Adhyaya 108

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अष्टषष्टिप्रमाणानि यानि क्षेत्राणि सूतज । त्वयोक्तानि च तान्येव नामतो नः प्रकीर्तय

Para ṛṣi berkata: “Wahai putra Sūta, engkau telah menyebutkan kṣetra-kṣetra suci yang berjumlah enam puluh delapan; kini sebutkanlah kembali kepada kami, dengan jelas, satu per satu menurut namanya.”

Verse 2

तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले । तानि कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

“Dan juga, segala tīrtha suci lainnya yang ada di muka bumi—kisahkanlah semuanya dengan lengkap, sebab rasa ingin tahu dan kerinduan kami untuk mengetahui sangat besar.”

Verse 3

सूत उवाच । यानि प्रोक्तानि तीर्थानि भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिप्रमाणानि तथा क्षेत्राणि भूतले

Sūta berkata: “Wahai yang terbaik di antara para dvija, tīrtha-tīrtha yang telah kalian sebutkan, dan demikian pula kṣetra-kṣetra di bumi yang berjumlah enam puluh delapan—”

Verse 4

तानि सर्वाणि भीतानि प्रविष्टानि रसातलम् । तीर्थानि मुनिशार्दूलाः पापे ह्यत्र कलौ युगे

Wahai para resi laksana harimau, semua tīrtha itu karena takut telah masuk ke Rasātala, sebab pada zaman Kali ini dosa menjadi dominan di sini.

Verse 5

एतदेव पुरा पृष्टः पार्वत्या परमेश्वरः । यद्भवद्भिरहं पृष्टस्तीर्थयात्राकृते द्विजाः

Perihal inilah dahulu Pārvatī menanyai Parameśvara; sebagaimana kini kalian menanyai aku, wahai para dvija, tentang ziarah ke tīrtha.

Verse 6

कैलासशिखरासीनः पुरा देवो महेश्वरः । सर्वैर्गणगणैः सार्धमुपविष्टो वरासने

Dahulu kala, Dewa Maheśvara duduk di puncak Kailāsa, bersemayam di singgasana mulia bersama seluruh rombongan gaṇa-gaṇa-Nya.

Verse 7

प्रणाम करणार्थाय ह्यागतेष्वमरेषु च । गतेषु तेषु विप्रेंद्रा सर्वेषु त्रिदिवालयम् । अर्धासनगता देवी वाक्यमेतदुवाच ह

Ketika para amara datang untuk menerima penghormatan, lalu setelah mereka semua pergi menuju kediaman surgawi mereka—wahai para brāhmaṇa utama—Devī, duduk setengah di atas singgasana, mengucapkan kata-kata ini.

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव महादेव गंगाक्षालितशेखर । वद मे तीर्थमाहात्म्यं यद्यहं वल्लभा तव

Devī bersabda: “Wahai Dewa para dewa, wahai Mahādeva, yang puncak mahkotanya tersucikan oleh Gaṅgā—katakanlah kepadaku kemuliaan tīrtha, jika sungguh aku kekasihmu.”

Verse 9

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संख्यया नामतो देव मह्यं कीर्तय सांप्रतम्

Wahai Dewa, di bumi ini ada tiga krore dan setengah krore tīrtha. Kini, sebutkanlah kepadaku—baik jumlahnya maupun nama-namanya.

Verse 10

यानि तीर्थान्यनेकानि क्षेत्राणि चैव मे प्रभो । तानि कीर्तय देवेश सुगम्यं चैव देहिनाम् । कीर्तनाच्च समग्राणां तीर्थानां लभ्यते फलम्

Wahai Tuhanku, segala tīrtha yang banyak dan kṣetra suci yang menjadi milikku—wahai Penguasa para dewa, nyatakanlah itu agar mudah didatangi oleh makhluk berjasad. Sebab dengan memuji semuanya, buah sempurna dari seluruh tīrtha itu diperoleh.

