Adhyaya 1

Verse 1

श्रीपरीक्षिदुवाच निवृत्तिमार्ग: कथित आदौ भगवता यथा । क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृति: ॥ १ ॥

マハーラージャ・パリークシットは言った。「我が主よ、シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーよ。あなたはすでに解脱の道（ニヴリッティ・マールガ）を説かれた。段階的なヨーガにより魂はブラフマローカに至り、ブラフマーと共に至高の霊的住処へ昇り、生死輪廻は止む。」

Verse 2

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने । योऽसावलीनप्रकृतेर्गुणसर्ग: पुन: पुन: ॥ २ ॥

聖者よ、プラヴリッティ・マールガは三つのグナの領域に属する道である。生命がプラクリティに沈むかぎり、グナによる創造は繰り返され、享楽や苦受のために様々な身体を得る。身体に応じた傾向に従って、その行為の道を巡るのである。

Verse 3

अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिता: । मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्य: स्वायम्भुवो यत: ॥ ३ ॥

あなたはまた、不徳（アダルマ）から生じるさまざまな地獄の境涯を説き、さらにブラフマーの子スヴァーヤンブヴァ・マヌが主宰した最初のマンヴァンタラを解き明かされた。

Verse 4

प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥

我が主よ、あなたはプリヤヴラタ王とウッターナパーダ王の王統と事績を語られた。至上人格神バガヴァーンは、諸大陸と諸国、海と大洋、山々、河川、園と樹木を創造し、また地界の構造と区分、天の光体、下界の諸世界をも配された。全能者が創り給うたとおり、あなたはそれらを明晰に説かれた。

Verse 5

प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥

我が主よ、あなたはプリヤヴラタ王とウッターナパーダ王の王統と事績を語られた。至上人格神バガヴァーンは、諸大陸と諸国、海と大洋、山々、河川、園と樹木を創造し、また地界の構造と区分、天の光体、下界の諸世界をも配された。全能者が創り給うたとおり、あなたはそれらを明晰に説かれた。

Verse 6

अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नर: । नानोग्रयातनान्नेयात्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६ ॥

幸いに満ちたシュカデーヴァ・ゴースヴァーミーよ、どうか慈悲をもって、人が恐るべき苦痛の地獄の境遇に入らずに救われる道を説いてください。

Verse 7

श्रीशुक उवाच न चेदिहैवापचितिं यथांहस: कृतस्य कुर्यान्मनउक्तपाणिभि: । ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति ये कीर्तिता मे भवतस्तिग्मयातना: ॥ ७ ॥

シュカデーヴァは答えた。「王よ、この生において意・言・身で犯した罪を、法典に従う正しい贖いによって打ち消さなければ、死後かならず地獄界に赴き、先に語った鋭い苦刑を受ける。」

Verse 8

तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना । दोषस्य द‍ृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा भिषक् चिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८ ॥

ゆえに、死が来る前に、身体がまだ保たれているうちに、聖典に説かれた罪の浄めを速やかに行うべきである。病因を知る名医が病の重さに応じて治療するように、罪の重さに応じて贖いを行うべきだ。

Verse 9

श्रीराजोवाच द‍ृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन्नप्यात्मनोऽहितम् । करोति भूयो विवश: प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥ ९ ॥

王は言った。「人は見聞によって、罪が自らに害をもたらすと知りながら、なおも無力に繰り返し罪を犯します。贖いを行った後でさえ、なぜまた罪に落ちるのでしょう。そんな贖いにどんな価値があるのですか。」

Verse 10

क्‍वचिन्निवर्ततेऽभद्रात्‍क्‍वचिच्चरति तत्पुन: । प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥ १० ॥

ある時は悪から退くが、またある時は同じことを繰り返す。ゆえに私は、この罪と贖いの反復を無益だと思う。象の沐浴のように、きれいに洗っても陸に上がるや否や自らに塵をかけるからだ。

