Adhyaya 25

Verse 1

लोमश उवाच । तत्रोपविविशुः सर्वे सत्कृताश्च हिमाद्रिणा । ते देवाः सपरिवाराः सहर्षाश्च सवाहनाः

Lomaśa berkata: Di sana mereka semua duduk, setelah dihormati sepantasnya oleh Himādri. Para dewa itu, beserta para pengiringnya, bersukacita dan datang dengan wahana masing-masing.

Verse 2

तत्रैव च महामात्रं निर्मितं विश्वकर्मणा । दीप्त्या परमया युक्तं निवासार्थं स्वयम्भुवः

Di tempat itu juga, Viśvakarman membangun sebuah kediaman agung, dipenuhi cahaya tertinggi, sebagai tempat tinggal bagi Svayambhū (Brahmā).

Verse 3

तथैव विष्णोस्त्वपरं भवनं स्वयमेव हि । भास्वरं सुविचित्र च कृतं त्वष्ट्रा मनोरमम् । वण्डीगृहं मनोज्ञं च तथैव कृतवान्स्वयम्

Demikian pula, bagi Viṣṇu dibuat kediaman lain—sungguh oleh daya-Nya sendiri—cemerlang dan penuh keajaiban, indah dirancang oleh Tvaṣṭṛ. Dan Ia sendiri juga membuat sebuah Vaṇḍī-gṛha yang menawan, yakni paviliun pujian.

Verse 4

तथैव श्वेतं परमं मनोज्ञं महाप्रभं देववरैः सुपूजितम् । कैलासलक्ष्मीप्रभया महत्या सुशोभितं तद्भवनं चकार

Demikian pula, ia membuat sebuah istana putih yang amat menawan dan bercahaya agung, yang dipuja dengan baik oleh para dewa utama. Kediaman itu dihiasi oleh kemilau besar, laksana “kemakmuran Kailāsa” sendiri.

Verse 5

तत्रैव शंभुः परया विभूत्या स स्थापितस्तेन हिमाद्रिणा वै

Di sana juga, Śambhu (Śiva) ditahbiskan—ditegakkan dan didudukkan di singgasana—oleh Himādri, dengan kemuliaan tertinggi dan wibawa ilahi.

Verse 6

एतस्मिन्नंतरे मेना समायाता सखीगणैः । नीराजनार्थं शंभुं च ऋषिभिः परिवारिता

Sementara itu Menā datang bersama rombongan sahabat-sahabatnya; dikelilingi para resi, ia hadir untuk melakukan nīrājana—melambaikan pelita suci—bagi Śambhu (Śiva).

Verse 7

तदा वादित्रदिर्घोपैर्नादितं भुवनत्रयम् । नीराजनं कृतं तस्य मेनया च तपस्विनः

Lalu, dengan bunyi alat musik yang panjang dan bergema, seakan tiga dunia bergetar. Menā pun melaksanakan nīrājana bagi Sang Mahā-tapasvī, Tuhan agung itu.

Verse 8

अवलोक्य परा साध्वी मेनाऽजानाद्धरं तदा । गिरिजोक्तमनुस्मृत्य मेना विस्मयमागता

Saat memandang, Menā yang amat suci itu pada waktu itu tidak mengenali Hara (Śiva). Namun ketika mengingat sabda Girijā (Pārvatī), Menā pun dipenuhi rasa takjub.

Verse 9

यद्वै पुरोक्तं च तया पार्वत्या मम सन्निधौ । ततोऽधिकं प्रपश्यामि सौंदर्यं परमेष्ठिनः । महेशस्य मया दृष्टमनिर्वाच्यं च संप्रति

“Apa yang dahulu Pārvatī ucapkan di hadapanku—lebih dari itu kini kulihat keindahan tertinggi Sang Mahā-Paramesthin. Keagungan Maheśa yang kusaksikan saat ini sungguh tak terkatakan.”

Verse 10

एवं विस्मयमापन्ना विप्रपत्नीभिरावृता । अहतां बरयुग्मेन शोभिता वरवर्णिनी

Demikianlah, diliputi rasa takjub dan dikelilingi para istri brāhmaṇa, sang wanita mulia berkulit cerah itu tampak bersinar, berhias sepasang busana yang belum pernah dikenakan.

Verse 11

कंचुकी परमा दिव्या नानारत्नैश्च शोभिता । अंगीकृता तदा देव्या रराज परया श्रिया

Kancukī yang maha ilahi, berkilau dihias aneka permata, saat itu diterima oleh Sang Dewi; dan beliau pun memancar dengan kemuliaan yang tiada banding.

