Adhyaya 20: Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दत्तात्रेयीये ऊनविंशोऽध्यायः । विंशोऽध्यायः । जड उवाच प्राग्बभूव महावीर्यः शत्रुजिन्नाम पार्थिवः । तुतोष यस्य यज्ञेषु सोमावाप्त्या पुरन्दरः ॥

かくして、聖なる『マールカṇḍेय・プラーナ』のダッタートレーヤ章において、第十九章は終わる。第二十章が始まる。ジャḍaは言った。「昔、シャトルジトという大いなる王がいた。彼の祭祀において、ソーマを得たことにより、プランダラ（インドラ）は歓喜した。」

Verse 2

तस्यात्मजो महावीर्यो बभूवारिविदारणः । बुद्धिविक्रमलावण्यैर्गुरुशक्राश्विभिः समः ॥

その子もまた強大で、敵を滅ぼす者であった。知性・武勇・美貌において、彼はブリハスパティ、インドラ、そしてアシュヴィン双神に等しかった。

Verse 3

स समानवयो-बुद्धि-सत्त्व-विक्रम-चेष्टितैः । नृपपुत्रो नृपसुतैर्नित्यमास्ते समावृतः ॥

その王子は、同年の他の王子たちに常に囲まれ—理解・勇気・武勇・品行において彼に匹敵する者らと—絶えずその交わりの中にとどまっていた。

Verse 4

कदाचिच्छास्त्रसम्भार-विवेककृतनिश्चयः । कदाचित् काव्यसंलाप-गीत-नाटकसम्भवैः ॥

ある時は、諸論書の集成を弁別して学び、確かな結論を打ち立てた。ある時は、詩作、洗練された対話、歌、そして劇に親しんだ。

Verse 5

तथैवाक्षविनोदैश्च शस्त्रास्त्रविनयेषु च । योग्यानि युद्धनागाश्व-स्यान्दनाभ्यासतत्परः ॥

また彼は賽（さい）の遊びにも興じ、武器と投射武器の諸技を鍛錬した—戦象・馬・戦車という、しかるべき軍事の作法を怠りなく修めた。

Verse 6

रेमे नरेन्द्रपुत्रोऽसौ नरेन्द्रतनयैः सह । यथैव हि दिवा तद्वद्रात्रावपि मुदा युतः ॥

かくしてその王の子は、諸王子とともに戯れた。昼と同じく夜にも、彼は喜悦と結ばれて離れなかった。

Verse 7

तेषां तु क्रीडतां तत्र द्विज-भूप-विशां सुताः । समानवयसः प्रीत्या रन्तुमायान्त्यनेकशः ॥

彼らがそこで遊んでいると、同年のバラモン、王族、ヴァイシャの子らが、親愛の情をもって大勢集まり、その遊びに加わった。

Verse 8

कस्यचित्त्वथ कालस्य नागलोकान्महीतलम् । कुमारावागतौ नागौ पुत्रावश्वतरस्य तु ॥

やがて時が過ぎると、ナーガローカより二人のナーガの若者が地上へ現れた――まことに彼らはアシュヴァタラ（Aśvatara）の二人の息子であった。

Verse 9

ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नौ तरुणौ प्रियदर्शनौ । तौ तैर्नृपसुतैः सार्धं तथैवान्यैर्द्विजन्मभिः ॥

その麗しい二人の若者は、バラモンの姿に身を隠し、かの王子たちと共に、また他の「二度生まれ」の若者たちとも共に過ごした。

Verse 10

विनोदैर्विविधैस्तत्र तस्थतुः प्रीतिसंयुतौ । सर्वे च ते नृपसुतास्ते च ब्रह्मविशां सुताः ॥

そこでは愛情によって結ばれた二人が、さまざまな遊興の中にとどまった。諸王子たちも、またバラモンやヴァイシャの子らも、その交わりに共にあった。

Verse 11

नागराजात्मजौ तौ च स्नानसंवाहनादिकम् । वस्त्रगन्धानुसयुक्तां चक्रुर्भागभुजिक्रियाम् ॥

