Adhyaya 3

Sutra 1

बलविशिष्टः कृतोपजापः प्रतिविहितर्तुः स्वभूम्यां प्रकाशयुद्धमुपेयात् ॥ कZ_१०.३.०१ ॥

兵力で優位にあるときは、説得・宣伝の工作を行い、敵に対抗するための時機／季節を整えたうえで、自国領内で公然戦を行うべきである。

Sutra 2

विपर्यये कूटयुद्धम् ॥ कZ_१०.३.०२ ॥

逆の場合には、隠密・策謀による戦（kūṭayuddha）を用いるべきである。

Sutra 3

बलव्यसनावस्कन्दकालेषु परमभिहन्यात् अभूमिष्ठं वा स्वभूमिष्ठः प्रकृतिप्रग्रहो वा स्वभूमिष्ठम् ॥ कZ_१०.३.०३ ॥

敵の兵力が窮乏している時、または襲撃の好機の時には、敵を強打すべきである——とりわけ、敵が不利な地にあり自軍が有利な地にある場合、あるいは自国の地に拠って敵の諸要素（prakṛtis）を掌握している場合である。

Sutra 4

दूष्यामित्राटवीबलैर्वा भङ्गं दत्त्वा विभूमिप्राप्तं हन्यात् ॥ कZ_१०.३.०४ ॥

または、買収した敵方勢力と森林の兵を用いて、まず敵を崩して散らし、不利な地へ誘い出したところでこれを滅ぼすべきである。

Sutra 5

संहतानीकं हस्तिभिर्भेदयेत् ॥ कZ_१०.३.०५ ॥

密集して結集した敵の陣形は、象によって打ち崩すべきである。

Sutra 6

पूर्वं भङ्गप्रदानेनानुप्रलीनं भिन्नमभिन्नः प्रतिनिवृत्य हन्यात् ॥ कZ_१०.३.०६ ॥

まず（見せかけの崩壊としての）「離反・崩れ」を与える（または誘発する）ことで敵を引き込み、分断させる。ついで自軍が崩れぬまま反転して打撃を加える。

Sutra 7

पुरस्तादभिहत्य प्रचलं विमुखं वा पृष्ठतो हस्त्यश्वेनाभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.०७ ॥

正面から交戦したのち、敵が動揺するか背を向けたなら、象兵と騎兵で背後から打ちかかるべきである。

Sutra 8

पृष्ठतोऽभिहत्या प्रचलं विमुखं वा पुरस्तात्सारबलेनाभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.०८ ॥

背後から打撃を与えたのち、敵が動揺するか背を向けたなら、次いで精鋭（中核）部隊で正面から打ちかかるべきである。

Sutra 9

ताभ्यां पार्श्वाभिगातौ व्याख्यातौ ॥ कZ_१०.३.०९ ॥

この二つの方法によって、側面攻撃もまた説明される。

Sutra 10

यतो वा दूष्यफल्गुबलं ततोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१० ॥

敵の兵力が脆弱または弱い側があるなら、その側から攻撃すべきである。

Sutra 11

पुरस्ताद्विषमायां पृष्ठतोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.११ ॥

敵の前方が不整地であるときは、背後から攻撃せよ。

Sutra 12

पृष्ठतो विषमायां पुरस्तादभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१२ ॥

敵の後方が不整地であるときは、正面から攻撃せよ。

Sutra 13

पार्श्वतो विषमायामितरतोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१३ ॥

一方の側面が不整地であるときは、反対側から攻撃せよ。

Sutra 14

दूष्यामित्राटवीबलैर्वा पूर्वं योधयित्वा श्रान्तमश्रान्तः परमभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१४ ॥

あるいは、まず脆弱な敵部隊や森林部隊で戦わせて消耗させ、彼が疲弊したところを、こちらは疲れぬまま決定的に打て。

Sutra 15

दूष्यबलेन वा स्वयं भङ्गं दत्त्वा जितमिति विश्वस्तमविश्वस्तः सत्त्रापाश्रयोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१५ ॥

欠陥を生じやすい部隊（dūṣya-bala）を用いるか、あるいは自軍の隊列が崩れたかのように意図的に装って、疑い深い指揮官は、隠蔽／掩護（sattrā）に身を寄せつつ、油断して信じ込んだ敵を攻撃すべきである。

Sutra 16

सार्थव्रजस्कन्धावारसंवाहविलोपप्रमत्तमप्रमत्तोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१६ ॥

A vigilant commander should strike an enemy who has become careless due to the disruption (vilopa) of his caravan traffic, cattle-herds, camp, or supply-convoy movements.