Verse 11

श्रीबादरायणिरुवाच कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते । अविद्वदधिकारित्वात्प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ ११ ॥

シュリー・シュカは言った――王よ、行為によって行為を打ち消しても究竟の解脱にはならぬ。なぜならそれもまた果報を生むカルマだからだ。無明ゆえに贖罪の規則に執するが、真の贖罪とはヴェーダーンタの智慧により至高の絶対真理を悟ることである。

Verse 12

नाश्नत: पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि । एवं नियमकृद्राजन् शनै: क्षेमाय कल्पते ॥ १२ ॥

王よ、病人が医師の定めた清浄な養生食を口にして次第に癒えるように、知識の規定原則に従う者もまた、物質の汚れからの解放へと徐々に進んでゆく。

Verse 13

तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥

苦行、梵行、心の静まりと感官の制御、離欲、真実と清浄、ヤマとニヤマ――これらによって、信を具え法を知る沈着な人は、身・口・意で犯した大罪さえ払い落とす。竹林の下の枯れ蔓が火に焼かれるように。

Verse 14

तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥

苦行、梵行、シャマ・ダマ、離欲、真実と清浄、ヤマとニヤマによって、信を具え法を知る人は身・口・意の罪を除く。竹林の下の枯れ蔓が火に焼かれるように。

Verse 15

केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणा: । अघं धुन्वन्ति कार्त्स्‍न्येन नीहारमिव भास्कर: ॥ १५ ॥

ただ稀なる者で、純一のバクティによってヴァースデーヴァに全託する人だけが、罪を根こそぎ払い落とせる。太陽が光で霧をただちに消し去るように。

Verse 16

न तथा ह्यघवान् राजन्पूयेत तपआदिभि: । यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पुरुषनिषेवया ॥ १६ ॥

王よ、罪ある者は苦行や贖罪、梵行などだけではそれほど清まらない。真の主の भक्तに仕え、命をシュリー・クリシュナの蓮華の御足に捧げるとき、完全に浄化される。

Verse 17

सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्था: क्षेमोऽकुतोभय: । सुशीला: साधवो यत्र नारायणपरायणा: ॥ १७ ॥

この世において、善き品性を備え、ナラーヤナに全託する清浄な भक्तたち（サードゥ）が歩む道こそ、最も吉祥で安穏、恐れなき道であり、シャーストラにより認証された道である。

Verse 18

प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्‍मुखम् । न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगा: ॥ १८ ॥

王よ、ナラーヤナに背を向ける者は、いかに巧みに贖罪を行っても清まらない。酒の入った壺が、多くの川の水で洗っても清浄にならぬように。

Verse 19

सकृन्मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तद्भ‍टान् स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृता: ॥ १९ ॥

たとえクリシュナを完全に悟っていなくとも、ただ一度でも心をその蓮華の御足に全託し、御名・御姿・御徳・御遊戯に惹かれた者は、あらゆる罪業の反動から解放される。これこそ真の贖いであり、そのような帰依者は夢にさえ、縄を携えるヤマラージャやその使者を見ない。

Verse 20

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । दूतानां विष्णुयमयो: संवादस्तं निबोध मे ॥ २० ॥

この件について、学識ある聖者たちはきわめて古い史話を引き合いに出す。ヴィシュヌの使者とヤマラージャの使者との対話を、私から聞きなさい。

Verse 21

कान्यकुब्जे द्विज: कश्चिद्दासीपतिरजामिल: । नाम्ना नष्टसदाचारो दास्या: संसर्गदूषित: ॥ २१ ॥

カーニャクブジャの都に、アジャーミラという名のバラモンがいたが、彼は女奴隷の娼婦を妻同然にして交わった。その卑しい交際により、正しい行いを失い、バラモンの徳も消え去った。

Verse 22

बन्द्यक्षै: कैतवैश्चौर्यैर्गर्हितां वृत्तिमास्थित: । बिभ्रत्कुटुम्बमशुचिर्यातयामास देहिन: ॥ २२ ॥

