Adhyaya 29

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच सुदुस्तरामिमां मन्ये योगचर्यामनात्मन: । यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत ॥ १ ॥

シュリー・ウッダヴァは言った。「愛しき主アチュタよ、心を制し得ぬ者にとって、あなたが説かれたヨーガの修行はあまりに難しいと思われます。どうか簡明に、いかにすれば人はより容易にそれを実践し成就できるかをお示しください。」

Verse 2

प्रायश: पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्ते योगिनो मन: । विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिता: ॥ २ ॥

蓮華の眼をもつ主よ、たいていのヨーギーは心を定めようと努めますが、三昧を完成できずに落胆し、心を制する苦しさに疲れ果ててしまいます。

Verse 3

अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसा: श्रयेरन्नरविन्दलोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि- स्त्वन्माययामी विहता न मानिन: ॥ ३ ॥

それゆえ、蓮華の眼をもつ宇宙の主よ、白鳥のごとき清浄な人々（パラマハンサ）は、超越の歓喜を湧き出させるあなたの蓮華の御足に喜んで帰依します。だがヨーガや業の成就を誇る者はあなたに寄りかからず、あなたのマーヤーに打ち負かされます。

Verse 4

किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धोदासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् । योऽरोचयत् सह मृगै: स्वयमीश्वराणांश्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठ: ॥ ४ ॥

ああアチュタよ、ただ汝のみを拠り所とする僕たちに、汝が親しく近づき抱き取られることに何の驚きがあろうか。ラーマチャンドラとして顕現された時でさえ、梵天ら諸天が輝く冠の先を汝の蓮華の御足の台座に触れさせようと競い合う中、汝はただ汝に帰依したハヌマーンら猿たちに特別の慈愛を示された。

Verse 5

तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां सर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु । को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्यै किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां न: ॥ ५ ॥

汝は一切の魂にして、最も愛すべき礼拝の対象、そして至上主である。汝に帰依する者に、汝はあらゆる成就を授け給う。かくなる汝を、誰が捨て去れようか。恩恵を知りつつ、誰が忘恩となろうか。汝を忘れさせる物質的享楽のために、誰が他を拝するだろう。蓮華の御足の塵に仕える我らに、いかなる欠乏があり得ようか。

Verse 6

नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुद: स्मरन्त: । योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्न आचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥

おお主よ。超越の詩人や霊的学の達人でさえ、たとえ梵天ほどの長寿を得ても、汝への負債を言い尽くすことはできない。汝は二つの相として現れ、外にはアーチャーリヤとして、内には心に住まうパラマートマーとして、身を持つ者の内外の不浄を払い、汝に至る道を示し給う。

Verse 7

श्रीशुक उवाच इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा पृष्टो जगत्क्रीडनक: स्वशक्तिभि: । गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो जगाद सप्रेममनोहरस्मित: ॥ ७ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは言った。かくして、深い愛着の心をもつウッダヴァに問われたとき、宇宙を自らのリーラーの玩具とし、己の力によってブラフマー・ヴィシュヌ・シヴァの三相を帯びる、支配者たちの支配者なる主クリシュナは、愛に満ちた人を魅了する微笑をたたえつつ答え始めた。

Verse 8

श्रीभगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् । यान् श्रद्धयाचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ८ ॥

至上主は言われた。「よい、われは汝に、きわめて吉祥なるわがバクティの法を語ろう。これを信をもって実践するなら、死すべき人も、征し難き死に打ち勝つ。」

Verse 9

कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकै: स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरति: ॥ ९ ॥

常にわたしを憶念しつつ、性急にならず、あらゆる務めをわたしのために行え。心と知性をわたしに捧げ、わたしへのバクティ奉仕に愛をもって心を定めよ。

Verse 10

देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भ‍क्तै: साधुभि: श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु मद्भ‍क्ताचरितानि च ॥ १० ॥

わたしの聖なるバクタ（サードゥ）が住まう聖地に身を寄せよ。また、天界の神々、アスラ、人間の間に現れるわたしのバクタたちの模範的な行いに導かれよ。

Verse 11

पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद् गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि: ॥ ११ ॥

