Adhyaya 25: The Birth of Ahaṅkāra as Guha/Skanda and His Appointment as Divine Commander

Verse 1

प्रजापाल उवाच । अहंकारात् कथं जज्ञे कार्त्तिकेयो द्विजोत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि पृच्छतो वै महामुने ॥ २५.१ ॥

Prajāpāla berkata: “Wahai yang terbaik di antara para dvija, bagaimana Kārttikeya lahir dari ahaṃkāra? Wahai mahāmuni, lenyapkan keraguanku ini.”

Verse 2

महातपा उवाच । सर्वेषामेव तत्त्वानां यः परः पुरुषः स्मृतः । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं तत्त्वादि त्रिविधं तु तत् ॥ २५.२ ॥

Mahātapā berkata: “Puruṣa Tertinggi dikenang melampaui semua tattva. Dari-Nya timbul yang Tak-Termanifest (avyakta); dan golongan dasar yang bermula dari tattva itu disebut tiga macam.”

Verse 3

पुरुषाव्यक्तयोर्मध्ये महत्त्वं समपद्यत । स चाहङ्कार इत्युक्तो यो महान् समुदाहृतः ॥ २५.३ ॥

Di antara Puruṣa dan Avyakta (Yang Tak-Termanifest), timbul prinsip Mahat; prinsip yang sama itu disebut ‘ahaṃkāra’ dan juga dipaparkan sebagai Yang Agung (Mahān).

Verse 4

पुरुषो विष्णुरित्युक्तः शिवो वा नामतः स्मृतः । अव्यक्तं तु उमा देवी श्रीर्वा पद्मनिभेक्षणा ॥ २५.४ ॥

‘Puruṣa’ disebut sebagai Viṣṇu; dan menurut sebutan nama, Ia juga diingat sebagai Śiva. Adapun ‘Avyakta’ adalah Dewi Umā, atau Śrī yang bermata laksana teratai.

Verse 5

तत्संयोगादहंकारः स च सेनापतिर्गुहः । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु राजन् महामते ॥ २५.५ ॥

Dari pertautan itu timbul ahaṃkāra (rasa ‘aku’); dan ia dikaitkan dengan Guha, panglima bala para dewa. Akan kujelaskan asal-usulnya; dengarkan, wahai raja yang berakal luhur.

Verse 6

आद्यो नारायणो देवस्तस्माद् ब्रह्मा ततोऽभवत् । अतः स्वयम्भुवश्चान्ये मरीच्याद्यार्कसम्भवाः ॥ २५.६ ॥

Nārāyaṇa adalah dewa yang mula-mula; darinya Brahmā kemudian terwujud. Dari garis itu lahir Svayambhuva Manu, dan yang lain pula—bermula dari Marīci—yang disebut lahir dari Arka (Sang Surya).

Verse 7

तेष्वारभ्य सुरा दैत्या गन्धर्वा मानुषाः खगाः । पशवः सर्वभूतानि सृष्टिरेषा प्रकीर्तिता ॥ २५.७ ॥

Bermula dari mereka, lahirlah para dewa, para Daitya, para Gandharva, manusia, burung, hewan, dan segenap makhluk hidup; demikianlah ciptaan ini telah dipaparkan.

Verse 8

सृष्ट्यां विस्तारितायां तु देवदैत्याः महाबलाः । सापत्न्यं भावमास्थाय युयुधुर्विजिगीषवः ॥ २५.८ ॥

Ketika ciptaan telah meluas, para Dewa dan Daitya yang perkasa, dengan semangat persaingan, saling bertempur demi hasrat menaklukkan.

Verse 9

दैत्यानां बलिनः सन्ति नायका युद्धदुर्मदाः । हिरण्यकशिपुः पूर्वं हिरण्याक्षो महाबलः । विप्रचित्तिर्विचित्तिश्च भीमाक्षः क्रौञ्च एव च ॥ २५.९ ॥

Di antara para Daitya ada para pemimpin yang kuat dan angkuh dalam perang: pertama Hiraṇyakaśipu; lalu Hiraṇyākṣa yang sangat perkasa; juga Vipracitti, Vicitti, Bhīmākṣa, dan Krauñca.