Verse 11

ईश्वर उवाच । तीर्थशब्दो वरारोहे धर्मकृत्येषु वर्तते । धर्मस्थानेषु सर्वेषु तत्त्वं शृणु समाहिता

Īśvara bersabda: “Wahai engkau yang berpinggul elok, kata ‘tīrtha’ dipakai bagi laku-laku dharma. Di segala tempat dharma, dengarkanlah hakikatnya dengan perhatian yang teguh.”

Verse 12

माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थ साधुसमागमः । धर्मानुचिंतनं चैव तथैव नियमो यमः

Ibu adalah tīrtha; ayah adalah tīrtha; perjumpaan dengan para sādhū pun adalah tīrtha. Demikian pula perenungan atas dharma, serta pengendalian dan laku-aturan—yama dan niyama—itulah juga tīrtha.

Verse 13

पुण्याः कथा वरारोहे देवर्षीणां कृतास्तथा । आश्रयाः सन्मुनींद्राणां देवानां च तथा प्रिये

Wahai engkau yang berpinggul elok, kisah-kisah suci yang penuh pahala—terutama yang digubah oleh para devarṣi—itulah juga tīrtha. Dan wahai kekasih, tempat bernaung para muni agung yang suci, serta kediaman para dewa pun adalah tīrtha.

Verse 14

भूमिभागाः पवित्राः स्युः कीर्त्यते तीर्थमित्युत । तेषां संदर्शनादेव स्मरणाच्चावगाहनात् । मुच्यंते जन्तवः पापैरपि जन्मशतोद्भवैः

Sebagian bagian bumi sungguh suci; itulah yang dipuji sebagai ‘tīrtha’. Hanya dengan memandangnya, mengingatnya, dan mandi/berendam di sana, makhluk dibebaskan dari dosa—bahkan yang terkumpul dari ratusan kelahiran.

Verse 15

तथा पातकिनो ये च ये च विश्वासघातकाः । तेऽपि सर्वे तथा मुक्तास्तेषां चैवावगाहनात्

Demikian pula, mereka yang melakukan dosa berat dan mereka yang mengkhianati kepercayaan—semuanya pun dibebaskan, dengan mandi/berendam di tīrtha itu.

Verse 16

एवं पापानि संयांति नाशं सर्वांगसुन्दरि । अपि ब्रह्मवधात्पापं यद्भवेदिह देहिनाम् । तच्चापि तीर्थसंसर्गात्प्रलयं यात्यसंशयम्

Demikianlah dosa-dosa menuju kebinasaan, wahai yang elok sekujur tubuh. Bahkan dosa yang timbul bagi insan berjasad karena pembunuhan brahmana pun, dengan bersentuhan dengan tīrtha, lenyap tanpa ragu.

Verse 17

ममापि करसंलग्नं कपालं ब्रह्मणः पुरा । पतितं तीर्थसंसर्गात्तेषां चैवावगाहनात्

Dahulu, bahkan tengkorak Brahmā yang melekat pada tanganku pun terlepas dan jatuh—melalui sentuhan dengan tīrtha dan melalui mandi/berendam di sana.

Verse 18

एवं सर्वेषु तीर्थेषु तथा ह्यायतनेषु च । स्नातव्यं भक्तियुक्तेन चेतसा नान्यगामिना

Maka, di semua tīrtha dan demikian pula di tempat-tempat suci, hendaknya seseorang mandi dengan batin yang terikat pada bhakti, tidak mengembara ke hal lain.

Verse 19

यत्र स्नातैर्नरैः सम्यक्सर्वेषां लभ्यते फलम् । ममाश्रयं विशालाक्षि सर्वपातकनाशनम् । कामदं च तथा नॄणां नारीणां च विशेषतः

Di tempat itu, bila manusia mandi dengan tata cara yang benar, buah pahala bagi semua diperoleh. Wahai yang bermata lebar, itulah perlindunganku: pemusnah segala dosa, serta pemberi anugerah yang diinginkan bagi para pria dan terutama bagi para wanita.

Verse 20

एतद्गुह्यतमं देवि मम नित्यव्यवस्थितम् । न कस्याऽपि मयाख्यातं देवेंद्रस्यापि पृच्छतः

Wahai Dewi, inilah ajaran rahasia terdalamku, yang senantiasa teguh sebagai kebenaran abadi. Aku tidak pernah mengungkapkannya kepada siapa pun—bahkan ketika Indra, raja para dewa, memintanya dariku.