堕落したアジャーミラは、人を捕えて拘束し、賭博で欺き、盗みや略奪を行うという非難される生業に身を置いた。不浄のまま他者を苦しめ、妻子を養ったのである。

Verse 23

एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् । कालोऽत्यगान्महान् राजन्नष्टाशीत्यायुष: समा: ॥ २३ ॥

王よ、このように住み、息子たちを溺愛して罪深く忌まわしい行いに時を費やすうちに、彼の生涯の八十八年が過ぎ去った。

Verse 24

तस्य प्रवयस: पुत्रा दश तेषां तु योऽवम: । बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥ २४ ॥

老いたアジャーミラには十人の息子があり、その末子は「ナーラーヤナ」と名づけられた幼子であった。末子ゆえに、父母の双方からひときわ愛された。

Verse 25

स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि । निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥ २५ ॥

幼子のたどたどしい言葉と不器用な身ぶりに、アジャーミラの心は固く結びついた。老人はその遊戯（リーラー）を見守り、世話をし、深く喜んだ。

Verse 26

भुञ्जान: प्रपिबन् खादन् बालकं स्‍नेहयन्त्रित: । भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६ ॥

アジャーミラは食を噛み食べるとき、愛情に縛られて幼子にも噛んで食べよと呼び、飲むときも飲めと呼んだ。子を世話し、その名「ナーラーヤナ」を呼び続けるうちに、自らの寿命が尽き、死が迫っていることを悟らなかった。

Verse 27

स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते । मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥ २७ ॥

このように無知のまま過ごしていたアジャーミラは、死の時が来ると、「ナーラーヤナ」と名づけた幼い息子のことだけを思い定めた。

Verse 28

स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥

そのときアジャーミラは、縄を手にし、顔は歪み、体毛は逆立つほど凄惨な三人の者が、自分を閻魔王の住処へ連れ去ろうとして来たのを見た。彼は驚き惑い、少し離れて遊ぶ「ナーラーヤナ」と名づけた息子への執着から、涙に濡れた声で大きく呼び立てた—こうして何とはなしに、聖名「ナーラーヤナ」を唱えてしまった。

Verse 29

स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥

アジャーミラは、縄を手にし、歪んだ顔と逆立つ体毛をもつ三人の恐ろしい者が、彼を閻魔王の住処へ連れ去ろうとして来たのを見た。彼は動転し、少し離れて遊ぶ息子「ナーラーヤナ」への執着から、涙まじりの声で大きく呼び—聖名「ナーラーヤナ」が口をついて出た。

Verse 30

निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् । भर्तुर्नाम महाराज पार्षदा: सहसापतन् ॥ ३० ॥

大王よ、死にゆくアジャーミラの口から主の聖名を讃えるハリ・キールタナが聞こえるや、ヴィシュヌの従者たるヴィシュヌドゥータたちはただちに駆けつけた。

Verse 31

विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद्दासीपतिमजामिलम् । यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१ ॥

閻魔王の使者たちは、遊女の夫アジャーミラの心臓の奥底から魂を引き抜こうとしていたが、ヴィシュヌの使者ヴィシュヌドゥータが轟く声で力強くそれを制止した。

Verse 32

ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुर:सरा: । के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥ ३२ ॥

このように制止されると、太陽神の子ヴァイヴァスヴァタ（閻魔王）の使者たちは言った。「諸君はいったい誰で、法王の命令に逆らう大胆さを持つのか。」

Verse 33

कस्य वा कुत आयाता: कस्मादस्य निषेधथ । किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमा: ॥ ३३ ॥

君たちは誰の従者で、どこから来たのか。なぜ我らがアジャーミラに触れるのを禁ずるのか。天神か、下位の神々か、それとも成就者の中の最勝者なのか。

Verse 34

सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥

ヤマの使者は言った。「あなたがたの眼は蓮の花弁のようで、黄の絹衣をまとい、冠と耳飾りを戴き、輝く蓮華の花鬘で飾られている。皆若々しく、美しい四臂を備え、弓と矢筒、剣、棍棒、法螺貝、円盤、蓮華を携える。あなたがたの光明はこの場の闇を四方にわたり払った。ではなぜ、法を守る者の僕である我らを妨げるのか。」