Verse 10

एतेऽतिबलिनः शूरा देवसैन्यं महामृधे । अनारतं सितैर्बाणैर्जयन्तेऽनुदिनं मृधे ॥ २५.१० ॥

Para pahlawan yang sangat kuat ini, dalam pertempuran besar, terus-menerus—hari demi hari—mengalahkan pasukan para dewa dengan panah-panah putih yang cemerlang.

Verse 11

तेषां पराजयं दृष्ट्वा देवानां तु बृहस्पतिः । उवाच हीनं वः सैन्यं नायकेन विना सुराः ॥ २५.११ ॥

Melihat kekalahan para dewa, Bṛhaspati berkata: “Wahai para Sura, pasukan kalian lemah dan tidak lengkap tanpa seorang pemimpin.”

Verse 12

एकेनेन्द्रेण दिव्यं तु सैन्यं पातुं न शक्यते । अतः सेनापतिं किञ्चिदन्वेषयत माचिरम् ॥ २५.१२ ॥

Dengan Indra seorang diri, pasukan ilahi tidak mungkin dilindungi; karena itu, segeralah mencari seorang panglima (senāpati) yang layak.

Verse 13

एवमुक्तास्ततो देवा जग्मुर्लोकपितामहम् । सेनापतिं च नो देहि वाक्यमूचुः ससम्भ्रमम् ॥ २५.१३ ॥

Setelah demikian disampaikan, para dewa pergi kepada Pitāmaha alam semesta, Brahmā, dan dengan tergesa berkata: “Anugerahkanlah kepada kami seorang panglima bala tentara.”

Verse 14

ततो दध्यौ चतुर्वक्त्रः किमेषां क्रियते मया । ब्रह्मा । अथ चिन्तयामास रुद्रं प्रति मनोगतम् ॥ २५.१४ ॥

Lalu Brahmā yang bermuka empat merenung: “Apa yang harus kulakukan bagi mereka?” Kemudian ia memusatkan niat batinnya kepada Rudra dan bermeditasi.

Verse 15

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा जग्मुः कैलासपर्वतम् ॥ २५.१५ ॥

Kemudian para dewa bersama para Gandharva, para Ṛṣi, Siddha, dan Cāraṇa, menempatkan Brahmā di barisan depan, lalu berangkat ke Gunung Kailāsa.

Verse 16

तत्र दृष्ट्वा महादेवं शिवं पशुपतिं विभुम् । तुष्टवुर्विविधैस्तोत्रैः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः ॥ २५.१६ ॥

Di sana, setelah melihat Mahādeva—Śiva, Paśupati, Tuhan Yang Mahameliputi—para penghuni tiga surga, dipimpin Śakra (Indra), memuji-Nya dengan berbagai himne.

Verse 17

देवा ऊचुः । नमाम सर्वे शरणार्थिनो वयं महेश्वरं त्र्यम्बकभूतभावनम् । उमापते विश्वपते मरुत्पते जगत्पते शङ्कर पाहि नः स्वयम् ॥ २५.१७ ॥

Para dewa berkata: “Kami semua bersujud sebagai pencari perlindungan kepada Maheśvara, Tryambaka, Bhūta-bhāvana. Wahai Umāpati, Viśvapati, Marutpati, Jagatpati—wahai Śaṅkara, lindungilah kami sendiri.”

Verse 18

जटाकलापाग्रशशाङ्कदीधिति-प्रकाशिताशेषजगत्त्रयामल । त्रिशूलपाणे पुरुषोत्तमाच्युत प्रपाहि दैत्याच्च जगत्त्रयोदरे ॥ २५.१८ ॥

Wahai Pemegang Trisula, Puruṣottama Acyuta! Puncak jalinan rambutmu diterangi sinar bulan, dan oleh cahayamu tiga dunia menjadi suci; lindungilah kami dari raksasa Daitya yang berada dalam rahim tiga dunia ini.