Sutra 17

फल्गुबलावच्छन्नसारबलो वा परवीराननुप्रविश्य हन्यात् ॥ कZ_१०.३.१७ ॥

Or, with a strong core force concealed behind a weak-looking screen, one should infiltrate among the enemy’s fighters and strike them.

Sutra 18

गोग्रहणेन श्वापदवधेन वा परवीरानाकृष्य सत्त्रच्छन्नोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१८ ॥

By seizing cattle, or by killing wild beasts, one should lure out the enemy’s fighters and then strike them while concealed by cover (sattrā).

Sutra 19

रात्राववस्कन्देन जागरयित्वा निद्राक्लान्तानवसुप्तान्वा दिवा हन्यात् ॥ कZ_१०.३.१९ ॥

By making night raids, keep them awake; then strike by day those exhausted from lack of sleep, or those who have fallen asleep.

Sutra 20

सपादचर्मकोशैर्वा हस्तिभिः सौप्तिकं दद्यात् ॥ कZ_१०.३.२० ॥

Or, using elephants fitted with foot-protecting leather-cases, one should deliver a night-slaying/night-attack (sauptika).

Sutra 21

अहःसम्नाहपरिश्रान्तानपराह्नेऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.२१ ॥

One should strike in the afternoon those exhausted by daytime preparations and marching readiness.

Sutra 22

शुष्कचर्मवृत्तशर्कराकोशकैर्गोमहिषोष्ट्रयूथैर्वा त्रस्नुभिरकृतहस्त्यश्वं भिन्नमभिन्नः प्रतिनिवृत्तं हन्यात् ॥ कZ_१०.३.२२ ॥

Using containers of dried hide, rounded stones, and gravel, or by driving herds of cows, buffaloes, or camels—thus frightening forces untrained with elephants and horses—an unbroken force should strike an enemy force that has broken and is retreating.

Sutra 23

प्रतिसूर्यवातं वा सर्वमभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.२३ ॥

Or one should attack the enemy entirely with the sun and wind against him (i.e., positioned so glare and wind disadvantage the opponent).

Sutra 24

धान्वनवनसंकटपङ्कशैलनिम्नविषमनावो गावः शकटव्यूहो नीहारो रात्रिरिति सत्त्राणि ॥ कZ_१०.३.२४ ॥

The ‘covers/concealments’ (sattrāṇi) are: desert tracts; forest; dense/impassable ground; mud; hills; low-lying ground; uneven terrain; boats; cattle; wagon-formations; fog; and night.

Sutra 25

पूर्वे च प्रहरणकालाः कूटयुद्धहेतवः ॥ कZ_१०.३.२५ ॥

あらかじめ（取り決めた）打撃の時刻は、隠密・詭計の戦（kūṭayuddha）の根拠となる。

Sutra 26

संग्रामस्तु निर्दिष्टदेशकालो धर्मिष्ठः ॥ कZ_१०.३.२६ ॥

しかし、会戦（saṃgrāma）は、場所と時が（公然と）定められているとき、最も「法（ダルマ）にかなった／正当な」ものである。

Sutra 27

संहत्य दण्डं ब्रूयात्तुल्यवेतनोऽस्मि भवद्भिः सह भोग्यमिदं राज्यं मयाभिहितैः परोऽभिहन्तव्यः इति ॥ कZ_१०.३.२७ ॥

武装兵力を集めたのち、彼は彼らにこう告げるべきである。「私は汝らと同等の条件で俸給を受けている。この国は汝らと共に享受し、共に守るべきものだ。私の命により、敵は討ち倒されねばならぬ。」

Sutra 28

वेदेष्वप्यनुश्रूयते समाप्तदक्षिणानां यज्ञानामवभृथेषु सा ते गतिर्या शूराणामिति ॥ कZ_१०.३.२८ ॥

またヴェーダにもこう伝えられている。「祭司への布施（dakṣiṇā）が完全に支払われた祭式の結了儀礼（avabhṛtha）において——それこそが勇士たちの到達する運命である。」

Sutra 29

अपीह श्लोकौ भवतः ॥ कZ_१०.३.२९ ॥

ここにもまた、その趣旨の詩句（śloka）がある。

Sutra 30

क्षणेन तानप्यतियान्ति शूराः प्राणान् सुयुद्धेषु परित्यजन्तः ॥ कZ_१०.३.३०च्द् ॥

勇士たちは、よく戦われた戦いで命を捨てることによって、瞬く間にあの者たちさえも凌駕する。

Sutra 31

तत्तस्य मा भून्नरकं च गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् इति ॥ कZ_१०.३.३१च्द् ॥