また、ナーガ王の二人の子は、沐浴や按摩などを整え、衣や香などを備えて近侍の奉仕を行った。

Verse 12

अहन्यह्यनुप्राप्ते तौ च नागकुमारकौ । आजग्मतुर्मुदा युक्तौ प्रीत्या सूनोर्महीपतेः ॥

日ごとに日が巡るたび、その二人のナーガの若者は、歓喜と親愛に満ちて、王子のもとへとやって来た。

Verse 13

स च ताभ्यां नृपसुतः परं निर्वाणमाप्तवान् । विनोदैर्विविधैर्हास्य-सम्लापादिभिरेव च ॥

そしてその王子は、彼らによって、笑い、戯れの語らいなど種々の遊興を通じ、解脱にも似た至上の安らぎを得た。

Verse 14

विना ताभ्यां न बुभुजे न सस्त्रौ न पपौ मधु । न रराम न जग्राह शास्त्राण्यात्मगुणर्धये ॥

その二人がいなければ、彼は食せず、衣をまとわず（あるいは武装せず）、酒も飲まなかった。喜びを得ることもなく、自らの徳を増すために聖典を手に取ることもなかった。

Verse 15

रसातले च तौ रात्रिं विना तेन महात्मना । निश्वासपरमौ नीत्वा जग्मतुस्तं दिने दिने ॥

そしてラサータラにおいて、彼らはその大いなる心の者なくして夜を過ごし、ただ嘆息のみでそれを送った。やがて日ごとに彼のもとへ赴いた。

Verse 16

मर्त्यलोके परा प्रीतिर्भवतोः केन पुत्रकौ । सहेति पप्रच्छ पिता तावुभौ नागदारकौ ॥

そこで父はその二人の若きナーガに問うた。「人間界において、わが子らよ、お前たちは誰によってかくも並外れた愛情を得たのか。」

Verse 17

दृष्टयोरत्र पाताले बहूनि दिवसानि मे । दिवा रजन्यामेवोभौ पश्यामि प्रियदर्शनौ ॥

「幾日も前から、ここパーターラにおいて、昼も夜もお前たち二人を見ている――まことに目に麗しい者たちよ。」

Verse 18

जड उवाच इति पित्रा स्वयं पृष्टौ प्रणिपत्य कृताञ्जली । प्रत्यூचतुर्महाभागावुरगाधिपतेः सुतौ ॥

ジャダは言った。かくして、父自らが彼らに問いかけたとき、蛇族の主の二人の輝かしき子は合掌して礼拝し、答えた。

Verse 19

पुत्रावूचतुः पुत्रः शत्रुजितस्तात नाम्ना ख्यात ऋतध्वजः । रूपवानार्जवोपेतः शूरो मानी प्रियंवदः ॥

子らは言った。「父上、彼こそはシャトルジトの子、名をリタドヴァジャ（Ṛtadhvaja）と称して世に知られた者—容姿端麗にして正直を備え、勇武にして気概高く、言葉も柔らかい方です。」

Verse 20

अनापृष्टकथो वाग्मी विद्वान् मैत्रो गुणाकरः । मान्यमानयिता धीमान् ह्रीमान् विनयभूषणः ॥

「求められずして語らず、弁舌さわやかで学識深く、親愛に富み、徳の宝蔵です。尊ぶべき人を敬い、聡明で謙虚、善き行いによって飾られております。」

Verse 21

तस्योपचारसम्प्रीति-सम्भोगापहृतं मनः । नागलोके भुवर्लोके न रतिं विन्दते पितः ॥

その王子の礼節と情愛と交わりに心を奪われた私どもの思いは、ナーガの世界にも地上の世にも、もはや喜びを見いだしません。

Verse 22

तद्वियोगेन नस्तात ! न पातालञ्च शीतलम् । परितापाय तत्सङ्गादाह्लादाय रविर्दिवा ॥

「彼と離れては、父上、パーターラでさえ私どもには涼やかではありません。昼は太陽が身を焼きます。けれども彼と共にあれば歓喜が湧きます。」

Verse 23

पितोवाच पुत्रः पुण्यवतो धन्यः स यस्यैवं भविद्विधैः । परोक्षस्यापि गुणिभैः क्रियते गुणकीर्तनम् ॥