Verse 19

त्वमादिदेवः पुरुषोत्तमो हरिर्भवो महेशस्त्रिपुरान्तको विभुः । भगाक्षिहा दैत्यरिपुः पुरातनो वृषध्वजः पाहि सुरोत्तमोत्तम ॥ २५.१९ ॥

Engkaulah Dewa Purba: Puruṣottama Hari, Bhava, Maheśa, Tripurāntaka yang Mahakuasa; pembinasaan mata Bhaga, musuh kuno para Daitya, pemilik panji lembu. Lindungilah kami, wahai yang terbaik di antara para dewa.

Verse 20

गिरीशजानाथ गिरिप्रियाप्रिय प्रभो समस्तामरलोकपूजित । गणेश भूतेश शिवाक्षयाव्यय प्रपाहि नो दैत्यवरान्तकाच्युत ॥ २५.२० ॥

Wahai Tuhan, pelindung keturunan Girīśa, yang menjadi yang dicinta maupun tidak dicinta oleh Giripriyā (Pārvatī), dipuja oleh seluruh alam para dewa; wahai Gaṇeśa, penguasa makhluk, Śiva yang kekal tak berkurang—lindungilah kami, wahai Acyuta, pemusnah Daitya terunggul.

Verse 21

पृथ्व्यादितत्त्वेषु भवान् प्रतिष्ठितो ध्वनिस्वरूपो गगने विशेषतः । वायौ द्विधा तेजसि च त्रिधा जले चतुः क्षितौ पञ्चगुणः प्रपाहि नः ॥ २५.२१ ॥

Engkau bersemayam dalam prinsip-prinsip mulai dari bumi; khususnya di langit engkau berwujud bunyi. Dalam angin engkau dua rupa, dalam api tiga rupa, dalam air empat rupa, dan dalam bumi lima sifat—lindungilah kami.

Verse 22

अग्निस्वरूपोऽसि तरौ तथोपले सत्त्वस्वरूपोऽसि तथा जलेष्वपि । तेजःस्वरूपो भगवान् महेश्वरः प्रपाहि नो दैत्यगणार्दितान् हर ॥ २५.२२ ॥

Engkau berwujud api dalam kayu dan juga dalam batu; Engkau pun berwujud sattva, bahkan di dalam air. Wahai Maheśvara, yang hakikatnya adalah cahaya; wahai Hara, lindungilah kami yang ditindas oleh gerombolan Daitya.

Verse 23

नासीद्यदा अकाण्डमिदं त्रिलोचन प्रभाकरेंद्रद्रविणाधिपाः कुतः । तदा भवान् एव विरुद्धलोचन प्रमाणबाधादिविवर्जितः स्थितः ॥ २५.२३ ॥

Ketika perwujudan dunia ini sama sekali belum ada, wahai Yang Bermata Tiga, dari mana mungkin ada Surya, Indra, atau Kubera sang penguasa kekayaan? Pada saat itu, wahai yang bermata khas, hanya Engkau yang tetap ada, bebas dari penyangkalan sarana pengetahuan yang sah dan sejenisnya.

Verse 24

कपालमालिन् शशिखण्डशेखर श्मशानवासिन् सितभस्मगुण्ठित । फणीन्द्रसंवीततनॊऽन्तकापह प्रपाहि नो दक्षधिया सुरेश्वर ॥ २५.२४ ॥

Wahai pemakai untaian tengkorak, bermahkota sabit bulan; penghuni tanah kremasi, berselimut abu putih; tubuhmu dililit Raja Ular, penghapus takut akan Maut—wahai Penguasa para dewa, lindungilah kami dengan kebijaksanaan yang benar.

Verse 25

भवान् पुमान् शक्तिरियं गिरेः सुता सर्वाङ्गरूपा भगवंस्तथा त्वयि । त्रिशूलरूपेण जगत्त्रयं करे स्थितं त्रिनेत्रेषु मखाग्नयस्त्रयः ॥ २५.२५ ॥

Engkau adalah prinsip Purusha; inilah Shakti, putri Gunung, yang wujudnya meresapi seluruh anggota; dan wahai Bhagavan, ia pun bersemayam di dalam-Mu. Dalam rupa trisula, tiga dunia tegak di tangan-Mu; dan pada tiga mata-Mu bersemayam tiga api yajña.