Verse 12

बिभ्रती च तदा हारं दिव्यरत्नविभूषितम् । वलयानि महार्हाणि शुद्धचामीकराणि च

Kemudian beliau mengenakan kalung yang dihiasi ratna surgawi, serta gelang-gelang amat berharga dari emas murni.

Verse 13

तत्रोपविष्टा सुभगा ध्यायंती परमेश्वरम् । सखीभिः सेव्यमाना सा विप्रपत्नीभिरेव च

Duduk di sana, sang wanita yang berbahagia bermeditasi kepada Parameśvara; ia dilayani oleh para sahabatnya serta para istri brāhmaṇa.

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे तत्र गर्गो वाक्यमभाषत । पाणिग्रहार्थं शंभुं च आनयध्वं स्वमंदिरम् । त्वरितेनैव वेलायामस्यामेव विचक्षणाः

Sementara itu Garga berkata di sana: “Bawalah Śambhu ke kediaman kalian sendiri untuk upacara pāṇigrahaṇa (pengambilan tangan pernikahan). Lekaslah, pada saat mujur ini, wahai yang bijaksana!”

Verse 15

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गर्गस्य च महात्मनः । अभ्युत्थानपराः सर्वे पर्वताः सकलत्रकाः

Mendengar sabda Garga yang berhati luhur itu, semua raja gunung beserta seluruh rombongan mereka pun bersiap bangkit dan berangkat untuk memberi penghormatan.

Verse 16

महाविभूत्या संयुक्ताः सर्वे मंगलपाणयः । सालंकृतास्तदा तेषां पत्न्योलंकारमंडिताः

Mereka semua, bersatu dengan kewibawaan agung dan membawa persembahan yang membawa berkah di tangan, saat itu berhias indah; sementara para istri mereka pun dipermuliakan dengan perhiasan dan hiasan yang gemilang.

Verse 17

उपायनान्यनेकानि जगृहुः स्निग्धलोचनाः । तदा वादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा

Mereka yang bermata lembut menerima banyak persembahan; lalu, di tengah gemuruh bunyi alat musik dan lebih nyaring lagi lantunan Brahma-ghoṣa, kidung Weda,

Verse 18

आजग्मुः सकलात्रास्ते यत्र देवो महेश्वरः । प्रमथैरावृतस्तत्र चंड्या चैवाभिसेवितः

Semua rombongan itu pun tiba di tempat di mana Dewa Maheśvara berada; di sana Ia dikelilingi para Pramatha dan juga dilayani oleh Caṇḍī.

Verse 19

तथा महर्षिभिस्तत्र तथा देवगणैः सह । एभिः परिवृतः श्रीमाञ्छंकरो लोकशंकरः

Di sana pula, dikelilingi para Mahārṣi dan juga disertai rombongan para dewa, tampaklah Śaṅkara yang mulia—penyejahtera segala loka—terlingkupi oleh mereka semua.

Verse 20

श्रुत्वा वादित्रनिर्घोषं सर्वे शंकरसेवकाः । उत्थिता ऐकापद्येन देवैरृषिभिरावृताः

Mendengar gemuruh nyaring bunyi alat musik, semua pelayan yang berbhakti kepada Śaṅkara segera bangkit serentak; mereka dikelilingi para dewa dan para ṛṣi.

Verse 21

तथोद्यतो योगिनाचक्रयुक्ता गणा गणानां गणानां पतिरेकवर्चसाम् । शिवंपुरस्कृत्य तदानुभावास्तथैव सर्वे गणनायकाश्च

Kemudian para Gaṇa maju, bersatu dengan cakra para Yoginī; dan penguasa para Gaṇa, bercahaya dengan kemilau tunggal, pun berangkat. Dengan Śiva ditempatkan di barisan terdepan, semua yang perkasa itu—para pemimpin Gaṇa juga—bergerak maju.

Verse 22

तद्योगिनी चक्रमतिप्रचंडं टंकारभेरीरवनिस्वनेन । चंडीं पुरस्कृत्य भयानकां तदा महाविभूत्या समलंकृतां तदा

Lalu cakra Yoginī yang amat dahsyat itu menerjang maju di tengah gemuruh genderang dan pekik alat-perang. Menempatkan Caṇḍī yang menggetarkan di barisan depan, mereka tampak berhias dengan kewibawaan gaib yang agung.