——（と言って）「それが彼の分となりませんように。主から受けた扶持のために戦わぬ者は地獄へ行け。」

Sutra 32

मन्त्रिपुरोहिताभ्यामुत्साहयेद् योधान्व्यूहसम्पदा ॥ कZ_१०.३.३२ ॥

彼は大臣と祭司（プーロヒタ）を通じて戦士たちを鼓舞し、また戦陣の優れた編成（確かな隊形と展開）によっても奮い立たせるべきである。

Sutra 33

कार्तान्तिकादिश्चास्य वर्गः सर्वज्ञदैवतसम्योगख्यापनाभ्यां स्वपक्षमुद्धर्षयेत्परपक्षं चोद्वेजयेत् ॥ कZ_१०.३.३३ ॥

Let his group—beginning with the kārtāntikas and similar specialists—by proclaiming (the king’s) association with all-knowing divine powers, raise the morale of his own side and intimidate the enemy side.

Sutra 34

श्वो युद्धमिति कृतोपवासः शस्त्रवाहनं चानुशयीत ॥ कZ_१०.३.३४ ॥

「明日は戦いだ」と決意して断食を行ったうえで、武器と乗騎／乗り物もまた儀礼に従って整え、規律の下に置くべきである。

Sutra 35

अथर्वभिश्च जुहुयात् ॥ कZ_१०.३.३५ ॥

また、アタルヴァン（アタルヴァ・ヴェーダ）の儀礼／真言を伴って供物（火への供献）を捧げるべきである。

Sutra 36

विजययुक्ताः स्वर्गीयाश्चाशिषो वाचयेत् ॥ कZ_१०.३.३६ ॥

勝利に結びつくものと天上の報いを約束するものとからなる祝福を、唱えさせるべきである。

Sutra 37

ब्राह्मणेभ्यश्चात्मानमतिसृजेत् ॥ कZ_१०.३.३७ ॥

また、婆羅門たちに自らを委ね（保護と助言を求め）るべきである。

Sutra 38

शौर्यशिल्पाभिजनानुरागयुक्तमर्थमानाभ्यामविसंवादितमनीकगर्भं कुर्वीत ॥ कZ_१०.३.३८ ॥

彼は、隊列の中へ持ち込むべき「中核のメッセージ」を作るべきである――勇武、技能、高貴な家柄、そして愛着／忠誠を備え、物質的利益と名誉の双方に照らして矛盾がなく（虚偽に聞こえないように）整えられたものを。

Sutra 39

पितृपुत्रभ्रातृकाणामायुधीयानामध्वजं मुण्डानीकं राजस्थानम् ॥ कZ_१०.३.३९ ॥

（戦闘員の中に）父―子―兄弟から成る部隊を置け——別々の旗印を持たせず、短髪で識別しやすい隊列とし——王の位置の周囲（近衛／中軍）に配置せよ。

Sutra 40

हस्ती रथो वा राजवाहनमश्वानुबन्धः ॥ कZ_१०.३.४० ॥

王の乗り物は戦象または戦車とし、支援／予備として馬を随伴させよ。

Sutra 41

यत्प्रायसैन्यो यत्र वा विनीतः स्यात्तदधिरोहयेत् ॥ कZ_१०.३.४१ ॥

軍が最も集中している所、または最も規律正しく訓練されている所で（乗り物／位置）に就け。

Sutra 42

राजव्यञ्जनो व्यूहाधिष्ठानमायोज्यः ॥ कZ_१०.३.४२ ॥

王は—王権の標章を帯びて—戦闘陣形の指揮座（司令位置）として配置されるべきである。

Sutra 43

सूतमागधाः शूराणां स्वर्गमस्वर्गं भीरूणां जातिसंघकुलकर्मवृत्तस्तवं च योधानां वर्णयेयुः ॥ कZ_१०.३.४३ ॥

Sūtas and Māgadhas (court bards/heralds) should proclaim to the soldiers: heaven for the brave and the opposite for the cowardly; and they should recite praises of the warriors—by their birth, guild/association, clan, deeds, livelihood, and conduct.