父は言った。「まことに福徳ある者は、そのような子を持つ徳ある人である。子が不在であっても、功徳ある人々がその善き徳を称賛するのだから。」

Verse 24

सन्ति शास्त्रविदोऽशीलाḥ सन्ति मूर्खाः सुशीलिनः । शास्त्रशीले समं मन्ये पुत्रौ धन्यतरन्तु तम् ॥

経典を知りながら善き行いに欠ける者もいれば、学はなくとも品行正しい者もいる。私は学識と人格とを等しいものと見る。わが二人の子よ、汝らが両方を具えて、その人をさらに福徳あらしめよ。

Verse 25

तस्य मित्रगुणान् मित्राण्यमित्राश्च पराक्रमम् । कथयन्ति सदा सत्सु पुत्रवांस्तेन वै पिता ॥

友はその親愛の徳を語り、敵でさえその武勇を語る。しかもそれは常に善人たちの間で語られる。ゆえに、そのような子を持つ父はまことに福徳に満ちている。

Verse 26

तस्योपकारिणः कच्चिद् भवद्भ्यामभिवाञ्छितम् । किञ्चिन्निष्पादितं वत्सौ परितोषाय चेतसः ॥

愛しき二人の子よ、その恩人の望むこと—その心を満足させるようなこと—を汝らは成し遂げたか。

Verse 27

स धन्यो जीवितं तस्य तस्य जन्म सुजन्मनः । यस्यार्थिनो न विमुखा मित्रार्थो न च दुर्बलः ॥

その生は福徳に満ち、その良き家に生まれた人の誕生もまた福徳に満ちる。助けを求める者を失望させて帰らせず、友の窮乏が起これば決して弱らぬ者である。

Verse 28

मद्गृहे यद् सुवर्णादि रत्नं वाहनमासनम् । यच्चान्यत् प्रीतये तस्य तद्देयमविशङ्कया ॥

我が家にあるもの—黄金など、宝玉、乗り物、座具、その他一切—は、ためらうことなく施し与えよ。彼の満足のためである。

Verse 29

धिक् तस्य जीवितं पुंसो मित्राणामुपकारिणाम् । प्रतीरूपमकुर्वन् यो जीवामीत्यवगच्छति ॥

友に助けられながら相応の報いを返さず、それでも「我は（よく）生きている」と思う者の生は、恥である。

Verse 30

उपकारं सुहृद्वर्गे योऽपकारञ्च शत्रुषु । नृमेघो वर्षति प्राज्ञास्तस्येच्छन्ति सदोन्नतिम् ॥

友の輪に善を施し、敵の害には報い得る者は、利益を雨のごとく降らす「人なる雲」に等しい。賢者は常にその興隆と繁栄を願う。

Verse 31

पुत्रावूचतुः किं तस्य कृतकृत्यस्य कर्तुं शक्येत केनचित् । यस्य सर्वार्थिनो गेहे सर्वकामैः सदाऽर्च्चिताः ॥

二人の子は言った。「なすべきことをすべて成し遂げ、求める者すべてに常に敬われ、望む品々が悉く備わるその人に、誰が何を為し得ようか。」

Verse 32

यानि रत्नानि तद्गेहे पाताले तानि नः कुतः । वाहनासनयानानि भूषणान्यम्बराणि च ॥

その家の宝玉は、まるで地下界にあるかのようだ—どうして我らがそれを得られようか。さらに、乗り物、座具、輿などの運搬具、装身具、衣服もまた備わっている。

Verse 33

विज्ञानं तत्र यच्चास्ति तदन्यत्र न विद्यते । प्राज्ञानामप्यसौ तात सर्वसन्देहहृत्तमः ॥

そこに存する識別の智慧は、他のいかなる所にも見いだされない。愛しき子よ、賢者にとってさえ、その教え／洞察こそが一切の疑いを最上に除くものである。

Verse 34

एकं तस्यास्ति कर्तव्यमसाध्यं तच्च नौ मतम् । हिरण्यगर्भ-गोविन्द-शर्वादीन् ईश्वरादृते ॥

彼にとって為すべきことが一つあるが、それは不可能である—我らの見解では—ただしヒラニヤガルバ、ゴーヴィンダ、シャルヴァ等の主たちのごとき者を除いて。

Verse 35

पितोवाच पथापि श्रोतुमिच्छामि तस्य यत् कार्यमुत्तमम् । असाध्यमथवा साध्यं किं वासाध्यं विपश्चिताम् ॥