Verse 23

कंठे कर्कोटकं नागं हारभूतं च कार सा । पदकं वृश्चिकानां च दंदशूकांश्च बिभ्रती

Di lehernya ia mengenakan ular Karkoṭaka sebagai untaian kalung; ia pun memikul hiasan yang terbuat dari kalajengking, dan membawa ular-ular berbisa sebagai perhiasannya.

Verse 24

कर्णावतंसान्सा दध्रे पाणिपादमयांस्तथा । रणे हतानां वीराणां शिरांस्युरसिचापरान्

Ia mengenakan anting-anting yang dibentuk dari tangan dan kaki; dan di dadanya ia memanggul tanda-tanda lain—kepala para pahlawan yang gugur di medan laga.

Verse 25

द्वीपिचर्मपरीधाना योगिनीचक्रसंयुता । क्षेत्रपालावृता तद्वद्भैरवैः परिवारिता

Berbalut kulit macan tutul dan bersatu dengan cakra Yoginī, ia dikelilingi para Kṣetrapāla, para penjaga wilayah suci; dan demikian pula ia diiringi oleh para Bhairava di sekelilingnya.

Verse 26

तथा प्रेतैश्च भूतैश्च कपटैः परिवारिता । वीरभद्रादयश्चैव गणाः परमदारुणाः । ये दक्षयज्ञनाशार्थे शिवेनाज्ञापितास्तदा

Ia pun dikelilingi oleh Preta dan Bhūta serta makhluk-makhluk licik yang mengerikan. Vīrabhadra dan para Gaṇa lainnya—amat dahsyat—ialah mereka yang ketika itu diperintah Śiva untuk membinasakan yajña Dakṣa.

Verse 27

तथा काली भैरवी च माया चैव भयावहा । त्रिपुरा च जया चैव तथा क्षेमकरी शुभा

Di sana ada pula Kālī dan Bhairavī, serta Māyā yang menimbulkan gentar; juga Tripurā dan Jayā, serta Kṣemakarī yang suci lagi membawa kesejahteraan.

Verse 28

अन्याश्चैव तथा सर्वाः पुरस्कृत्य सदाशिवम् । गंतुकामाश्चोग्रतरा भूतैः प्रेतैः समावृताः

Dan banyak dewi lainnya pula—semuanya—menempatkan Sadāśiva di barisan terdepan, berhasrat untuk berangkat; amat garang, mereka dikelilingi oleh Bhūta dan Preta.

Verse 29

एताः सर्वा विलोक्याथ शिवभक्तो जनार्द्दनः । महर्षीश्च पुरस्कृत्य ह्यमरांश्च तथैव च । अनसूयां पुरस्कृत्य तथैव च ह्यरुंधतीम्

Setelah memandang mereka semua, Janārdana—seorang bhakta Śiva—maju ke depan, menempatkan para mahārṣi dan juga para dewa di barisan terdepan; ia pun memuliakan Anasūyā, demikian pula Arundhatī.

Verse 30

विष्णुरुवाच । चण्डीं कुरु समीपस्थां लोकपालनतां प्रभो

Viṣṇu bersabda: “Wahai Prabhu, tetapkanlah Caṇḍī agar tetap dekat, dengan amanat menjaga dan memelihara tatanan dunia-dunia.”

Verse 31

तदुक्तं विष्णुना वाक्यं निशम्य जगदीश्वरः । उवाच प्रहसन्नेव चंडीं प्रति सदाशिवः

Mendengar sabda yang diucapkan Viṣṇu, Penguasa jagat—Sadāśiva—tersenyum lembut dan menjawab kepada Caṇḍī.

Verse 32

अत्रैव स्थीयतां चंडीं यावदुद्वहनं भवेत् । मम भावान्विजानासि कार्याकार्ये सुशोभने

“Biarlah Caṇḍī tetap di sini sampai tiba saat pengantaran (membawa mempelai). Wahai yang elok, engkau memahami maksudku tentang apa yang patut dan tidak patut dilakukan.”

Verse 33

एवमाकर्ण्य वचनं शंभोरमिततेजसः । उवाच कुपिता चंडी विष्णुमुद्दिश्य सादरम्

Mendengar demikian sabda Śaṃbhu yang bercahaya tak terhingga, Caṇḍī menjadi murka, namun dengan hormat ia berbicara kepada Viṣṇu.