Verse 21

वाल्लभ्यात्तव मे भद्रे कथितं वै वरानने । अष्टषष्टिः प्रगम्यानि भक्त्या तीर्थानि मानवैः

Wahai yang mulia, wahai wanita berwajah elok—karena kasihku kepadamu, sungguh aku menyatakannya: ada enam puluh delapan tīrtha suci yang patut didatangi manusia dengan bhakti.

Verse 22

ममाश्रयाणि तान्येव सर्वपापहराणि च । कामदानि वरारोहे मत्प्रभावादसंशयम्

Tīrtha-tīrtha itulah yang berada dalam lindunganku; semuanya menghapus segala dosa. Wahai yang berpinggul elok, oleh dayaku mereka menganugerahkan tujuan yang diinginkan—tanpa keraguan.

Verse 23

यं यं कामं समाधाय तत्र तीर्थे पुमान्यदि । कृत्वा स्नानं ततो देवमर्चयेच्च महेश्वरम्

Apa pun hasrat yang dipendam seseorang, bila ia mandi di tīrtha itu lalu memuja Sang Dewa, Maheśvara, maka ia meraih tujuan yang diniatkannya.

Verse 24

सुकृतं मनसि ध्यात्वा यैर्नरैः पूजितो हरिः । आस्तां तेषां वरारोहे दर्शनं स्पर्शनं तथा । स्मरणादपि मुच्यंते नराः पापैः पुराकृतैः

Orang-orang yang, dengan merenungkan pahala kebajikan di dalam batin, memuja Hari—wahai yang beranggota elok—tak perlu bersandar pada melihat atau menyentuh; bahkan dengan mengingat-Nya saja, manusia dibebaskan dari dosa-dosa yang dahulu diperbuat.

Verse 25

एते शक्रादयो देवास्तेषु तीर्थेषु सुन्दरि । मां पूज्य त्रिदिवं प्राप्तास्तथान्ये नारदादयः

Wahai yang jelita, para dewa—Indra (Śakra) dan yang lainnya—di tīrtha-tīrtha itu memuja-Ku dan mencapai Tridiva (surga); demikian pula yang lain, seperti Nārada dan sebagainya.

Verse 26

तान्यहं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण पृथक्पृथक् । नामतः शृणु देवेशि समाहितमनाः स्थिता

Aku akan menjelaskan kepadamu tīrtha-tīrtha itu dengan rinci, satu per satu. Wahai Dewi Sang Penguasa, berdirilah dengan batin terhimpun dan dengarkan nama-namanya.

Verse 27

वाराणसी प्रयागं च नैमिषं चापरं तथा । गयाशिरः सुपुण्यं च पवित्रं कुरुजांगलम्

Vārāṇasī, Prayāga, dan Naimiṣa; demikian pula tanah-tanah suci lainnya—Gayāśiras yang amat penuh pahala; serta wilayah Kuru-jāṅgala yang menyucikan.

Verse 28

प्रभासं पुष्करं चैव विश्वेश्वरमथापरम । अट्टहासं महेन्द्रं च तथैवोज्जयनी च या

Prabhāsa dan Puṣkara; juga Viśveśvara, serta satu lagi singgasana suci; Aṭṭahāsa dan Mahendra pula—demikian juga Ujjayanī.

Verse 29

मरुकोटिः शंकुकर्णं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् । रुद्रकोटिः स्थलेशं च हर्षितं वृषभध्वजम्

Marukoṭi, Śaṅkukarṇa, dan Gokarṇa—itulah kṣetra suci yang utama; juga Rudrakoṭi, Sthaleśa, Harṣita, serta Vṛṣabha-dhvaja, Śiva Sang Berpanji Lembu.

Verse 30

केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् । सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम्

Dan ada Kedāra; demikian pula kṣetra suci bernama Madhyamakeśvara; tempat suci Sahasrākṣa; serta satu lagi tirtha mulia yang disebut Kārtikeśvara.