Sutra 44

पुरोहितपुरुषाः कृत्याभिचारं ब्रूयुः यन्त्रिकवर्धकिमौहूर्तिकाः स्वकर्मसिद्धिमसिद्धिं परेषाम् ॥ कZ_१०.३.४४ ॥

王の祭司とその配下は、儀礼と対抗儀礼について語るべきである。技術者や増強役、そして占星術師は、自軍の作戦の成功と敵の失敗を宣言すべきである。

Sutra 45

सेनापतिरर्थमानाभ्यामभिसंस्कृतमनीकमाभाषेत शतसाहस्रो राजवधः पञ्चाशत्साहस्रः सेनापतिकुमारवधः दशसाहस्रः प्रवीरमुख्यवधः पञ्चसाहस्रो हस्तिरथवधः साहस्रोऽश्ववधः शत्यः पत्तिमुख्यवधः शिरो विंशतिकं भोगद्वैगुण्यं स्वयं ग्राहश्च इति ॥ कZ_१०.३.४५ ॥

総司令官は、報奨と栄誉によって整えられた部隊にこう告げるべきである。「敵王を討てば十万、敵将の後継者を討てば五万、主たる勇士を討てば一万、象兵または戦車兵を討てば五千、騎兵を討てば千、精鋭歩兵を討てば百。首級を持ち帰れば二十（単位）。鹵獲した戦利品は享受が倍（すなわち権利が倍）。生け捕りの捕虜には（報奨）を与える」—このように。

Sutra 46

तदेषां दशवर्गाधिपतयो विद्युः ॥ कZ_१०.३.४६ ॥

十人組の長は、これら（報奨の額と規則）を知っておくべきである。

Sutra 47

चिकित्सकाः शस्त्रयन्त्रागदस्नेहवस्त्रहस्ताः स्त्रियश्चान्नपानरक्षिण्यः पुरुषाणामुद्धर्षणीयाः पृष्ठतस्तिष्ठेयुः ॥ कZ_१०.३.४७ ॥

医師は器具と薬、油剤（軟膏）と布を携え、また食糧と飲料を守る女たち—兵を励まし奮い立たせる役目の者—は後方にとどまるべきである。

Sutra 48

अदक्षिणामुखं पृष्ठतःसूर्यमनुलोमवातमनीकं स्वभूमौ व्यूहेत ॥ कZ_१०.३.४८ ॥

自国の地では、軍を南に向けず、太陽を背にし、風も有利に（背後から/味方して）なるように布陣すべきである。

Sutra 49

परभूमिव्यूहे चाश्वांश्चारयेयुः ॥ कZ_१०.३.४९ ॥

そして敵地に布陣したときは、馬を常に動かしておくべきである（すなわち騎乗で巡回・哨戒する）。

Sutra 50

यत्र स्थानं प्रजवश्चाभूमिर्व्यूहस्य तत्र स्थितः प्रजवितश्चोभयथा जीयेत । विपर्यये जयति उभयथा स्थाने प्रजवे च ॥ कZ_१०.३.५० ॥

陣形にとって、地形が位置保持（sthāna）にも迅速な機動・突撃（prajāva）にも有利な所では、立っても進んでも両様に勝てる。逆なら敗れる。だが双方が位置と機動で等しいなら、勝利は両者（位置と機動の運用）にかかっている。

Sutra 52

समा विषमा व्यामिश्रा वा भूमिरिति पुरस्तात्पार्श्वाभ्यां पश्चाच्च ज्ञेया ॥ कZ_१०.३.५२ ॥

地形は平坦・不整・混合のいずれかとして評価し、前方・両翼・後方を調べて把握すべきである。

Sutra 53

समायां दण्डमण्डलव्यूहाः विषमायां भोगासंहतव्यूहाः व्यामिश्रायां विषमव्यूहाः ॥ कZ_१०.३.५३ ॥

平地では、杖形（daṇḍa）と円形（maṇḍala）の陣形。不整地では、曲線・蛇行形（bhoga）と密集形（asaṃhata）の陣形。混合地形では、不整・不規則の陣形。

Sutra 54

विशिष्टबलं भङ्क्त्वा संधिं याचेत ॥ कZ_१०.३.५४ ॥

敵の精鋭／特別部隊を打ち破った後、彼は（自分に有利な条件で）講和を求めるべきである。

Sutra 55

समबलेन याचितः संदधीत ॥ कZ_१०.३.५५ ॥

同等の力を持つ者から講和を求められたなら、条約を締結すべきである。

Sutra 56

हीनमनुहन्यात् न त्वेव स्वभूमिप्राप्तं त्यक्तात्मानं वा ॥ कZ_१०.३.५६ ॥

弱い敵は追撃して打ってよい。しかし、自国の領域に到達した者や、絶望して無謀になった者（字義どおりには「自らを捨てた者」）を悩ませてはならない。

Sutra 57

अधार्यो जायते वेगस्तस्माद्भग्नं न पीडयेत् ॥ कZ_१०.३.५७च्द् ॥

……抗しがたい攻勢の勢いが生じる。ゆえに、すでに崩れた敵を過度に追い詰めてはならない。