Verse 34

तथान्ये प्रमथाः सर्वे विष्णुमूचुः प्रकोपिताः । यत्रयत्र शिवो भाति तत्रतत्र वयं प्रभो

Kemudian semua Pramatha yang lain pun, dengan amarah, berkata kepada Viṣṇu: “Wahai Prabhu, di mana pun Śiva tampak nyata, di sanalah kami juga berada.”

Verse 35

त्वया निवारिताः कस्माद्वयमाभ्युदये परे । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा केशवोवाक्यमब्रवीत्

“Mengapa engkau menahan kami pada saat usaha agung ini?” Mendengar ucapan mereka, Keśava pun menyampaikan jawaban.

Verse 36

चण्डीमुद्दिश्य प्रमथानन्यांश्चैव तथाविधान् । यूयं चैव मया प्रोक्ता मा कोपं कर्त्तुमर्हथ

Kepada Caṇḍī serta para Pramatha dan yang sejenis, Keśava bersabda: “Kalian telah Kuberikan ajaran; janganlah kalian menyerah pada amarah.”

Verse 37

एवमुक्तास्तदा तेन चंडीमुख्या गणास्तदा । एकांतमाश्रिताः सर्वे विष्णुवाक्याज्ज्वलद्धृदः

Setelah ditegur demikian olehnya, para gaṇa yang dipimpin Caṇḍī pun menyingkir ke tempat sunyi; hati mereka masih menyala karena sabda Viṣṇu yang menahan diri.

Verse 38

तावत्सर्वे समायाताः पर्वतेंद्रस्य मंत्रिणः । सकलत्राः संभ्रमेण महेशं प्रति सत्वरम्

Sementara itu, semua menteri Sang Penguasa Gunung datang berkumpul bersama seisi rumah, bergegas penuh gairah menuju Maheśa.

Verse 39

पंचवाद्यप्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । योषिद्भिः संवृतास्तत्र गीतशब्देन भूयसा

Di sana udara bergemuruh oleh nyaringnya lima macam alat musik, dan lebih nyaring lagi oleh brahma-ghoṣa, lantunan Weda; dikelilingi para wanita, tempat itu berulang-ulang dipenuhi suara nyanyian mangala.

Verse 40

एवं प्राप्ता यत्र शंभुः सकलैः परिवारितः । आगत्य कलशैः साकं स्नापितो हि सदाशिवः । स्त्रीभिर्मंगलगीतेन सर्वाभरणभूषितः

Demikianlah mereka tiba di tempat Śambhu berdiri, dikelilingi seluruh pengiring-Nya. Lalu Sadāśiva dimandikan (abhiseka) dengan air suci yang dibawa dalam kendi-kendi; para wanita melantunkan nyanyian mangala, dan Ia bersinar berhias segala perhiasan.

Verse 41

ऋषयो देवगंधर्वास्तथान्ये पर्वतोत्तमाः । शंभ्यग्रगास्तदा जग्मुः स्त्रियश्चैव सुपूजिताः । बभौ छत्रेण महता ध्रिमाणेन मूर्द्धनि

Para resi, gandharwa ilahi, dan makhluk mulia lain yang lahir dari gunung berjalan di depan bagi Śambhu; para wanita yang dimuliakan pun turut serta. Ia bersinar dengan payung agung yang diangkat di atas kepalanya.

Verse 42

चामरै वीर्ज्यमानोऽसौ मुकुटेन विराजितः । ब्रह्मा विष्णुस्तथा चंद्रो लोकपालस्तथैव च

Ia dikipasi dengan cāmara dan berkilau dihiasi mahkota; Brahmā, Viṣṇu, Sang Bulan, serta para penjaga penjuru dunia pun hadir di sana.

Verse 43

अग्रगा ह्यपि शोभंतः श्रिया परमया युताः । तथा शंखाश्च भेर्यश्च पटहानकगोमुखाः

Mereka yang berjalan di depan tampak indah, dipenuhi kemuliaan tertinggi; dan bunyi śaṅkha, bherī, paṭaha, ānaka, serta sangkakala gomukha pun bergema.

Verse 44

तथैव गायकाः सर्वे परममंगलम् । पुनः पुनरवाद्यंत वादित्राणि महोत्सवे

Demikian pula semua penyanyi melantunkan kidung yang amat membawa keberkahan; dalam mahotsava itu, alat-alat musik dimainkan berulang-ulang.

Verse 45

अरुंधती महाभागा अनसूया तथैव च । सावित्री च तथा लक्ष्मीर्मातृभिः परिवारिताः

Arundhatī yang amat mulia, Anasūyā, Sāvitrī, dan Lakṣmī pun hadir, dikelilingi oleh para Ibu Ilahi (Mātṛkā).