独りであれ公の集いであれ、歌や舞いなどと王者の荘厳をもって、わたしの礼拝のために定められた聖日・儀礼・巡礼・祭典を取り仕切り、祝え。

Verse 12

मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशय: ॥ १२ ॥

清らかな心で、すべての存在の内にも外にも遍満するわたし—至上の魂—を見よ。また自己の内にも同じく見よ。物質に汚されず、遍在する空のように。

Verse 13

इति सर्वाणि भूतानि मद्भ‍ावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समद‍ृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥

光り輝くウッダヴァよ。このように、すべての生きものを「わたしが各々の内に在る」との思いで観じ、この神聖な知に依って万人をしかるべく敬う者こそ真の賢者である。その人は、バラモンと賤民、盗人とバラモン文化の護持者、太陽と小さな火花、温和な者と残忍な者とを等しく見る。

Verse 14

इति सर्वाणि भूतानि मद्भ‍ावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समद‍ृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥

光輝あるウッダヴァよ。すべての生きとし生けるものの内に我が臨在を観じ、この神聖なる智に依りて万人に相応の敬意を捧げる者こそ、真の賢者とされる。その人は、バラモンと賤民、盗人とバラモン文化の護持者、太陽と小さな火の火花、温和なる者と残酷なる者とを、等しい眼で見る。

Verse 15

नरेष्वभीक्ष्णं मद्भ‍ावं पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धासूयातिरस्कारा: साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५ ॥

すべての人の内に我が臨在を絶えず観想する者には、競争心、嫉妬、侮りの悪習と、偽りの我執とが、たちまち滅び去る。

Verse 16

विसृज्य स्मयमानान् स्वान् द‍ृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद् दण्डवद् भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥ १६ ॥

仲間の嘲りを顧みず、身体への同一化とそれに伴う羞恥を捨てよ。ついで地に棒のごとく全身を投げ出して（ダンダヴァット）、すべての者の前に礼拝せよ――犬、賤民、牛、驢馬にさえも。

Verse 17

यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भ‍ावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत वाङ्‍मन:कायवृत्तिभि: ॥ १७ ॥

あらゆる生きものの内に我を見る力が十分に育つまでは、言葉・心・身体のはたらきをもって、この道により我を礼拝し続けよ。

Verse 18

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशय: ॥ १८ ॥

遍在する至上主の超越智と、自己の智慧とによって、彼は至高の真理をあらゆる所に観じ、万有をブラフマンの本性として見抜く。かくして疑いを尽く離れ、果報を求める行為を捨て去る。

Verse 19

अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम । मद्भ‍ाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभि: ॥ १९ ॥

わたしは、心と言葉と身体の働きをもって、あらゆる生きものの中に在すこの我を悟る道こそ最上であると認める。

Verse 20

न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि । मया व्यवसित: सम्यङ्निर्गुणत्वादनाशिष: ॥ २० ॥

愛しきウッダヴァよ、わたしの法を始めても滅びはない。わたし自ら確立したゆえに、それはグナを超え、報いを求めぬ奉愛である。ゆえにこの道を取る者は微塵の損失も受けない。

Verse 21

यो यो मयि परे धर्म: कल्प्यते निष्फलाय चेत् । तदायासो निरर्थ: स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥

ウッダヴァよ、聖者の中の最勝よ。もし我に向ける法が無益な果を求めて作られるなら、その労は危難に際しての恐れや嘆きのように空しい。だが私利なく我に捧げられた行いは、外には無用に見えても、それこそが真の宗教の道である。

Verse 22

एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत् सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥ २२ ॥

これこそ賢者の至高の知、巧者の至高の工夫である。すなわち、死すべき者がこの世の仮りのもの・不実なるものを用いて、この生において不死の永遠真実たる我に到達する。

Verse 23

एष तेऽभिहित: कृत्‍स्‍नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रह: । समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गम: ॥ २३ ॥

かくして、要約と詳説の両様により、絶対真理の学であるブラフマン論の全体を汝に説き示した。これは神々にとってさえ理解し難い学である。

Verse 24

अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् । एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशय: ॥ २४ ॥

わたしは明晰な理をもって、この智慧を汝に繰り返し説いた。正しく悟る者は疑いを滅し、解脱に至る。

Verse 25

सुविविक्तं तव प्रश्न‍ं मयैतदपि धारयेत् । सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५ ॥