Verse 35

सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥

ヤマの使者は言った。「あなたがたの眼は蓮の花弁のようで、黄の絹衣をまとい、冠と耳飾りを戴き、輝く蓮華の花鬘で飾られている。皆若々しく、美しい四臂を備え、弓と矢筒、剣、棍棒、法螺貝、円盤、蓮華を携える。あなたがたの光明はこの場の闇を四方にわたり払った。ではなぜ、法を守る者の僕である我らを妨げるのか。」

Verse 36

सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥

ヤマラージャの使者は言った。「あなたがたの眼は蓮の花弁のようだ。黄の絹衣をまとい、蓮華の花輪で飾られ、頭には麗しい兜、耳には耳飾りを戴き、皆みずみずしい若さに輝いている。四本の腕には弓と矢筒、剣、棍棒、法螺貝、円盤（チャクラ）、そして蓮華が荘厳されている。あなたがたの光明はこの場の闇を四方にわたり払った。では尊き方々よ、なぜ法の守護者ヤマラージャの僕である我らを妨げるのか。」

Verse 37

श्रीशुक उवाच इत्युक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिण: । तान् प्रत्यूचु: प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥ ३७ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは続けた。ヤマラージャの使者にそう告げられると、ヴァースデーヴァの僕たちは微笑み、雲の轟きのように深い声で次のように答えた。

Verse 38

श्रीविष्णुदूता ऊचु: यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिण: । ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्चाधर्मस्य लक्षणम् ॥ ३८ ॥

ヴィシュヌドゥータたちは言った。「もし汝らが真にダルマラージャ（ヤマラージャ）の命を執行する者なら、ダルマの真義と、アダルマの徴を我らに説け。」

Verse 39

कथं स्विद् ध्रियते दण्ड: किं वास्य स्थानमीप्सितम् । दण्ड्या: किं कारिण: सर्वे आहो स्वित्कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९ ॥

罰はどのように執行され、その正当な管轄はどこにあるのか。罰せられるべき者とは誰か。果報を求めて行為するカルミーは皆罰せられるのか、それとも人のうち幾人かだけなのか。

Verse 40

यमदूता ऊचु: वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्यय: । वेदो नारायण: साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥ ४० ॥

ヤマドゥータたちは答えた。「ヴェーダに定められたものがダルマであり、その反対がアダルマである。ヴェーダはまさにナーラーヤナそのものであり、自存自生（スヴァヤンブー）であると、我らはヤマラージャより聞いた。」

Verse 41

येन स्वधाम्न्यमी भावा रज:सत्त्वतमोमया: । गुणनामक्रियारूपैर्विभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१ ॥

ナーラーヤナは自らのダーマに住しつつも、サットヴァ・ラジャス・タマスの三グナに従って宇宙を統御される。ゆえに衆生は性質・名・務め・形をそれぞれ授かり、彼こそ万有の原因である。

Verse 42

सूर्योऽग्नि: खं मरुद्देव: सोम: सन्ध्याहनी दिश: । कं कु: स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिण: ॥ ४२ ॥

太陽、火、空、風、諸天、月、黄昏、昼、夜、方角、水、大地、そしてパラマートマーご自身が、衆生の行為の証人である。

Verse 43

एतैरधर्मो विज्ञात: स्थानं दण्डस्य युज्यते । सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिण: ॥ ४३ ॥

これらの証人によってアダルマが確証されるとき、罰を科すのは正当である。果報を求めて行為する者は皆、その罪業に応じて処罰される。

Verse 44

सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघा: । कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान्न ह्यकर्मकृत् ॥ ४४ ॥