Verse 46

एभिः समेतो जगदेकबंधुर्बभौ तदानीं परमेण वर्चसा । सचंद्रसूर्यानिलवायुना वृतः सलोकपालप्रवरैर्महर्षिभिः

Bersatu dengan mereka, Sang sanak sejati satu-satunya bagi jagat raya kala itu bersinar dengan cahaya tertinggi; dikelilingi Candra, Surya, Anila/Vāyu, para Lokapāla terkemuka, serta para Mahārṣi agung.

Verse 47

स वीज्यमानः पवनेनः साक्षाच्छत्रं च तस्मै शशिना ह्यधिष्ठितम् । सूर्यः पुरस्तादभवत्प्रकाशकः श्रियान्वितो विष्णुरभूच्च सन्निधौ

Ia dikibasi oleh Vāyu sendiri; dan bagi-Nya Candra menjadi payung kebesaran. Surya berdiri di depan sebagai penerang, dan Viṣṇu yang berseri kemuliaan hadir dekat di sisi-Nya.

Verse 48

पुष्पैर्ववर्षुर्ह्यवकीर्यमाणा देवास्तदानीं मुनिभिः समेताः । ययौ गृहं कांचनकुट्टिमं महन्महावि भूत्यापरिशोभितं तदा । विवेश शंभुः परया सपर्यया संपूज्यमानो नरदेवदानवैः

Saat itu para dewa, berhimpun bersama para muni, menurunkan hujan bunga yang bertebaran ke segala arah. Śambhu melangkah menuju kediaman agung berlantai hamparan emas, berkilau oleh kemegahan tak terhingga; lalu memasuki-nya, disembah dengan pemujaan tertinggi oleh raja-raja, para dewa, dan para dānava.

Verse 49

एवं समागतः शंभुः प्रविष्टो यज्ञमण्डपम् । संस्तूयमानो विबुधैः स्तुतिभिः परमेश्वरः

Demikianlah Śambhu datang dan memasuki maṇḍapa yajña; Parameśvara dipuji oleh para dewa dengan kidung-kidung pujian yang luhur.

Verse 50

गजादुत्तारयामास महेशं पर्वतोत्तमः । उपविश्य ततः पीठे कृत्वा नीराजनं महत्

Gunung yang termulia menurunkan Maheśa dari gajah. Lalu, setelah mendudukkan-Nya di atas singgasana, mereka melaksanakan nīrājana (ārati) yang agung.

Verse 51

मेनया सखिभिः साकं तथैव च पुरोधसा । मधुपर्कादिकं सर्वं यत्कृतं चैव तत्र वै

Di sana Menā, bersama para sahabatnya dan juga pendeta keluarga, menata seluruh persembahan—dimulai dari madhuparka dan lainnya—sebagaimana telah disiapkan di tempat itu.

Verse 52

ब्रह्मणा नोदितः सद्यः पुरोधाः कृतवान्प्रभुः । मंगलं शुभकल्याणं प्रस्तावसदृशं बहु

Didorong oleh Brahmā, sang pendeta segera melaksanakan banyak upacara keberkahan—doa restu dan berkat suci—yang selaras dengan kesempatan itu.

Verse 53

अंतर्वेद्यां संप्रवेश्य यत्र सा पार्वती स्थिता । वेदिकोपरि तन्वंगी सर्वाभरणभूषिता

Ia dibawa masuk ke wilayah vedi yang tersucikan, tempat Pārvatī berdiri—beranggota tubuh ramping—di atas pelataran altar, berhias dengan segala perhiasan.

Verse 54

तत्रानीतो हरः साक्षाद्विष्णुना ब्रह्मणा सह । लग्नं निरीक्षमाणास्ते वाचस्पतिपुरोगमाः

Di sana Hara sendiri dibawa masuk oleh Viṣṇu bersama Brahmā; dan mereka semua—dipimpin oleh Vācaspati—mulai menilik saat mujur (lagna).

Verse 55

गर्गो मुनिश्चोपविष्टस्तत्रैव घटिकालये । यावत्पूर्णा घटी जाता तावत्प्रणवभाषणम्

Resi Garga duduk di sana juga, di tempat penentu waktu; hingga satu ghaṭī selesai, lantunan praṇava “Om” terus bergaung.

