

われらは、驚異の行いをなしたヴィヤーサの全教説（意図と教え）を余すところなく宣明しよう。すなわち『マハーバーラタ』を目的として、ダルマおよびその他の人間の目標が顕現せしめられたのである。

Verse 43

आपो नाराऽ इति प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥

真理を見抜く賢者たちは、水を「ナーラー」と呼ぶ。かの水がかつて彼の安住処（アヤナ）であったがゆえに、彼は「ナーラーヤナ」として想起される。

Verse 44

स देवो भगवān सर्वं व्याप्य नारायणो विभुः । चतुर्धा संस्थितो ब्रह्मन् सगुणो निर्गुणस्तथा ॥

その神、すなわち遍在し全能なる主・バガヴァーン・ナーラーヤナ（Bhagavān Nārāyaṇa）は、万有に遍満したのち、ブラーフマナよ、四種のあり方として安立する。すなわち、属性を具する相（saguṇa）としても、また属性を超える相（nirguṇa）としてもである。

Verse 45

एका मूर्तिरनिर्देश्या शुक्लां पश्यन्ति तां बुधाः । ज्वालामालोपरुद्धाङ्गी निष्ठा सा योगिनां परा ॥

賢者は、言語を超えた唯一の形相—光輝に満ち清浄なるもの—を観ずる。炎の花鬘に包まれたその観相／没入こそ、ヨーギンたちの最上にして堅固なる観想である。

Verse 46

दूरस्था चान्तिकस्था च विज्ञेया सा गुणातिगा । वासुदेवाभिधानासौ निर्ममत्वेन दृश्यते ॥

彼女は遠くもあり近くもあると理解されるべきであり、三グナ（guṇa）を超越する。「ヴァースデーヴァ」（Vāsudeva）と名づけられるその実在は、「我がもの」という執着を離れた無所有の境地によって知覚される。

Verse 47

रूपवर्णादयस्तस्या न भावाः कल्पनामयाः । अस्त्येव सा सदा शुद्धा सुप्रतिष्ठैक रूपिणी ॥

形や色などは彼女の真実の状態ではなく、想像より生じた構成にすぎない。彼女はまことに存在し—常に清浄で—堅固に安立し、一味不二の分割なき本性である。

Verse 48

द्वितीया पृथिवीं मूर्ध्ना शेषाख्या धारयत्यधः । तामसी सा समाख्याता तिर्यक्त्वं समुपाश्रिता ॥

大地の第二の支えと呼ばれるシェーシャ（Śeṣa）は、その頭上に下方の大地を載せて支える。彼はターマス的性質（tāmasika）を有し、ティリヤク（tiryak）すなわち畜生の位を取ったものと説かれる。

Verse 49

तृतीया कर्म कुरुते प्रजापालनतत्परा । सत्त्वोद्रिक्ता तु सा ज्ञेया धर्मसंस्थानकारिणी ॥

第三の（相）は行為をなすもので、民衆の護持と統治に専心する。彼女はサットヴァ（sattva）が優勢なる者、すなわちダルマの秩序を建立し保持する者として知られるべきである。

Verse 50

चतुर्थो जलमध्यस्था शेते पन्नगकल्पगा । रजस्तस्या गुणः सर्गं सा करोति सदैव हि ॥

第四の（状態／形相）は水のただ中にあり、蛇の寝台に憩う。彼女の性質はラジャス（rajas）であり、まことに彼女は絶えず創造（sarga）を起こす。

Verse 51

या तृतीया हरेर्मूर्तिः प्रजापालनतत्परा । सा तु धर्मव्यवस्थानं करोति नियतं भुवि ॥

ハリ（Hari）の第三の顕現は、生類の護持に専心し、地上においてダルマの整然たる配列を確固として स्थापितする。

Verse 52

प्रोद्धूतानसुरान् हन्ति धर्मविच्छित्तिकारिणः । पाति देवान् सतश्चान्यान् धर्मरक्षापरायणान् ॥

彼は追い払われたアスラ、すなわちダルマを乱す者どもを討ち、そしてダルマ護持に献身する देव（神々）および他の善き者たちを守護する。

Verse 53

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति जैमिने । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजत्यसौ ॥

いかなる時であれ、ああジャイミニよ、ダルマが衰えアダルマが興起するとき、その主は自らを顕現（投影）する。

Verse 54

भूत्वा पुरा वराहेण तुण्डेनापो निरस्य च । एकया दंष्ट्रयोत्खाता नलिनीव वसुन्धरा ॥

いにしえ、彼は猪神ヴァラーハ（Varāha）となり、鼻先で水を押し退けた。さらに一本の牙のみで大地ヴァスンダラー（Vasundharā）を、水より蓮の茎を引き上げるがごとく持ち上げた。

Verse 55

कृत्वा नृसिंहरूपञ्च हिरण्यकशिपुर्हतः । विप्रचित्तिमुखाश्चान्ये दानवा विनिपातिताः ॥

ナラシンハ（人獅子）の姿をとり、彼はヒラニヤカシプを討った。さらにヴィプラチッティをはじめとする他のダーナヴァたちも打ち倒された。

Verse 56

वामनादींस्तथैवान्यान् न संख्यातुमिहोत्सहे । अवताराश्च तस्येह माथुरः साम्प्रतं त्वयम् ॥

ヴァーマナをはじめ他の（化身）もまた同様である—ここでそれらを列挙することは、私には憚られる。まことに彼のアヴァターラはこの世に数多い。しかも今、ああマートゥラよ、汝が現に我が前に在る。

Verse 57

इति सा सात्त्विकी मूर्तिरवतारान् करोति वै । प्रद्युम्नेति च सा ख्याता रक्षाकर्मण्यवस्थिताः ॥

かくして、そのサットヴァ的顕現はまさしくアヴァターラを生じ（あるいは身に帯び）る。彼女は護持の働きに従事し続けるゆえ、「プラデュムナー（Pradyumnā）」とも知られる。

Verse 58

देवत्वेऽथ मनुष्यत्वे तिर्यग्योनौ च संस्थिता । गृह्णाति तत्स्वभावं च वासुदेवेष्छया सदा ॥

ある時は神性に、ある時は人性に、またある時は獣の胎に定まりつつ、具身の存在は常にそれに相応する性質を帯びる—すべてはつねにヴァースデーヴァ（Vāsudeva）の御意による。

Verse 59

इत्येतत्ते समाख्यातं कृतकृत्योऽपि यत्प्रभुः । मानुषत्वं गतो विष्णुः शृणुष्वास्योत्तरं पुनः ॥

かくして汝に説き明かされた――主は（なすべきことをすでに成就し尽くしていながら）なおヴィシュヌとして人間性を受け入れたのである。いま、これに関するさらなる答えを再び聞け。