ヴァイクンタの住人よ、汝らは無垢である。だが物質界では、身体を持つ者は皆カルミーであり、善であれ悪であれ行為する。三グナに染まるゆえにそうせざるを得ず、身を受けた者は無為ではいられない。ゆえにこの世の衆生は皆、処罰の対象となる。

Verse 45

येन यावान्यथाधर्मो धर्मो वेह समीहित: । स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥ ४५ ॥

この生において、どれほど、いかなる形でダルマまたはアダルマを行ったかに応じて、来世においてそのカルマの果報を同じだけ享受し、あるいは受苦する。

Verse 46

यथेह देवप्रवरास्त्रैविध्यमुपलभ्यते । भूतेषु गुणवैचित्र्यात्तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६ ॥

おお神々の中の最勝者よ。ここでは自然の三グナの混濁により、生命は三様に現れる――静穏・動揺・愚昧、または楽・苦・混合、あるいは法（ダルマ）にかなう者・不法の者・半ば法の者。ゆえに来世においても、この三グナが同様に働くと推し量られる。

Verse 47

वर्तमानोऽन्ययो: कालो गुणाभिज्ञापको यथा । एवं जन्मान्ययोरेतद्धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४७ ॥

現在の春が過去と未来の春の性質を示すように、この生における楽・苦・その混合は、過去生と未来生のダルマとアダルマの行いを示す証しとなる。

Verse 48

मनसैव पुरे देव: पूर्वरूपं विपश्यति । अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानज: ॥ ४८ ॥

全能のヤマラージャは梵天に等しい。自らの住処にありながらも、パラマートマーのごとく万人の心に宿り、意によって生類の過去の行為を観察し、そこから未来の生での振る舞いを悟る。

Verse 49

यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि । न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९ ॥

無知の闇に結ばれた眠る者が、夢に現れた身体に従って行い、それを自分だと受け取るように、出生の記憶を失った衆生も、過去のダルマ／アダルマの行為によって得た現身を「我」と同一視し、過去生も未来生も知り得ない。

Verse 50

पञ्चभि: कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभि: । एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५० ॥

五つの知覚の感官、五つの行為の感官、五つの対象――この十五の上に心（マナス）があり、第十六の要素である。心の上に第十七の要素、すなわちジーヴァ（魂）がある。魂は他の十六と協働しつつも、ただ独り物質界を享受し、楽・苦・混合の三つの境遇を味わう。

Verse 51

तदेतत्षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् । धत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम् ॥ ५१ ॥

これは十六の部分から成る微細身、三グナの力より生じた大いなるリンガ身である。強い欲望によって生類を輪廻（サンスリティ）へと駆り、喜び・悲嘆・恐れ・苦悩を与える。

Verse 52

देह्यज्ञोऽजितषड्‌वर्गो नेच्छन्कर्माणि कार्यते । कोशकार इवात्मानं कर्मणाच्छाद्य मुह्यति ॥ ५२ ॥

無知の身ある者は、六群（感官と心）を制し得ず、望まぬともグナの力により業をなさしめられる。蚕が自らの糸で繭を作って閉じこもるように、自らの行為で己を覆い、迷いに沈む。

Verse 53

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवश: कर्म गुणै: स्वाभाविकैर्बलात् ॥ ५३ ॥

いかなる生きとし生けるものも、一瞬たりとも無為に留まれない。生来のグナの力に押され、否応なくその性向に従って行為する。

Verse 54

लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत । यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा ॥ ५४ ॥

不可視の因（アヴィヤクタ）を得ると、顕と不顕が現れてくる。強いスヴァバーヴァにより、種と胎に応じて相応の家に生まれ、粗身と微細身も欲望に従って形づくられる。

Verse 55

एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्यय: । आसीत्स एव नचिरादीशसङ्गाद्विलीयते ॥ ५५ ॥

プラクリティとの結びつきにより、プルシャはこの倒錯した境地に置かれる。だが人身において至上主、あるいはその भक्त（献身者）と交われば、この状態はほどなく溶け去る。