Verse 56

ओंपुण्येति प्रणिगदन्गर्गो वध्वंजलिं दधे । पार्वत्यक्षतपूर्णं च शिवोपरि ववर्ष वै

Sambil mengucap “Oṃ, puṇya!”, Garga menempatkan tangan mempelai wanita dalam añjali; dan Pārvatī, dengan telapak penuh akṣata (beras utuh), menaburkannya laksana hujan ke atas Śiva.

Verse 57

तया संपूजितो रुद्रो दध्यक्षतकुशादिभिः । मुदा परमया युक्ता पार्वती रुचिरानना

Dengan dadih, akṣata, rumput kuśa, dan sebagainya, ia memuja Rudra menurut tata-vidhi; dan Pārvatī yang berwajah elok, dipenuhi sukacita tertinggi, menunaikan pemujaan itu.

Verse 58

विलोकयंती शंभुं तं यदर्थे परमं तपः । कृतं पुरा महादेव्या परेषां परमं महत्

Ia memandang Śambhu itu—demi Dia Sang Mahādevī dahulu menempuh tapa tertinggi, yang amat agung melampaui segala tapa lainnya.

Verse 59

तपसा तेन संप्राप्तो जगज्जीवनजीवनः । नारदेन ततः प्रोक्तो महादेवो वृषध्वजः

Dengan tapa itu ia meraih Tuhan yang menjadi kehidupan bagi segala makhluk di jagat raya. Lalu Nārada menyingkapkan Mahādeva, Sang Vṛṣadhvaja—berpanji lembu.

Verse 60

तथा गंगादिभिश्चन्यैर्मुनिभिः सनकादिभिः । प्रति पूजां कुरु क्षिप्रं पार्वत्याश्च त्रिलोचन । तदा शिवेन सा तन्वी पूजितार्घ्याक्षतादिभिः

Demikian pula, bersama Gaṅgā dan para suci lainnya, serta para ṛṣi seperti Sanaka dan yang lain, wahai Yang Bermata Tiga, lakukanlah pemujaan timbal balik dengan segera bagi Pārvatī juga. Lalu Sang Dewi yang ramping itu dipuja oleh Śiva dengan persembahan seperti arghya dan akṣata.

Verse 61

एवं परस्परं तौ च पार्वतीपरमेश्वरौ । अर्च्यमानौ तदानीं च शुशुभाते जगन्मयौ

Demikianlah, saling memuja, Pārvatī dan Parameśvara—yang meresapi segenap jagat—pada saat itu bersinar dengan kemilau ilahi ketika dipuja.

Verse 62

त्रैलोक्यलक्ष्म्या संवीतौ निरीक्षंतौ परस्परम् । तदा नीराजितौ लक्ष्म्या सावित्र्या च विशेषतः । अरुंधत्या तदा तौ च दंपती परमेश्वरौ

Berbalut kemuliaan Lakṣmī dari tiga dunia, keduanya saling memandang. Lalu Lakṣmī dan terutama Sāvitrī melakukan nīrājana bagi mereka; dan pada saat itu Arundhatī pun memuliakan pasangan ilahi itu, para Penguasa Tertinggi.

Verse 63

अनसूया तथा शंभुं पार्वतीं च यशस्विनीम् । दृष्ट्वा नीराजयामास प्रीत्युत्कलितलोचना

Demikian pula Anasūyā yang termasyhur, melihat Śambhu dan Pārvatī yang mulia, melakukan nīrājana bagi mereka—matanya melebar dan basah oleh sukacita bhakti.

Verse 64

तथैव सर्वा द्विजयोषितश्च नीराजयामासुरहो पुनः पुनः । सतीं च शंभुं च विलोकयंत्यस्तथैव सर्वा मुदिता हसंत्यः

Demikian pula, semua istri para brāhmaṇa di sana berulang-ulang melakukan nīrājana. Sambil memandang Satī (Pārvatī) dan Śambhu, mereka semua bersukacita, tersenyum dan tertawa dalam kegembiraan suci.

Verse 65

लोमश उवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र गर्गाचार्यप्रणोदितः । हिमवान्मेनया सार्द्धं कन्यां दातुं प्रचक्रमे

Lomaśa berkata: Sementara itu di sana, didorong oleh Ācārya Garga, Himavān bersama Menā mulai menyiapkan pemberian sang putri dalam pernikahan.

Verse 66

हैमं कलशमादाय मेना चार्द्धां गामाश्रिता । हिमाद्रेश्च महाभागा सर्वाभरणभूषिता

Dengan membawa kalasa emas, Menā mendekati upacara sambil bersandar pada seekor sapi. Wanita mulia putri Himādri itu berhias dengan segala perhiasan.