Verse 26

जटास्वरूपेण समस्तसागराः कुलाचलाः सिन्धुवहाश्च सर्वशः । शशी परं ज्ञानमिदं तव स्थितं न देव पश्यन्ति कुदृष्टयो जनाः ॥ २५.२६ ॥

Dalam wujud jata-Mu hadir semua samudra, jajaran pegunungan, dan aliran sungai pembawa air di segala arah. Wahai Deva, pengetahuan tertinggi ini bersemayam pada-Mu; namun orang yang berpandangan keliru tidak memahaminya.

Verse 27

नारायणस्त्वं जगतां समुद्भवस् तथा भवः सैव चतुर्मुखो भवान् । सत्त्वादिभेदेन तथाग्निभेदतो युगादिभेदेन च संस्थितस्त्रिधा ॥ २५.२७ ॥

Engkau adalah Narayana, sumber munculnya alam-alam; demikian pula Engkau adalah Bhava (Siwa), dan Engkau sendiri adalah Yang Bermuka Empat (Brahma). Melalui pembedaan guna seperti sattva, melalui perbedaan api, dan melalui pembagian seperti yuga, Engkau ditegakkan dalam wujud tiga serangkai.

Verse 28

भवन्तमेतॆ सुरनायकाः प्रभो भवार्थिनोऽन्यस्य वदन्ति तोषयन् । यतस्ततो नो भव भूतिभूषण प्रपाहि विश्वेश्वर रुद्र ते नमः ॥ २५.२८ ॥

Wahai Tuhan, para pemimpin para dewa—menginginkan kesejahteraan—memuji Engkau saja dan bukan yang lain, demi menyenangkan-Mu. Karena itu, wahai Bhava, wahai yang berhias abu suci, lindungilah kami dari segala arah; wahai Penguasa semesta, Rudra, sembah sujud kepada-Mu.

Verse 29

महातपा उवाच । एवं स्तुतस्तदा देवो रुद्रः पशुपतिः सुरैः । उवाच देवानव्यग्रः किं कार्यं ब्रूत मा चिरम् ॥ २५.२९ ॥

Mahātapā berkata: Setelah dipuji demikian pada waktu itu oleh para dewa, Dewa Rudra—Paśupati—berkata kepada para dewa tanpa gelisah: “Apa tugasnya? Katakanlah, jangan menunda.”

Verse 30

देवा ऊचुः । सेनापतिं नो देवेश देहि दैत्यवधाय वै । देवानां ब्रह्ममुख्यानामेतदेव हितं भवेत् ॥ २५.३० ॥

Para dewa berkata: “Wahai Penguasa para dewa, anugerahkanlah kepada kami seorang panglima perang untuk membinasakan para Daitya. Bagi para dewa yang dipimpin Brahmā, inilah satu-satunya yang membawa kebaikan.”

Verse 31

रुद्र उवाच । ददामि सेनानाथं वो देवा भवत विज्वराः । भविष्य्यमस्ति पौराणं योगादीनामचिन्तयन् ॥ २५.३१ ॥

Rudra bersabda: “Wahai para dewa, Aku menganugerahkan kepadamu seorang pemimpin bala tentara; jadilah bebas dari derita. Di masa depan akan ada kisah Purāṇa tentang hal ini, ketika merenungkan yoga dan disiplin sejenisnya.”

Verse 32

एवमुक्त्वा हरो देवान् विसृज्य स्वाङ्गसंस्थिताम् । शक्तिं संक्षोभयामास पुत्रहेतोः परंतप ॥ २५.३२ ॥

Setelah berkata demikian, Hara memulangkan para dewa; lalu demi tujuan memperoleh seorang putra, Ia mengguncangkan Śakti yang bersemayam dalam tubuh-Nya sendiri, wahai penakluk musuh.