Verse 31

तथैव वस्त्रमार्गं च तथा कनखलं स्मृतम् । भद्रकर्णं च विख्यातं दण्डकाख्यं तथैव च

Demikian pula ada Vastramārga; dan Kanakhala yang demikian dikenang; juga Bhadrakarṇa yang termasyhur; serta tirtha yang dikenal dengan nama Daṇḍaka.

Verse 32

त्रिदण्डाख्यं तथा क्षेत्रं तथैव कृमिजांगलम् । एकाम्रं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं छागलकं तथा

Demikian pula ada kṣetra suci bernama Tridaṇḍa; juga Kṛmijāṅgala; dan kṣetra yang disebut Ekāmra; serta pula ladang suci bernama Chāgalaka.

Verse 33

कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् । काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम्

Wahai Dewi, ada Kāliñjara; dan satu lagi tempat suci bernama Maṇḍaleśvara; juga Kāśmīra, Marukeśa; serta Hariścandra yang tampak amat indah.

Verse 34

पुरश्चंद्रं च वामेशं कुकुटेश्वरमेव च । भस्मगात्रमथोकारं त्रिसंध्या विरजा तथा

Dan (di sana ada tirtha suci bernama) Puraścandra dan Vāmeśa, juga Kukuṭeśvara; kemudian Bhasmagātra, Athokāra, Trisandhyā, serta demikian pula Virajā.

Verse 35

अर्केश्वरं च नेपालं दुष्कर्णं करवीरकम् । जागेश्वरं तथा देवि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम्

Dan (ada pula) Arkeśvara; Nepāla; Duṣkarṇa; Karavīraka; demikian juga, wahai Dewi, Jāgeśvara; serta Śrīśaila, gunung yang paling utama.

Verse 36

अयोध्या चैव पातालं तथा कारोहणं महत् । देविका च नदी पुण्या भैरवं पूर्वसागरः

Dan juga Ayodhyā; Pātāla; serta Kārohaṇa yang agung; sungai suci Devikā; Bhairava (dham suci); dan Samudra Timur.

Verse 37

सप्तगोदावरीतीर्थं तथैव समुदाहृतम् । निर्मलेशं तथान्यच्च कर्णिकारं सुशोभनम्

Demikian pula Saptagodāvarī Tīrtha telah dimasyhurkan; juga Nirmaleśa; dan satu lagi (tirtha), Karṇikāra yang indah menawan.

Verse 38

कैलासं जाह्नवीतीरं जललिंगं च वाडवम् । बदरीतीर्थवर्यं च कोटितीर्थं तथैव च

Dan (ada pula) Kailāsa; tepi Jāhnavī (Gaṅgā); Jalaliṅga; Vāḍava; tirtha utama Badarī; dan demikian pula Koṭitīrtha.

Verse 39

विंध्याचलो हेमकूटं गन्धमादनमेव च । लिंगेश्वरं तथा क्षेत्रं लंकाद्वारं तथैव च

Dan (di sana ada) Gunung Vindhyācala, Hemakūṭa, serta Gandhamādana; demikian pula kawasan suci Liṅgeśvara dan juga Laṅkādvāra.

Verse 40

नलेश्वरं तु मध्येशं केदारं रुद्रजालकम् । सुवर्णाख्यं च वामोरु तथान्यत्षष्टिकापथम्

(Di sana ada) Naleśvara, juga Madhyeśa, Kedāra dan Rudrajālaka; serta Suvarṇākhya, wahai Dewi berpinggul elok—dan satu tīrtha lain yang termasyhur bernama Ṣaṣṭikāpatha.

Verse 108

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेशवरक्षेत्रमाहात्म्ये ऽष्टषष्टितीर्थवर्णनंनामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

Demikian berakhir bab ke-108, berjudul “Uraian Enam Puluh Delapan Tīrtha,” dalam Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya, pada Nāgara-khaṇḍa keenam dari Śrī Skanda Mahāpurāṇa, dalam Ekāśīti-sāhasrī Saṃhitā.