Verse 56

अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्‍मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्‍न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्‌कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥

初め、アジャーミラという名のこのバラモンは、すべてのヴェーダ聖典を学び尽くしていた。彼は品性・行い・徳の宝庫で、ヴェーダの戒めに堅く立ち、柔和で心と感官を制し、真実を語り、マントラの唱誦に通じ、きわめて清浄であった。

Verse 57

अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्‍मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्‍न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्‌कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥

彼は師、火神、客人、そして家の年長者に恭しく仕え、虚しい驕りを持たなかった。すべての生きものの友となる正直な善人で、言葉は慎み深く、誰をも妬まなかった。

Verse 58

एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥

ある時、父の言いつけに従ってその二度生まれの者は森へ行き、果実と花、供犠の薪（サミット）とクシャ草を携えて帰途についた。

Verse 59

एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥

道すがら彼は、欲に溺れたシュードラが娼婦と連れ立つのを見た。二人は蜜酒と強い酒（マイレーヤ）を飲んで酔い、女の目は酩酊でぐるぐると回っていた。

Verse 60

एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥

女は酔いに沈み、衣はゆるみ、恥じらいを失っていた。シュードラはその傍らで戯れ、歌い、笑い、恥もなく享楽に耽っていた――アジャーミラはその有様を目にした。

Verse 61

द‍ृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् । जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहित: ॥ ६१ ॥

鬱金を塗った腕でシュードラが遊女を抱いていた。それを見たアジャーミラの胸に眠っていた欲情が目覚め、迷妄のうちにたちまちその支配に落ちた。

Verse 62

स्तम्भयन्नात्मनात्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् । न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥ ६२ ॥

できる限り彼は、女を見てはならぬというシャーストラの教えを思い起こし、自らを抑えようとした。だが心中のカーマデーヴァの力により心は震え、定めることができなかった。

Verse 63

तन्निमित्तस्मरव्याजग्रहग्रस्तो विचेतन: । तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद्विरराम ह ॥ ६३ ॥

そのため彼は、偽りの想念という「食」に呑まれて分別を失い、太陽と月が覆われるようになった。心はただその遊女を思い続け、ほどなく自らのスヴァダルマを捨て去った。

Verse 64

तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता । ग्राम्यैर्मनोरमै: कामै: प्रसीदेत यथा तथा ॥ ६४ ॥

こうしてアジャーミラは、父から受け継いだ財をことごとく遊女を喜ばせるために費やし始めた。彼女が満足するよう世俗の甘美な享楽を与え、ブラーフマナの務めを捨てた。

Verse 65

विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् । विससर्जाचिरात्पाप: स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधी: ॥ ६५ ॥

遊女の淫らな流し目に知性を射抜かれたため、犠牲となったブラーフマナ、アジャーミラは彼女と共に罪業に沈んだ。ほどなく、名高いブラーフマナ家に生まれた若く美しい妻さえも捨て去った。

Verse 66

यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् । बभारास्या: कुटुम्बिन्या: कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥ ६६ ॥

婆羅門の家に生まれながら、遊女との交わりで知恵を失い、正邪を問わず何とか金を得て、その女とその息子娘を含む家族を養った。

Verse 67

यदसौ शास्त्रमुल्लङ्‌घ्य स्वैरचार्यतिगर्हित: । अवर्तत चिरं कालमघायुरशुचिर्मलात् ॥ ६७ ॥

彼は聖典の規範を踏み越え、放縦で非難される生を長く送った。遊女の作った食を口にしたため、罪に満ち、不浄で汚れ、禁じられた行いに耽った。

Verse 68

तत एनं दण्डपाणे: सकाशं कृतकिल्बिषम् । नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति ॥ ६८ ॥

ゆえに、贖罪を行わなかったこの罪人を、罰杖を持つヤマラージャの御前へ連れて行く。そこで罪業の程度に応じて処罰され、その罰によって浄められる。