Verse 33

तस्य क्षोभयतः शक्तिं ज्वलनार्कसमप्रभः । कुमारः सहजां शक्तिं बिभ्रज्ज्ञानैकशालिनीम् ॥ २५.३३ ॥

Saat ia mengguncang Daya itu, Sang Kumāra yang bercahaya laksana api dan matahari memanggul Daya bawaan yang semata-mata dipenuhi pengetahuan.

Verse 34

उत्पत्तिस्तस्य राजेन्द्र बहुरूपा व्यवस्थिताः । मन्वन्तरेष्वनेकेषु देवसेनापतिः किल ॥ २५.३४ ॥

Wahai raja para raja, asal-mulanya ditegakkan dalam banyak wujud; dalam banyak Manvantara ia memang disebut sebagai panglima bala tentara para dewa.

Verse 35

योऽसौ शरीरगो देवः अहंकार इति कीर्तितः । प्रयोजनवशाद् देवः सैव सेनापतिर्विभो ॥ २५.३५ ॥

Prinsip ilahi yang bersemayam dalam tubuh itu disebut “ahaṃkāra”. Karena fungsinya, wahai Yang Mahakuasa, dialah panglima (bagi daya-daya indria).

Verse 36

तस्मिन् जाते स्वयं ब्रह्मा सर्वदैवैः समन्वितः । पूजयामास देवेशं शिवं पशुपतिं तदा ॥ २५.३६ ॥

Ketika hal itu terjadi, Brahmā sendiri, disertai semua dewa, lalu memuja Tuhan para dewa, Śiva yang bernama Paśupati.

Verse 37

सर्वैश्च देवै ऋषिभिश्च सिद्धैः सेनापतिर्वरदानेन तेन । आप्यायितः सोऽपि सुरानुवाच सखायार्थं क्रडने कार्यमेव ॥ २५.३७ ॥

Dengan anugerah itu, semua dewa, para ṛṣi, dan para siddha memuliakan sang panglima; ia pun menjadi teguh. Lalu ia berkata kepada para dewa: “Demi sahabat, tindakan dalam permainan-pertarungan ini sungguh harus dilakukan.”

Verse 38

श्रुत्वा वचस्तस्य महानुभावो महादेवो वाक्यमिदं जगाद । ददामि ते क्रीडनकं तु कुक्कुटं तथानुगौ शाखविशाखसंज्ञौ । कुमार भूतग्रहणायको भवान् भवस्व देवेश्वर सेनयापतिः ॥ २५.३८ ॥

Setelah mendengar ucapannya, Mahādeva yang berhati agung bersabda: “Kuberikan kepadamu sebuah mainan, seekor ayam jantan, serta dua pengiring bernama Śākha dan Viśākha. Wahai Kumāra, jadilah pemimpin para bhūta dan panglima bala tentara Tuhan para dewa.”

Verse 39

एवमुक्त्वा ततो देवः सर्वे देवाश्च पार्थिव । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः स्कन्दं सेनापतिं तदा ॥ २५.३९ ॥

Setelah berkata demikian, wahai Raja, sang dewa dan semua dewa pun pada saat itu memuji Skanda, sang panglima, dengan kata-kata yang berkenan dan penuh hormat.

Verse 40

देवा ऊचुः । भवस्व देवसेनानीर्महेश्वरसुत प्रभो । षण्मुख स्कन्द विश्वेश कुक्कुटध्वज पावके ॥ २५.४० ॥

Para dewa berkata: “Jadilah panglima bala tentara para dewa, wahai Tuhan, putra Maheśvara. Wahai Ṣaṇmukha Skanda, Penguasa semesta, pembawa panji ayam jantan, wahai Pāvaka.”

Verse 41

कम्पितारे कुमारेश स्कन्द बालग्रहानुग । जितारे क्रौञ्चविध्वंस कृत्तिकासुत मातृर्ज ॥ २५.४१ ॥

Wahai Skanda, Penguasa para Kumāra, yang mengguncangkan para pengikut roh-roh penangkap kanak-kanak; wahai Penakluk, penghancur Kraun̄ca; wahai putra Kṛttikā, yang lahir dari para Ibu—hormat bagimu.