汝の問いへのこの答えはきわめて明瞭である。これに心を定める者は、ヴェーダの永遠にして秘奥の目的――至上梵（パラブラフマン）――に到達する。

Verse 26

य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६ ॥

この智慧をわが भक्तたちの中に豊かに施し広める者は、梵を授ける者である。われはその者に、わが自己そのものを与える。

Verse 27

य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि । स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ २७ ॥

この至上にして最も清浄・浄化する智慧を声高く誦する者は、日々清められる。超越の智の灯によって、彼は他者にわれを示すからである。

Verse 28

य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्र: श‍ृणुयान्नर: । मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८ ॥

信と専心をもって常にこの教えを聴き、われに対して至純のバクティを行ずる者は、業の反応に決して縛られない。

Verse 29

अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोह: शोकश्चासौ मनोभव: ॥ २९ ॥

親愛なる友ウッダヴァよ、この超越の知を今や完全に理解したか。心に起こった迷いと嘆きは、すでに消え去ったか。

Verse 30

नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ३० ॥

この教えを、偽善者・不信心者・狡猾な者に与えてはならない。誠実に聴こうとせず、信愛（バクティ）なく、謙虚さを欠く者にも授けてはならない。

Verse 31

एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्ति: स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥ ३१ ॥

この知は、これらの欠点を離れ、バラモンの福祉に尽くし、慈愛深く、聖者で清らかな者に説くべきである。また、庶民の働く者や女性であっても、至上主へのバクティがあるなら、相応しい聴聞者として受け入れよ。

Verse 32

नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥

探求者がこの知を悟れば、もはや知るべきものは残らない。甘美なる不死の甘露を飲んだ者が、なお渇くことはないからである。

Verse 33

ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विध: ॥ ३३ ॥

我が子よ、人々は分析の知、祭式の業、神秘のヨーガ、世の営み、そして統治の権力によって、ダルマ・アルタ・カーマ・モークシャを求める。だが汝は我がバクタであるゆえ、彼らがそれら多様な道で成し得るものを、汝は容易に我のうちに見いだすであろう。

Verse 34

मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे । तदामृतत्त्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥

人が一切の果報を求める行為を捨て、我に全身全霊を捧げて我に奉仕せんと切に願うなら、その者は生死より解脱し、我が栄光と豊かさを分かち受ける地位に至る。

Verse 35

श्रीशुक उवाच स एवमादर्शितयोगमार्ग- स्तदोत्तम:श्लोकवचो निशम्य । बद्धाञ्जलि: प्रीत्युपरुद्धकण्ठो न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्ष: ॥ ३५ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは語った。主クリシュナのこの御言葉を聞き、ヨーガの道すべてを示されたウッダヴァは合掌して礼拝した。しかし愛に喉が詰まり、目は涙に満ち、何も語れなかった。

Verse 36

विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं धैर्येण राजन् बहु मन्यमान: । कृताञ्जलि: प्राह यदुप्रवीरं शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥

王よ。愛に揺さぶられた心を忍耐で鎮め、ヤドゥ族随一の勇者たる主クリシュナに深く感謝したウッダヴァは、合掌し、頭で主の蓮華の御足に触れてから語り始めた。

Verse 37

श्रीउद्धव उवाच विद्रावितो मोहमहान्धकारो य आश्रितो मे तव सन्निधानात् । विभावसो: किं नु समीपगस्य शीतं तमो भी: प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥

シュリー・ウッダヴァは言った。生まれなき原初の主よ。私にまとわりついていた迷妄の大いなる闇は、あなたの慈悲深い臨在によって払い去られました。輝く太陽に近づいた者に、寒さ・闇・恐れがどうして力を及ぼせましょうか。

Verse 38

प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना भृत्याय विज्ञानमय: प्रदीप: । हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं कोऽन्यं समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥

慈悲深きあなたは、私のわずかな帰依に報いて、僕である私に超越の智慧という灯火を授けてくださいました。ゆえに、感謝を知るあなたの भक्तが、あなたの蓮華の御足を捨てて他の主に帰依することがありましょうか。

Verse 39

वृक्णश्च मे सुद‍ृढ: स्‍नेहपाशो दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । प्रसारित: सृष्टिविवृद्धये त्वया स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥

ダーシャールハ、ヴリシュニ、アンドハカ、サートヴァタの諸家に向けた私の堅固な愛着の縄は、創造を増長させるためにあなたが自らのスヴァマーヤーで張り巡らせたものだが、今やアートマンの悟りという智の武器によって断ち切られた。