父は言った。「道中であっても聞きたい。彼の最高の企てとは何か—それは不可能なのか可能なのか。また、識別ある者にとって真に成就し得るものは何か。」

Verse 36

देवत्वममरेशत्वं तत्पूज्यत्वञ्च मानवाः । प्रयान्ति वाञ्छितं वान्यद् दृढं ये व्यवसाहिनः ॥

決意に堅固な人間は、神性にさえ到達し、不死者の中の主権と、礼拝に値する境地を得る。あるいは、望むいかなる他のものをも得る。

Verse 37

नाविज्ञातं न चागम्यं नाप्राप्यं दिवि चेह वा । उद्यतानां मनुष्याणां यतचित्तेन्द्रियात्मनाम् ॥

精進する人間—心と感官と自己を調御した者—にとって、天においてもこの地においても、知り得ぬものはなく、到達し得ぬものはなく、成就し得ぬものはない。

Verse 38

योजनानां सहस्राणि व्रजन् याति पितीलिकः । अगच्छन् वैनतेयोऽपि पादमेकं न गच्छति ॥

蟻であっても動いて進めば幾千の由旬を行くが、しかしヴァイナテーヤ（ガルダ）でさえ、動かなければ一歩たりとも進めない。

Verse 39

क्व भूतलं क्व च ध्रौव्यं स्थानं यत् प्राप्तवान् ध्रुवः । उत्तानपादनृपतेः पुत्रः सन् भूमिगोचरः ॥

大地と、ドゥルヴァが到達したドゥルヴァの位（Dhruva-sthāna）との対照は何と大きいことか。彼はウッターナパーダ王の子でありながら、なお地上を歩む者であった。

Verse 40

तत् कथ्यतां महाभाग कार्यवान् येन पुत्रकौ । स भूपालसुतः साधुर्येनानृण्यं भवेत वाम् ॥

おお幸いなる者よ、それを語ってください—それによって二人の息子がその企てにおいて成就できるように。また、あなたがた二人が負い目（恩義の債）を返し終えて解放され得る、その徳ある王子についても語ってください。

Verse 41

पुत्रावूचतुः तेनाख्यातमिदं तात पूर्ववृत्तं महात्मना । कौमारके यथा तस्य वृतं सद्वृत्तशालिनः ॥

二人の息子は言った。「父上、先のこの話は、あの大いなる魂の人によって語られました—彼の幼少の頃、善き行いのその人がいかなる行持を守ったか（すなわち、いかなる誓戒・修行を立てたか）が見届けられた、と。」

Verse 42

तन्तु शत्रुजितं तात पूर्वं कश्चिदिद्वजोत्मः । गालवोऽभ्यागमद्धीमान् गृहीत्वा तुरगोत्तमम् ॥

さて父上、以前に、すぐれたバラモン（いわゆる「二度生まれ」の最上）でシャトルジタという者がいました。聡明なガーラヴァが、優れた馬を携えてやって来たのです。

Verse 43

प्रत्युवाच च राजानं समुपेत्याश्रमं मम । कोऽपि दैत्याधमो राजन् विध्वंसयति पापकृत् ॥

彼は我が庵（アーシュラマ）に近づいて王に答えた。「おお王よ、ダイティヤの中に卑劣で罪深い者がいて、この地を荒らしている。」

Verse 44

तत्तद्रूपं समास्थाय सिंहैभ-वनचारिणाम् । अन्येषाञ्चाल्पकायानामहर्निशमकारणात् ॥

彼は獅子や象、その他の森をさまよう獣の姿、さらには小さな身の生き物の姿にまで、あれこれと変じて、理由もなく昼夜（彼らを）苦しめる。

Verse 45

समाधिध्यानयुक्तस्य मौनव्रतरतस्य च । तथा करोति विघ्राणि यथा चलति मे मनः ॥

三昧と禅定に入り、沈黙の誓戒を守る者に対して、彼はかくも障碍を作り出すので、我が心は定まらず揺れ動いてしまう。

Verse 46

दग्धं कोपाग्निना सद्यः समर्थस्त्वं वयं न तु । दुःखार्जितस्य तपसो व्ययमिच्छामि पार्थिव ॥