Verse 42

भूतग्रहपतिश्रेष्ठ पावकि प्रियदर्शन । महाभूतपतेः पुत्र त्रिलोचन नमोऽस्तु ते ॥ २५.४२ ॥

Wahai yang terunggul di antara para penguasa bhūta dan roh penangkap; wahai Pāvaki yang elok dipandang; wahai putra Penguasa Mahābhūta; wahai Trilocana—hormat bagimu.

Verse 43

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ववर्ध भवानन्दनः । द्वादशादित्यसंकाशो बभूवाद्भुतदर्शनः । त्रैलोक्यमपि तत्तेजस्तापयामास पार्थिव ॥ २५.४३ ॥

Ketika itu, setelah dipuji para dewa, Bhavānandana bertambah besar. Bercahaya laksana dua belas matahari, ia menjadi pemandangan yang menakjubkan. Wahai Raja, sinar itu memanaskan bahkan tiga dunia.

Verse 44

प्रजापाल उवाच । कथं तं कृत्तिकापुत्रमुक्तवन्तः सुरं गुरुम् । कथं च पावकिरसौ कथं वा मातृनन्दनः ॥ २५.४४ ॥

Prajāpāla berkata: “Bagaimana mereka menyapa putra Kṛttikā itu, sang guru para dewa? Dan bagaimana ia disebut ‘Pāvakir’? Atau bagaimana ia dikenal sebagai ‘kesenangan sang ibu’?”

Verse 45

महातपा उवाच । आदिमन्वन्तरे देव उत्पत्तिर्या मयोदिता । परोक्षदर्शिभिर्देवैरेवमेव स्तुतः प्रभुः ॥ २५.४५ ॥

Mahātapā berkata: “Wahai dewa, pada Manvantara pertama, kisah asal-usul yang telah kuuraikan—demikianlah pula Tuhan dipuji oleh para dewa yang melihat melampaui yang tampak.”

Verse 46

कृत्तिका पावकस्त्वन्यमातरो गिरिजा तथा । द्वितीयजन्मनि गुहस्यैते उत्पत्तिहेतवः ॥ २५.४६ ॥

Kṛttikā, Pāvaka (Api), para ibu lainnya, dan juga Girijā (Pārvatī)—inilah sebab-sebab bagi kelahiran kedua Guha.

Verse 47

एवमेतत् तवाख्यातं पृच्छतः पार्थिवोत्तम । आत्मविद्यामृतं गुह्यमहङ्कारस्य सम्भवः ॥ २५.४७ ॥

Wahai raja terbaik, demikian telah dijelaskan kepadamu saat engkau bertanya: ‘nektar’ rahasia pengetahuan diri, yakni asal-mula timbulnya ahaṅkāra (keakuan).

Verse 48

स्वयं स्कन्दो महादेवः सर्वपापप्रणाशनः । तस्य षष्ठीं तिथिं प्रादादभिषेके पितामहः ॥ २५.४८ ॥

Skanda sendiri adalah Mahādewa, pemusnah segala dosa. Pada saat abhiṣeka (penahbisan)-Nya, Pitāmaha menganugerahkan tithi suci hari keenam (Ṣaṣṭhī) kepadanya.

Verse 49

एतां फलाशनो यस्तु क्षयेन्नियतमानसः । अपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रानधनोऽपि धनं लभेत् । यं यमिच्छेत मनसा तं तं लभति मानवः ॥ २५.४९ ॥

Siapa yang menyelesaikan laku suci ini dengan batin terkendali sambil berpantang dan hanya makan buah-buahan, meski tanpa anak akan memperoleh putra; meski miskin akan memperoleh harta. Apa pun yang diinginkan dalam hati, itulah yang dicapai manusia.

Verse 50

यश्चैतत् पठति स्तोत्रं कार्त्तिकेयस्य मानवः । तस्य गेहे कुमाराणां क्षेमारोग्यं भविष्यति ॥ २५.५० ॥

Barang siapa melantunkan himne ini bagi Kārttikeya, di rumahnya anak-anak akan memperoleh kesejahteraan dan kesehatan, bebas dari penyakit.