Verse 67

तदा हिमाद्रिणा प्रोक्तो विश्वनाथो वरप्रदः । ब्रह्मणा सह संगत्य विष्णुना च तथैव च

Kemudian Himādri menyapa Viśvanātha, Sang Pemberi anugerah. Bersamanya Brahmā telah datang, demikian pula Viṣṇu juga.

Verse 68

सार्द्धं पुरोधसा चैव गर्गेण सुमहात्मना । कन्यादानं करोम्यद्य देवदेवस्य शूलिनः

Bersama purohita keluarga dan Garga yang berhati luhur, hari ini aku akan melaksanakan kanyādāna bagi Dewa para dewa, Tuhan pemegang trisula.

Verse 69

प्रयोगो भण्यतां ब्रह्मन्नस्मिन्समय आगते । तथेति मत्वा ते सर्वे कालज्ञा द्विजसत्तमाः

“Wahai Brahmana, kini saat yang tepat telah tiba; nyatakanlah tata cara upacara ini.” Menganggap, “Demikianlah,” semua Brahmana utama itu—yang mengetahui waktu—pun menyetujui.

Verse 70

कथ्यतां तात गोत्रं स्वं कुलं चैव विशेषतः । कथयस्व महाभाग इत्याकर्ण्य वचस्तथा । सुमुखेन विमुखः सद्यो ह्यशोच्यः शोच्यतां गतः

“Wahai anak, sebutkanlah gotramu dan terutama garis keluargamu; nyatakanlah, wahai yang mulia.” Mendengar kata-kata itu, ia yang berwajah elok segera berpaling; meski tanpa duka, dalam pandangan mereka ia menjadi layak diratapi.

Verse 71

एवंविधः सुरवरैरृषिभिस्तदानीं गंधर्वयक्षमुनिसिद्धगणैस्तथैव । दृष्टो निरुत्तरमुखो भगवान्महेशो हास्यं चकार सुभृशं त्वथ नारदश्च

Pada saat itu, ketika para dewa utama, para resi, serta rombongan Gandharwa, Yakṣa, muni, dan siddha melihat Bhagavān Maheśa berdiri dengan wajah hening tanpa jawaban, beliau tertawa lepas; lalu Nārada pun turut tertawa.

Verse 72

वीणां प्रकटयामास ब्रह्मपुत्रोऽथ नारदः । तदानीं वारितो धीमान्वीणां मा वादय प्रभो

Kemudian Nārada, putra Brahmā, menampakkan vīṇā-nya. Pada saat itu juga sang bijaksana menahan: “Wahai Prabhu, jangan mainkan vīṇā.”

Verse 73

इत्युक्तः पर्वतेनैव नारदो वाक्यमब्रवीत् । त्वया पृष्टो भवः साक्षात्स्वगोत्रकथनं प्रति

Demikian ditegur oleh Parvata, Nārada pun berkata: “Engkau telah bertanya langsung kepada Bhava (Śiva) tentang penuturan gotra beliau sendiri.”

Verse 74

अस्य गोत्रं कुलं चैव नाद एव परं गिरे । नादे प्रतिष्ठितः शंभुर्नादो ह्यस्मिन्प्रतिष्ठितः

“Wahai gunung yang utama, gotra dan garis keturunannya tiada lain hanyalah Nāda, Bunyi Suci yang tertinggi. Śambhu bersemayam dalam Nāda, dan Nāda pun sungguh bersemayam dalam diri-Nya.”

Verse 75

तस्मान्नादमयः शंभुर्नादाच्च प्रतिलभ्यते । तस्माद्वीणा मया चाद्य वादिता हि परंतप

“Karena itu Śambhu tersusun dari Nāda, dan melalui Nāda pula beliau dicapai. Maka sebab itulah, wahai penakluk musuh, hari ini sungguh aku memainkan vīṇā.”

Verse 76

अस्य गोत्रं कुलं नाम न जानंति हि पर्वत । ब्रह्मादयो हि विवुधा अन्येषां चैव का कथा

Wahai Parvata, gotra, garis keturunan, bahkan “nama”-Nya pun tidak diketahui. Brahmā dan para dewa pun tidak mengetahui—apalagi yang lain.