王よ、あなたは怒りの火によって彼をただちに焼き尽くすことができるが、我らにはできぬ。王よ、苦難を経て得たこの苦行（タパス）が無駄に失われることを、私は望まない。

Verse 47

एकदा तु मया राजन्नतिनिर्विण्णचेतसा । तत्क्लेशितेन निश्वासो निरीक्ष्यासुरमुज्जहितः ॥

しかしある時、王よ、我が心が甚だしく疲れ果てた折に、私を悩ませていたそのアスラが放った一息（徴・痕跡）を私は見とどけた。

Verse 48

ततोऽम्बरतलात् सद्यः पतितोऽयं तुरङ्गमः । वाक् चाशरीरिणी प्राह नरनाथ शृणुष्व ताम् ॥

するとたちまち、この馬は天の面より落ちた。そこへ無形の声が告げた。「おお、人々の主よ、これを聞け。」

Verse 49

अश्रान्तः सकलं भूमेर्वलयं तुरगोत्तमः । समर्थः क्रान्तुमर्केण तवायं प्रतिपादितः ॥

この優れた馬は疲れを知らず、地の全円を遍く駆け巡る力をもつ。これはアルカ（太陽神）より汝に授けられた。

Verse 50

पातालाम्बरतॊयेषु न चास्य विहता गतिः । समस्तदिक्षु व्रजतो न भङ्गः पर्वतेष्वपि ॥

地下界においても、天空においても、水中においても、その行は妨げられない。あらゆる方角へ進むとき、山すら障りとはならぬ。

Verse 51

यतो भूवलयं सर्वमश्रान्तोऽयं चरिष्यति । अतः कुवलयो नाम्ना ख्यातिं लोके प्रयास्यति ॥

彼は地の全円を疲れなく遍歴するがゆえに、世において『クヴァラヤ（Kuvalaya）』の名で知られるようになる。

Verse 52

क्लिश्यत्यहर्निशं पापो यश्च त्वां दानवाधमः । तमप्येनं समारुह्य द्विजश्रेष्ठ हनिष्यति ॥

昼夜汝を悩ます、罪深き最下のダーナヴァを—この（馬）に乗り、おお二度生まれの中の最勝者よ、汝は彼をも討ち滅ぼすであろう。

Verse 53

शत्रुजिन्नाम भूपालस्तस्य पुत्र ऋतध्वजः । प्राप्यैतदश्वरत्नञ्च ख्यातिमेतेन यास्यति ॥

シャトルジット（Śatrujit）という王がいる。その子はリタドヴァジャ（Ṛtadhvaja）である。この宝珠のごとき馬を得て、彼はそれによって名声を得るであろう。

Verse 54

सोऽहं त्वां समनुप्राप्तस्तपसो विघ्रकारिणम् । तं निवारय भूपाल भागभाङ्नृपतिर्यतः ॥

ゆえに私は、苦行（タパス）を妨げる者の件であなたのもとへ来た。王よ、彼を制止せよ——他者の正当な取り分を奪う統治者は、そのことによって過失を負う。

Verse 55

तदेतदश्वरत्नं ते मया भूप निवेदितम् । पुत्रमाज्ञापय तथा यथा धर्मो न लुप्यते ॥

かくして王よ、この宝珠のごとき馬を私はあなたに献上した。ダルマが侵されぬよう、あなたの子をそのように教え導け。

Verse 56

स तस्य वचनाद्राजा तं वै पुत्रमृतध्वजम् । तमश्वरत्नमारोप्य कृतकौतुकमङ्गलम् ॥

聖仙の言葉に従い、王は吉祥の儀礼と祝賀の式典を行ったのち、子リタドヴァジャ（Ṛtadhvaja）をその宝珠のごとき馬に乗せた。

Verse 57

अप्रेषयत धर्मात्मा गालवेन समं तदा । स्वमाश्रमपदं सोऽपि तमादाय ययौ मुनिः ॥

それからその正しき王は、（彼を）ガーラヴァ（Gālava）と共に遣わした。聖仙は彼を伴い、自らの庵（アーシュラマ）へと赴いた。