Verse 40

नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् । यथा त्वच्चरणाम्भोजे रति: स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥

大いなるヨーギーよ、あなたに敬礼いたします。帰依した私をお導きください。あなたの蓮華の御足への愛着が、決して揺らがず失われぬように。

Verse 41

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

至上主は言われた。「愛しきウッダヴァよ、わたしの命に従い、『バダリカー』と呼ばれるわたしのアーシュラマへ行け。そこでは、わたしの蓮華の御足から湧き出た聖なる水に触れ、また沐浴して清められよ。さらに聖なるアラカナンダー河を拝することで、あらゆる罪垢を洗い去れ。樹皮の衣をまとい、森に自然に得られるものを食し、満ち足りて欲を離れて住め。二元の対立に耐え、温良で、感官を制し、静穏で、心を一つに定め、超越の知と体得を備えよ。わたしが授けた教えの精髄を、独り静かに絶えず観想し、言葉と思いをわたしに没入させ、わたしのダルマに励め。そうすれば三つのグナの行き先を超え、ついにはわたしのもとへ帰って来るであろう。」

Verse 42

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

聖なるアラカナンダー河を拝して一切の垢を洗い、樹皮の衣をまとい、森に自然に得られるものを食し、快楽に対してさえ無欲であれ。

Verse 43

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

二元の対立に耐え、温良で、感官を制し、静穏にして心を一つに定め、知と体得（智）を備えよ。

Verse 44

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

至上主は仰せになった。「愛しきウッダヴァよ、わが命を受け、バダリカーと呼ばれるわがアーシュラマへ行け。そこでは、わが蓮華の御足より湧き出た聖なるティールタの水に触れ、また沐浴して身を清めよ。聖河アラカナンダーを拝するだけで、あらゆる罪垢は洗い去られる。樹皮の衣をまとい、森に自然に得られるものを食し、足るを知り欲を離れて住め。二元の対立に耐え、温和で、感官を制し、静寂にして、知と実現を具えよ。わが授けた教えの精髄を専心して観想し、言葉と心をわたしに定め、わがダルマに励め。かくして三つのグナの行き先を超え、ついにはわたしのもとへ帰還するであろう。」

Verse 45

श्रीशुक उवाच स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धव: प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयो: । शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी- र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは語った。物質生活の苦しみを滅する智慧をもつシュリー・ハリにこのように告げられると、ウッダヴァは主を恭しく右繞し、ついで伏してその御足に頭を置いた。ウッダヴァはあらゆる二元性を超えていたが、別離の時には胸が張り裂け、涙に濡れた心で主の蓮華の御足をその涙で濡らした。

Verse 46

सुदुस्त्यजस्‍नेहवियोगकातरो न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुर: । कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुन: पुन: ॥ ४६ ॥

捨てがたい愛ゆえに別離を恐れて取り乱したウッダヴァは、主の御側を離れることができなかった。ついに激しい痛みに耐えつつ、幾度も礼拝し、主君の履物を頭上に戴いて、悲しみに沈みながら旅立った。

Verse 47

ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य गतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना तप: समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ४७ ॥

その後、大いなるバガヴァタであるウッダヴァは主を胸奥に深く安置し、バダリカーシュラマへ赴いた。宇宙の唯一の友であるシュリー・クリシュナが教えたとおりにそこで苦行に励み、ついにハリの至高の帰趣、すなわち主の御住処へ到達した。

Verse 48

य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्‍‍घ्रिणा सच्छ्रद्धयासेव्य जगद् विमुच्यते ॥ ४८ ॥

これは霊的歓喜の大海に満ちた知慧の甘露であり、偉大なるヨーガの達人たちが仕える蓮華の御足をもつクリシュナが、バガヴァタなる奉献者に語られたものである。これを真実の信をもって受け取り、聴聞し、あるいは実践する者は、この宇宙にあっても必ず解脱を得る。

Verse 49

भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चापाययद् भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥

私は、至上人格神にして原初の至高者、主シュリー・クリシュナに敬礼する。帰依者の輪廻への恐れを滅するため、ヴェーダの作者たる主は蜜蜂のようにヴェーダの精髄—ジュニャーナとヴィジュニャーナの甘露—を集め、歓喜の大海よりその蜜を多くの奉仕者に授け、彼らは慈悲によってそれを飲んだ。