Verse 77

त्वं हि मूढत्वमापन्नो न जानासि हि किंचन । वाच्यावाच्यं महेशस्य विषया हि बहिर्मुखाः

Engkau telah jatuh dalam kebodohan dan tidak mengetahui apa pun. Sebab perkara tentang apa yang patut—atau tidak patut—diucapkan mengenai Maheśa sungguh melampaui jangkauan indria yang berpaling ke luar.

Verse 78

येये आगमिकाश्चाद्रे नष्टास्ते नात्र संशयः । अरूपोयं विरूपाक्षो ह्यकुलीनोऽयमुच्यते

Wahai Adri, segala otoritas ‘Āgama’ yang kau bayangkan di gunung ini telah lenyap—tanpa keraguan. Ia tanpa rupa; meski disebut Virūpākṣa, Ia dikatakan tanpa garis keturunan.

Verse 79

अगोत्रोऽयं गिरिश्रेष्ठ जामाता ते न संशयः । न कर्त्तव्यो विमर्शोऽत्र भवता विबुधेन हि

Wahai gunung termulia, Ia melampaui segala gotra; dan sungguh Ia adalah menantumu—tanpa ragu. Maka, wahai yang bijaksana, jangan lagi menimbang-nimbang atau mempertanyakan hal ini.

Verse 80

न जानंति हरं सर्वे किं बहूक्त्या मम प्रभो । यस्याज्ञानान्महाभाग मोहिता ऋषयो ह्यमी

Wahai Tuhanku, tidak semua orang mengenal Hara (Śiva)—maka apa perlunya banyak kata? Wahai yang mulia, bahkan para resi ini pun telah terbingungkan karena tidak mengenal-Nya.

Verse 81

ब्रह्मापि तं न जानाति मस्तकं परमेष्ठिनः । विष्णुर्गतो हि पातालं न दृष्टो हि तथैव च

Bahkan Brahmā pun tidak mengetahui puncak-Nya—mahkota di kepala Sang Pencipta Tertinggi. Dan Viṣṇu turun ke Pātāla, namun di sana pun ia tidak melihat ujung-Nya.

Verse 82

तेन लिंगेन महता ह्यगाधेन जगत्त्रयम् । व्याप्तमस्तीति तद्विद्धि किमनेन प्रयोजनम्

Ketahuilah: oleh Liṅga yang agung dan tak terhingga itu, tiga alam semesta ini dipenuhi dan diliputi. Maka, apa guna menyelidikinya lebih jauh?

Verse 83

अनयाराधितं नूनं तव पुत्र्या हिमालय । तत्त्वतो हि न जानासि कथं चैव महागिरे

Wahai Himālaya, sungguh Ia telah dipuja oleh putrimu. Namun engkau tidak mengenal-Nya menurut hakikat sejati; bagaimana mungkin engkau mengetahuinya, wahai gunung agung?

Verse 84

आभ्यामुत्पाद्यते विश्वमाभ्यां चैव प्रतिष्ठितम् । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः

Dari kedua-Nya alam semesta ini lahir, dan oleh kedua-Nya pula ia ditegakkan serta dipelihara. Mendengar sabda Nārada yang berhati mulia itu…

Verse 85

हिमाद्रिप्रमुखाः सर्वे तथा चेंद्रपुरोगमाः । साधुसाध्विति ते सर्वे ऊचुर्विस्मितमानसाः

Maka semuanya—dipimpin oleh Himādri (Himālaya), dan juga para dewa yang dipimpin Indra—berkata dengan hati takjub, “Sādhu, sādhu! Sungguh baik!”

Verse 86

ईश्वरस्य तु गांभीर्यं ज्ञात्वा सर्वे विचक्षणाः । विस्मयेन समाश्लिष्टा ऊचुः सर्वे परस्परम्

Menyadari kedalaman Sang Īśvara, semua yang arif diliputi rasa takjub, lalu mereka saling berbicara satu sama lain.

Verse 87

ऋषय ऊचुः । यस्याज्ञया जगदिदं च विशालमेव जातं परात्परमिदं निजबोधरूपम् । सर्वं स्वतंत्रपरमेश्वरभागम्यं सोऽसौ त्रिलोकनिजरूपयुतो महात्मा

Para ṛṣi berkata: “Atas titah-Nya alam semesta yang luas ini terlahir—Dia Yang melampaui segala yang melampaui, hakikat-Nya adalah kesadaran diri yang murni. Segala sesuatu ini milik Sang Parameśvara yang merdeka; Mahātma itu memikul tiga loka sebagai wujud-Nya sendiri.”